महाभारत · अध्याय 12.214
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.214.1
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथा समुपलभ्यते ।
तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्वं न रोचते ॥ १२.२१४.१ ॥
प्रवृत्तिलक्षण धर्म जसा प्राप्त होतो तसा आहे; पण विज्ञानात स्थित असलेल्यांना दुसरे तत्त्व रुचत नाही.
12.214.2
दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः ।
प्रयोजनं महत्त्वात्तु मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम् ॥ १२.२१४.२ ॥
वेदांत सांगितलेल्या गोष्टींमध्ये स्थित असलेले वेदविद्वान दुर्लभ आहेत; ते महत्त्वामुळे प्रशंसित मार्गाची इच्छा करतात.
12.214.3
वेदस्य न विदुर्भावं ज्ञानमार्गप्रतिष्ठितम् ।
सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम्।
इयं सा बुद्धिरभ्येत्य यथा याति परां गतिम् ॥ १२.२१४.३ ॥
ज्ञानमार्गात प्रतिष्ठित असलेला वेदाचा भाव ते जाणत नाहीत; सज्जनांनी आचरलेले असल्यामुळे हे आचरण निंद्य नाही. हीच ती बुद्धी; ती प्राप्त करून माणूस परम गतीला जातो.
12.214.4
शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वान्परिग्रहान् ।
कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः ॥ १२.२१४.४ ॥
देहधारी मोहामुळे सर्व परिग्रह स्वीकारतो; काम-क्रोधादी राजस व तामस भावांनी युक्त होऊन.
12.214.5
नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम् ।
कर्मणां विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान् ॥ १२.२१४.५ ॥
म्हणून देहनिर्वाहाची इच्छा असली तरी अशुद्ध आचरण करू नये; कर्मात भेग पाडणारा माणूस शुभ लोक मिळवत नाही.
12.214.6
लोहयुक्तं तथा हेम विपक्वं न विराजते ।
तथाऽपक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते ॥ १२.२१४.६ ॥
लोखंडमिश्रित सोने नीट शुद्ध केले नाही तर चमकत नाही; तसेच अपक्व कषाय असलेले विज्ञानही प्रकाशत नाही.
12.214.7
केचिदात्मगुणं प्राप्तास्ते मुक्ताश्चक्रबन्धनात् ।
इतरे दुःखसन्द्वन्द्वास्तथा दुःखपरायणाः ॥ १२.२१४.७ ॥
काही लोक आत्मगुण प्राप्त करून चक्रबंधनातून मुक्त होतात; इतर दुःखाच्या द्वंद्वांत अडकतात आणि दुःखातच रमतात.
12.214.8
शुकाकर्मानुरूपं ते जायमानाः पुनः पुनः ।
क्रोधलोभमदाविष्टा मूढान्तः करणाः सदा ॥ १२.२१४.८ ॥
तुझ्या कर्मानुसार तू पुन्हा पुन्हा जन्म घेतोस; क्रोध, लोभ, मदाने व्यापलेला, सदैव मूढ अंतःकरणाचा.
12.214.9
यथा… संछाया नास्ति नित्यतया परा ।
गुणानेव तथा चिन्त्या सन्त्येति च विदुर्बुधाः ॥ १२.२१४.९ ॥
सावली जशी नित्यतेने परम नसते, तसेच गुणांचाही विचार करावा; ज्ञानी लोक असे जाणतात.
12.214.10
यश्चाधर्मं चरेल्लोभात्कामक्रोधावनुप्लुवन् ।
धर्म्यं पन्थानमुत्क्रम्य सानुबन्धो विनश्यति ॥ १२.२१४.१० ॥
जो लोभाने अधर्म आचरतो, काम-क्रोधांच्या प्रवाहात वाहून जातो, धर्ममार्ग ओलांडतो, तो आपल्या परिणामांसह नाश पावतो.
