ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.214
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.214.1
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथा समुपलभ्यते ।
तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्वं न रोचते ॥ १२.२१४.१ ॥
ପ୍ରବୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମ ଯେପରି ଲାଭ ହୁଏ, ସେପରି ଅଛି; କିନ୍ତୁ ବିଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିତ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ।
12.214.2
दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः ।
प्रयोजनं महत्त्वात्तु मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम् ॥ १२.२१४.२ ॥
ବେଦରେ କହିଥିବା ବିଷୟରେ ସ୍ଥିତ ବେଦବିଦ୍ୱାନ ଦୁର୍ଲଭ; ସେମାନେ ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ହେତୁ ପ୍ରଶଂସିତ ପଥ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
12.214.3
वेदस्य न विदुर्भावं ज्ञानमार्गप्रतिष्ठितम् ।
सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम्।
इयं सा बुद्धिरभ्येत्य यथा याति परां गतिम् ॥ १२.२१४.३ ॥
ଜ୍ଞାନମାର୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବେଦର ଭାବ ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଚରିତ ହେବାରୁ ଏହି ଆଚରଣ ନିନ୍ଦିତ ନୁହେଁ। ଏହା ସେହି ବୁଦ୍ଧି; ଏହାକୁ ପାଇ ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ଗତିକୁ ଯାଏ।
12.214.4
शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वान्परिग्रहान् ।
कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः ॥ १२.२१४.४ ॥
ଦେହଧାରୀ ମୋହ ହେତୁ ସମସ୍ତ ପରିଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣ କରେ; କାମ-କ୍ରୋଧାଦି ରାଜସ ଓ ତାମସ ଭାବ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ।
12.214.5
नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम् ।
कर्मणां विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान् ॥ १२.२१४.५ ॥
ତେଣୁ ଦେହପୋଷଣ ଇଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ କରିବ ନାହିଁ; କର୍ମରେ ଛିଦ୍ର କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଭ ଲୋକ ପାଏ ନାହିଁ।
12.214.6
लोहयुक्तं तथा हेम विपक्वं न विराजते ।
तथाऽपक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते ॥ १२.२१४.६ ॥
ଲୌହ ମିଶ୍ରିତ ସୁନା ଭଲ ଭାବରେ ପରିପକ୍ୱ ନହେଲେ ଝଲସେ ନାହିଁ; ସେହିପରି ଅପକ୍ୱ କଷାୟ ଥିବା ବିଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ନାହିଁ।
12.214.7
केचिदात्मगुणं प्राप्तास्ते मुक्ताश्चक्रबन्धनात् ।
इतरे दुःखसन्द्वन्द्वास्तथा दुःखपरायणाः ॥ १२.२१४.७ ॥
କେତେକ ଆତ୍ମଗୁଣ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଚକ୍ରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖଦ୍ଵନ୍ଦ୍ୱରେ ଫସି ଦୁଃଖରେ ହିଁ ନିରତ ରହନ୍ତି।
12.214.8
शुकाकर्मानुरूपं ते जायमानाः पुनः पुनः ।
क्रोधलोभमदाविष्टा मूढान्तः करणाः सदा ॥ १२.२१४.८ ॥
ତୁମ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ନେଉଛ; କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମଦରେ ଆବିଷ୍ଟ, ସର୍ବଦା ମୂଢ ଅନ୍ତଃକରଣ ସହିତ।
12.214.9
यथा… संछाया नास्ति नित्यतया परा ।
गुणानेव तथा चिन्त्या सन्त्येति च विदुर्बुधाः ॥ १२.२१४.९ ॥
ଛାୟା ଯେପରି ନିତ୍ୟତାରେ ପରମ ନୁହେଁ, ସେପରି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ; ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି।
12.214.10
यश्चाधर्मं चरेल्लोभात्कामक्रोधावनुप्लुवन् ।
धर्म्यं पन्थानमुत्क्रम्य सानुबन्धो विनश्यति ॥ १२.२१४.१० ॥
ଯିଏ ଲୋଭରୁ ଅଧର୍ମ ଆଚରଣ କରେ, କାମ-କ୍ରୋଧରେ ଭାସି, ଧର୍ମପଥ ଲଙ୍ଘି, ନିଜ ପରିଣାମ ସହିତ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.214.11
अचलं ज्ञानमप्राप्य चलचित्तश्चलानियात् ।
शब्दादीन्विषयांस्तस्मान्न संरागादुपप्लवेत्।
क्रोधो हर्षो विषादश्च जायन्ते हि परस्परात् ॥ १२.२१४.११ ॥
ଅଚଳ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ନ ହୋଇଥିବା, ଚଞ୍ଚଳ ଚିତ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ଚଞ୍ଚଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ କରିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟର ତୀବ୍ର ଆସକ୍ତିରେ ଡୁବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କ୍ରୋଧ, ହର୍ଷ, ବିଷାଦ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
12.214.12
गुणाः कार्याः क्रोधहर्षौ सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
द्वन्द्वान्यथैवमादीनि विजयेच्चैव सर्ववित् ॥ १२.२१४.१२ ॥
ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ; କ୍ରୋଧ-ହର୍ଷ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ୱ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।
12.214.13
पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसताभसे ।
कमभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदन् ॥ १२.२१४.१३ ॥
ପଞ୍ଚମହାଭୂତରେ ଗଠିତ ଏହି ଦେହରେ, ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଏ କାହାକୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ବା କାହାକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ଓ କ'ଣ କହେ?