12.214.11
अचलं ज्ञानमप्राप्य चलचित्तश्चलानियात् ।
शब्दादीन्विषयांस्तस्मान्न संरागादुपप्लवेत्।
क्रोधो हर्षो विषादश्च जायन्ते हि परस्परात् ॥ १२.२१४.११ ॥
अचल ज्ञान प्राप्त न केलेल्या, चंचल चित्ताच्या माणसाने चंचल इंद्रियांना आवरावे; म्हणून शब्दादी विषयांच्या तीव्र आसक्तीने वाहून जाऊ नये. क्रोध, हर्ष, विषाद एकमेकांपासून उत्पन्न होतात.
12.214.12
गुणाः कार्याः क्रोधहर्षौ सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
द्वन्द्वान्यथैवमादीनि विजयेच्चैव सर्ववित् ॥ १२.२१४.१२ ॥
गुण हे कार्य आहेत; क्रोध-हर्ष, सुख-दुःख, प्रिय-अप्रिय, आणि असे इतर द्वंद्व सर्ववेत्त्याने जिंकावेत.
12.214.13
पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसताभसे ।
कमभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदन् ॥ १२.२१४.१३ ॥
पंचमहाभूतांनी बनलेल्या या देहात, सत्त्व, रज आणि तम गुणांनी युक्त असलेला हा कोणाची स्तुती करतो, किंवा कोणाची निंदा करतो, आणि काय बोलतो?
12.214.14
स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः ।
नावगच्छन्ति विज्ञानादात्मानं पार्थिवं गुणम् ॥ १२.२१४.१४ ॥
स्पर्श, रूप, रस इत्यादी विषयांत मूर्ख लोक आसक्त होतात; ज्ञानाने पार्थिव गुणांच्या पलीकडील आत्मा ते जाणत नाहीत.
12.214.15
मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते ।
पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारान्न नश्यति ॥ १२.२१४.१५ ॥
मातीने बनवलेला निवारा जसा मातीनेच सारवला जातो, तसा हा पार्थिव देह मातीच्या विकारांनी नष्ट होत नाही.
12.214.16
मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः ।
धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा ॥ १२.२१४.१६ ॥
मध, तेल, दूध, तूप, मांस, मीठ, गूळ, धान्ये, फळे आणि मुळे — हे पाण्यासह मातीचे विकार आहेत.
12.214.17
यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत् ।
ग्राम्यमाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम् ॥ १२.२१४.१७ ॥
रानात प्रवेश केलेला माणूस उत्सुकतेने गावातील आहार शोधत नाही; नीरस असला तरी जगण्यासाठीच अन्न घेतो.
12.214.18
तद्वत्संसारकान्तारमातिष्ठञ्श्रमतत्परः ।
यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा ॥ १२.२१४.१८ ॥
तसेच, संसार नावाच्या रानात प्रवेश करून श्रमात तत्पर असलेल्याने, रोगी औषध घेतो तसे, जीवनयात्रेसाठीच आहार घ्यावा.
12.214.19
भक्षणे श्वापदैर्मार्गादिति चारं करोति चेत् ।
एवं संसारमार्गेण यात्रार्थं विषयाणि च ॥ १२.२१४.१९ ॥
जेवण करताना वन्य पशूंमुळे मार्ग चुकून भटकणाऱ्याप्रमाणे, त्याचप्रमाणे संसार-मार्गात जीवनयात्रेसाठी विषयांचा उपभोग घ्यावा.
12.214.20
न गच्छेद्भोगविज्ञानादुन्मार्गे पद्यते तदा ।
तस्माददुःखतो मार्गमास्थितस्तमनुस्मरेत् ॥ १२.२१४.२० ॥
भोगाच्या ज्ञानाने जाऊ नये; अन्यथा तो चुकीच्या मार्गात पडतो. म्हणून दुःखरहित मार्ग स्वीकारून त्याचेच स्मरण करावे.