12.214.14
स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः ।
नावगच्छन्ति विज्ञानादात्मानं पार्थिवं गुणम् ॥ १२.२१४.१४ ॥
ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଆଦି ବିଷୟରେ ମୂର୍ଖମାନେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପାର୍ଥିବ ଗୁଣରୁ ପର ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
12.214.15
मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते ।
पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारान्न नश्यति ॥ १२.२१४.१५ ॥
ମାଟିରେ ନିର୍ମିତ ଆଶ୍ରୟ ଯେପରି ମାଟିରେ ହିଁ ଲିପାଯାଏ, ସେହିପରି ଏହି ପାର୍ଥିବ ଦେହ ମାଟିର ବିକାରରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.214.16
मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः ।
धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा ॥ १२.२१४.१६ ॥
ମହୁ, ତେଲ, କ୍ଷୀର, ଘିଅ, ମାଂସ, ଲୁଣ, ଗୁଡ଼, ଶସ୍ୟ, ଫଳ ଓ ମୂଳ — ଏସବ ଜଳ ସହିତ ମାଟିର ବିକାର।
12.214.17
यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत् ।
ग्राम्यमाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम् ॥ १२.२१४.१७ ॥
ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଲୋକ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଆହାର ଖୋଜେ ନାହିଁ; ସ୍ୱାଦହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ହିଁ ଆହାର ନିଏ।
12.214.18
तद्वत्संसारकान्तारमातिष्ठञ्श्रमतत्परः ।
यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा ॥ १२.२१४.१८ ॥
ସେହିପରି, ସଂସାର ରୂପ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପରିଶ୍ରମରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ, ରୋଗୀ ଔଷଧ ନେଉଥିବା ପରି, ଜୀବନଯାତ୍ରା ପାଇଁ ହିଁ ଆହାର କରିବା ଉଚିତ।
12.214.19
भक्षणे श्वापदैर्मार्गादिति चारं करोति चेत् ।
एवं संसारमार्गेण यात्रार्थं विषयाणि च ॥ १२.२१४.१९ ॥
ଭୋଜନ କରିବା ସମୟରେ ବନ୍ୟ ଜନ୍ତୁଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ପଥ ଭୁଲି ଭ୍ରମଣ କରିବା ପରି, ସେହିପରି ସଂସାର-ପଥରେ ଜୀବନଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବିଷୟ ଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
12.214.20
न गच्छेद्भोगविज्ञानादुन्मार्गे पद्यते तदा ।
तस्माददुःखतो मार्गमास्थितस्तमनुस्मरेत् ॥ १२.२१४.२० ॥
ଭୋଗ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନଚେତ୍ ସେ ଭୁଲ ପଥରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଅତଏବ ଦୁଃଖରହିତ ପଥ ଗ୍ରହଣ କରି ତାହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
12.214.21
नानापर्णफला वृक्षा बहवः सन्ति तत्र हि ।
भोक्तारो मुनयश्चैव तस्मात्परतरं वनम् ॥ १२.२१४.२१ ॥
ସେଠାରେ ବିବିଧ ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଥିବା ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ଭୋଗକାରୀ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ବନ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.214.22
अनुमानैस्तथाशास्त्रैर्यशसा विक्रमेण च ।
सत्यशौचार्जवत्यागैर्वर्चसा विक्रमेण च।
क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च ॥ १२.२१४.२२ ॥
ଅନୁମାନ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଯଶ ଓ ପରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା; ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଋଜୁତା ଓ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା; ତେଜ ଓ ପରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା; କ୍ଷମା, ଧୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଓ ତପ ଦ୍ୱାରା।
12.214.23
भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम् ।
शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च ॥ १२.२१४.२३ ॥
ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ସେମାନେ ଯେପରି ଘଟନ୍ତି, ସେହିପରି କ୍ରମରେ ଗ୍ରହଣ କରି ବାସ କରିବା ଉଚିତ; ଶାନ୍ତି ଇଚ୍ଛା କରି, ଦୀନତାହୀନ ମନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯତ କରିବା ଉଚିତ।
12.214.24
सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम् ॥ १२.२१४.२४ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଯୋଗୁଁ ଚକ୍ର ପରି ଅତ୍ୟଧିକ ଘୂରି ବୁଲନ୍ତି।
12.214.25
तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसंभवान् ।
अज्ञानप्रभवं नित्यमहंकारं परित्यजेत् ॥ १२.२१४.२५ ॥
ଅତଏବ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜାତ ଅହଂକାରକୁ ସର୍ବଦା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
12.214.26
महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ।
देहमूलं विजानीहि नैतानि भगवानतः ॥ १२.२१४.२६ ॥
ମହାଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣସମୂହ — ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜଃ ଓ ତମଃ — ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଦେହର ମୂଳ ବୋଲି ଜାଣ; ହେ ଭଗବନ୍, ଏଗୁଡ଼ିକ (ଆତ୍ମା) ନୁହେଁ।
12.214.27
उपायतः प्रवक्ष्यामि तं च मृत्युं दुरासदम् ।
त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२१४.२७ ॥
ଉପାୟରେ ସେହି ଦୁର୍ଜୟ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି; ଈଶ୍ୱର ସହିତ ତ୍ରିଲୋକ ସବୁ ଅହଂକାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
12.214.28
यथेह नियतः कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान् ।
तद्वद्भतेष्वहंकारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम् ॥ १२.२१४.२८ ॥
ଯେପରି ଏଠାରେ ନିୟତ କାଳ ଋତୁର ଗୁଣ ଦେଖାଏ, ସେହିପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅହଂକାରକୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.214.29
संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसंभवम् ।
प्रकृतेर्गुणसंजातो महानहंक्रिया ततः ॥ १२.२१४.२९ ॥
ତମଃ ମୋହ ଉତ୍ପାଦକ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରୁ ମହତ୍ ଜାତ ହୁଏ; ତା'ପରେ ଅହଂକାର କ୍ରିୟା।
12.214.30
अहंकारात्पुनः पश्चाद्भूतग्राममुदाहृतम् ।
अव्यक्तस्य गुणेभ्यस्तु तद्गुणांश्च निबोध तान् ॥ १२.२१४.३० ॥
ଅହଂକାରରୁ ପରେ ଭୂତସମୂହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଅବ୍ୟକ୍ତର ଗୁଣରୁ (ଜାତ ହେଉଥିବାର) ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝ।
12.214.31
प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान् ।
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान् ॥ १२.२१४.३१ ॥
ପ୍ରୀତି ଓ ଦୁଃଖରେ ବଦ୍ଧ ସେହି ତିନି ଗୁଣ — ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ — ଏବେ ଜାଣ।
12.214.32
प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदेहो धृतिः स्मृतिः ।
एतान्सत्त्वगुणान्विद्यादिमान्राजसतामसान् ॥ १२.२१४.३२ ॥
ପ୍ରସାଦ, ହର୍ଷରୁ ଜାତ ପ୍ରୀତି, ସନ୍ଦେହରହିତ ନିଶ୍ଚୟ, ଧୃତି ଓ ସ୍ମୃତି — ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଜାଣ; ଏଗୁଡ଼ିକ ରଜ ଓ ତମଠାରୁ ଭିନ୍ନ।
12.214.33
असन्तोषोऽक्षमाऽधैर्यमतृप्तिर्विषयादिषु ।
राजसाश्च गुणा ह्येते तत्परं तामसाञ्शृणु ॥ १२.२१४.३३ ॥
ଅସନ୍ତୋଷ, ଅକ୍ଷମା, ଅଧୈର୍ଯ୍ୟ, ବିଷୟାଦିରେ ଅତୃପ୍ତି — ଏସବୁ ରଜ ଗୁଣ। ଏବେ ତମ ଗୁଣ ଶୁଣ।
12.214.34
मोहस्तन्द्री तथा दुःखं निद्राऽऽलस्यं प्रमादता ।
विषादी दीर्घसूत्रश्च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १२.२१४.३४ ॥
ମୋହ, ତନ୍ଦ୍ରା, ଦୁଃଖ, ନିଦ୍ରା, ଆଳସ୍ୟ, ପ୍ରମାଦ, ବିଷାଦ ଓ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରତା — ଏହା ତମ ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
12.214.35
कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः ।
विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता ॥ १२.२१४.३५ ॥
କାମ ଓ କ୍ରୋଧ, ପ୍ରମାଦ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ, ଭୟ, କ୍ଳାନ୍ତି, ବିଷାଦ ଓ ଶୋକ, ବିରକ୍ତି, ମାନ ଓ ଦର୍ପ, ଏବଂ ଅନାର୍ଯ୍ୟତା।
12.214.36
दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम् ।
विमृशेदात्मसंस्थानमेकैकमनुसंततम् ॥ १२.२१४.३६ ॥
ଏପରି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱ-ଲାଘବ ପରୀକ୍ଷା କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ନିରନ୍ତର ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।
12.214.37
यस्मिन्प्रतिष्ठितं चेदं यस्मिन्सज्ज्ञाननिर्गतिः ।
सर्वभूताधिकं नित्यमहंकारं विलोकयेत् ॥ १२.२१४.३७ ॥