12.214.21
नानापर्णफला वृक्षा बहवः सन्ति तत्र हि ।
भोक्तारो मुनयश्चैव तस्मात्परतरं वनम् ॥ १२.२१४.२१ ॥
तेथे विविध पाने व फळे असलेले अनेक वृक्ष आहेत; तेथे भोगणारे मुनीही आहेत; म्हणून ते वन अधिक श्रेष्ठ आहे.
12.214.22
अनुमानैस्तथाशास्त्रैर्यशसा विक्रमेण च ।
सत्यशौचार्जवत्यागैर्वर्चसा विक्रमेण च।
क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च ॥ १२.२१४.२२ ॥
अनुमानाने, शास्त्रांनी, यशाने व पराक्रमाने; सत्य, शौच, आर्जव, त्याग यांनी; तेजाने व पराक्रमाने; क्षमा, धृती, बुद्धी, मन व तपाने.
12.214.23
भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम् ।
शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च ॥ १२.२१४.२३ ॥
सर्व भाव जसे घडतील तसे क्रमाने स्वीकारून राहावे; शांतीची इच्छा धरून, दीन न होता इंद्रियांचे नियमन करावे.
12.214.24
सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम् ॥ १२.२१४.२४ ॥
सत्त्व, रज आणि तम यांनी मोहित झालेले प्राणी अज्ञानामुळे चाकाप्रमाणे अतिशय फिरत राहतात.
12.214.25
तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसंभवान् ।
अज्ञानप्रभवं नित्यमहंकारं परित्यजेत् ॥ १२.२१४.२५ ॥
म्हणून अज्ञानातून उत्पन्न होणाऱ्या दोषांची नीट परीक्षा करावी; अज्ञानातून उद्भवणारा अहंकार सदैव त्यागावा.
12.214.26
महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ।
देहमूलं विजानीहि नैतानि भगवानतः ॥ १२.२१४.२६ ॥
महाभूते, इंद्रिये, गुण — सत्त्व, रज आणि तम — हे देहाचे मूळ आहेत असे जाण; हे भगवन्, हे (आत्मा) नाहीत.
12.214.27
उपायतः प्रवक्ष्यामि तं च मृत्युं दुरासदम् ।
त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२१४.२७ ॥
उपायाने त्या दुर्जय मृत्यूचेही मी वर्णन करीन; ईश्वरासह त्रैलोक्य सर्व अहंकारात स्थिर आहे.
12.214.28
यथेह नियतः कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान् ।
तद्वद्भतेष्वहंकारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम् ॥ १२.२१४.२८ ॥
जसा येथे निश्चित काळ ऋतूंचे गुण दाखवतो, तसाच प्राण्यांमधील अहंकार हा प्राण्यांना प्रवृत्त करणारा आहे असे जाणावे.
12.214.29
संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसंभवम् ।
प्रकृतेर्गुणसंजातो महानहंक्रिया ततः ॥ १२.२१४.२९ ॥
तम हे मोह उत्पन्न करणारे, काळे आणि अज्ञानातून उद्भवलेले आहे असे जाण. प्रकृतीच्या गुणांपासून महत् उत्पन्न होते; त्यानंतर अहंकाराची क्रिया.
12.214.30
अहंकारात्पुनः पश्चाद्भूतग्राममुदाहृतम् ।
अव्यक्तस्य गुणेभ्यस्तु तद्गुणांश्च निबोध तान् ॥ १२.२१४.३० ॥
अहंकारापासून पुढे भूतसमूह उत्पन्न होतो असे सांगितले आहे; अव्यक्ताच्या गुणांपासून (उत्पन्न होणाऱ्यांचे) गुणही जाण.
12.214.31
प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान् ।
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान् ॥ १२.२१४.३१ ॥
प्रीती आणि दुःखाने बद्ध झालेले ते तिन्ही गुण — सत्त्व, रजस आणि तमस — आता जाणून घे.
12.214.32
प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदेहो धृतिः स्मृतिः ।
एतान्सत्त्वगुणान्विद्यादिमान्राजसतामसान् ॥ १२.२१४.३२ ॥
प्रसाद, हर्षातून जन्मलेली प्रीती, संदेहरहित निश्चय, धृती आणि स्मृती — यांना सत्त्वगुण समज; हे राजस आणि तामसापेक्षा वेगळे आहेत.
12.214.33
असन्तोषोऽक्षमाऽधैर्यमतृप्तिर्विषयादिषु ।
राजसाश्च गुणा ह्येते तत्परं तामसाञ्शृणु ॥ १२.२१४.३३ ॥
असंतोष, अक्षमा, अधैर्य, विषयांविषयी अतृप्ती — हेच राजस गुण आहेत. आता तामस गुण ऐक.
12.214.34
मोहस्तन्द्री तथा दुःखं निद्राऽऽलस्यं प्रमादता ।
विषादी दीर्घसूत्रश्च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १२.२१४.३४ ॥
मोह, तंद्री, दुःख, निद्रा, आळस, प्रमाद, विषाद आणि दीर्घसूत्रता — हे तामस गुण म्हणून सांगितले आहेत.
12.214.35
कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः ।
विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता ॥ १२.२१४.३५ ॥
काम आणि क्रोध, प्रमाद, लोभ आणि मोह, भय, क्लांती, विषाद आणि शोक, विरक्ती, मान आणि दर्प, आणि अनार्यता.
12.214.36
दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम् ।
विमृशेदात्मसंस्थानमेकैकमनुसंततम् ॥ १२.२१४.३६ ॥
अशा दोषांचे गुरुत्व-लाघव तपासून, प्रत्येकाचा आपल्या आत्मस्थितीच्या संदर्भात सतत विचार करावा.
12.214.37
यस्मिन्प्रतिष्ठितं चेदं यस्मिन्सज्ज्ञाननिर्गतिः ।
सर्वभूताधिकं नित्यमहंकारं विलोकयेत् ॥ १२.२१४.३७ ॥
ज्यामध्ये हे जग प्रतिष्ठित आहे आणि ज्यातून सत्यज्ञानाचा उदय होतो, सर्वभूतांपेक्षा श्रेष्ठ अशा त्या नित्य अहंकाराकडे पाहावे.
12.214.38
विलोकमानः स तदा स्वबुद्ध्या सूक्ष्मया पुनः ।
तदेव भाति तद्रूपमात्मना यत्सुनिर्मलम् ॥ १२.२१४.३८ ॥
तेव्हा तो आपल्या सूक्ष्म बुद्धीने पुन्हा पाहत असताना, आत्म्याद्वारे अत्यंत निर्मल असलेले तेच रूप प्रकाशताना पाहतो.
12.214.39
के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः ।
के पुनः पुनरायान्ति के मोहादचला इव ॥ १२.२१४.३९ ॥
कोणते दोष मनाने त्यागले, कोणते बुद्धीने शिथिल केले, आणि कोणते मोहामुळे अचल असल्यासारखे पुन्हा पुन्हा येतात?
12.214.40
केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथा विद्यामहं विभो।
मह्यं शुश्रूषवे विद्वन्वक्ष्येतद्बुद्धिनिश्चितम् ॥ १२.२१४.४० ॥
ज्ञानी माणसाने कारणांद्वारे बुद्धीने कोणाचे बल आणि दुर्बलता तपासावी? हे विभो, मला कळावे म्हणून हे सर्व मला सांगा. हे विद्वान, ऐकण्यास उत्सुक अशा मला बुद्धीने निश्चित केलेले मी सांगेन.
12.214.41
शान्तत्वादपरान्ताच्च आरम्भादपि चैकतः ।
प्रोक्तो ह्यत्र यथा हेतुरेवमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.२१४.४१ ॥
शांततेने, अंतामुळे, आरंभामुळे आणि एका बाजूनेही, येथे जसे कारण सांगितले आहे तसेच मनीषी म्हणतात.
12.214.42
दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते ।
विनाशयति संभूतमयस्मयमयो यथा।
तथा कृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः ॥ १२.२१४.४२ ॥
मुळापासून तुटलेल्या दोषांमुळे विशुद्ध आत्मा मुक्त होतो; लोखंडापासून बनलेले लोखंड जसे नष्ट होते, तसेच संयमित आत्मा सहज राजस दोषांमुळे नष्ट होतो.
12.214.43
सहजैरविशुद्धात्मा दोषैर्नश्यति तामसैः ।
राजसं तामसं चैव शुद्धात्मा कालसंभवम् ॥ १२.२१४.४३ ॥
अशुद्ध आत्मा सहज तामसिक दोषांमुळे नष्ट होतो. राजसिक आणि तामसिक, कालजन्य (दोष) — शुद्ध आत्मा (त्यांपासून मुक्त होतो).
12.214.44
शमयेत्सत्त्वमास्थाय बुद्ध्या केवलया द्विजः ।
त्यजेच्च मनसा चेतः शुद्धात्मा बुद्धिमास्थितः ॥ १२.२१४.४४ ॥
द्विजाने सत्त्वाचा आश्रय घेऊन केवल बुद्धीने (चित्त) शांत करावे; मनाने चित्ताचा त्याग करावा; शुद्ध आत्मा बुद्धीत स्थिर राहून (असे करावे).
12.214.45
तत्सर्वं देहिनां बीजं सत्त्वमात्मवतः समम् ।
तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च ॥ १२.२१४.४५ ॥
ते सर्व देहधारींचे बीज आहे; आत्मसंयमी पुरुषाला सत्त्व समान आहे. म्हणून आत्मसंयमी पुरुषाने रजोगुण आणि तमोगुण वर्ज्य करावेत.
12.214.46
रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात् ।
आहारान्वर्जयेन्नित्यं राजसांस्तामसानपि ॥ १२.२१४.४६ ॥
रजोगुण आणि तमोगुणांपासून मुक्त झालेले सत्त्व निर्मलता प्राप्त करते. राजसिक व तामसिक आहार सदैव वर्ज्य करावेत.
12.214.47
ते ब्रह्म पुनरायान्ति न मोहादचला इव ।
अथवा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादीनां यजुष्कृतम् ॥ १२.२१४.४७ ॥
ते पुन्हा ब्रह्माप्रत येतात; मोहाने नव्हे, पर्वतासारखे अचल राहून. किंवा मंत्रासारखे, मांसादी यजुःकृत असे ते सांगोत.
12.214.48
स वै हेतुरनादाने शुद्धधर्मानुपालने ।
रजसा कामयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुते ॥ १२.२१४.४८ ॥
तेच न स्वीकारण्यात आणि शुद्ध धर्माच्या पालनात कारण आहे. रजोगुणामुळे कामयुक्त कर्मेही (मनुष्य) प्राप्त करतो.
12.214.49
अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान्सर्वांश्च सेवते ।
तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते।
हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः ॥ १२.२१४.४९ ॥
जो तमोगुणाने लोभयुक्त आणि क्रोधजन्य गोष्टींचे सेवन करतो, हिंसा व विहारात रमलेला आणि तंद्रा व निद्रेने युक्त असतो, तो अर्थयुक्त गोष्टी आणि सर्व कामनांचे अतिशय सेवन करतो.
12.214.50
सत्वस्थः सात्विकान्भावाञ्शुद्धान्पश्यति संश्रितः ।
स देही विमलः श्रीमाञ्श्रद्धाविद्यासमन्वितः ॥ १२.२१४.५० ॥
सत्त्वात स्थित होऊन, शुद्ध सात्त्विक भावांचा आश्रय घेऊन तो त्यांना पाहतो; तो देही निर्मळ, तेजस्वी, श्रद्धा व विद्येने युक्त असतो.