ଯାହାରେ ଏହି ଜଗତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏବଂ ଯାହାଠାରୁ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସର୍ବଭୂତଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେହି ନିତ୍ୟ ଅହଙ୍କାରକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
12.214.38
विलोकमानः स तदा स्वबुद्ध्या सूक्ष्मया पुनः ।
तदेव भाति तद्रूपमात्मना यत्सुनिर्मलम् ॥ १२.२१४.३८ ॥
ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧିରେ ପୁନର୍ବାର ଦେଖି ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଅତି ନିର୍ମଳ ସେହି ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହେବା ଦେଖେ।
12.214.39
के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः ।
के पुनः पुनरायान्ति के मोहादचला इव ॥ १२.२१४.३९ ॥
କେଉଁ ଦୋଷ ମନଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ ହୋଇଛି, କେଉଁ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଶିଥିଳ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ କେଉଁ ମୋହରୁ ଅଚଳ ପରି ପୁନଃ ପୁନଃ ଆସନ୍ତି?
12.214.40
केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथा विद्यामहं विभो।
मह्यं शुश्रूषवे विद्वन्वक्ष्येतद्बुद्धिनिश्चितम् ॥ १२.२१४.४० ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିରେ କାହାର ବଳ ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ? ହେ ବିଭୋ, ମୁଁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏ ସବୁ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ। ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ମୋତେ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଥିବା କଥା କହିବି।
12.214.41
शान्तत्वादपरान्ताच्च आरम्भादपि चैकतः ।
प्रोक्तो ह्यत्र यथा हेतुरेवमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.२१४.४१ ॥
ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ତ ଦ୍ୱାରା, ଆରମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଏକ ଦିଗରୁ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ଯେପରି କାରଣ କୁହାଯାଇଛି, ସେପରି ହିଁ ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି।
12.214.42
दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते ।
विनाशयति संभूतमयस्मयमयो यथा।
तथा कृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः ॥ १२.२१४.४२ ॥
ମୂଳରୁ କଟାଯାଇଥିବା ଦୋଷଦ୍ୱାରା ବିଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଲୌହରୁ ତିଆରି ଲୌହ ଯେପରି ନଷ୍ଟ କରେ, ସେପରି ସଂଯମୀ ଆତ୍ମା ସହଜ ରାଜସ ଦୋଷଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.214.43
सहजैरविशुद्धात्मा दोषैर्नश्यति तामसैः ।
राजसं तामसं चैव शुद्धात्मा कालसंभवम् ॥ १२.२१४.४३ ॥
ଅଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ସହଜ ତାମସ ଦୋଷରେ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ। ରାଜସ ଓ ତାମସ, କାଳଜାତ (ଦୋଷ) — ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା (ଏଥିରୁ ମୁକ୍ତ ରହେ)।
12.214.44
शमयेत्सत्त्वमास्थाय बुद्ध्या केवलया द्विजः ।
त्यजेच्च मनसा चेतः शुद्धात्मा बुद्धिमास्थितः ॥ १२.२१४.४४ ॥
ଦ୍ୱିଜ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କେବଳ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା (ଚିତ୍ତକୁ) ଶାନ୍ତ କରିବ; ମନଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବ; ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ବୁଦ୍ଧିରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ (ଏପରି କରିବ)।
12.214.45
तत्सर्वं देहिनां बीजं सत्त्वमात्मवतः समम् ।
तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च ॥ १२.२१४.४५ ॥
ତାହା ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କର ବୀଜ; ଆତ୍ମସଂଯମୀ ପାଇଁ ସତ୍ତ୍ୱ ସମାନ। ତେଣୁ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ରଜ ଓ ତମ ବର୍ଜନ କରିବ।
12.214.46
रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात् ।
आहारान्वर्जयेन्नित्यं राजसांस्तामसानपि ॥ १२.२१४.४६ ॥
ରଜ ଓ ତମରୁ ମୁକ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ମଳତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ରାଜସ ଓ ତାମସ ଆହାର ସର୍ବଦା ବର୍ଜନ କରିବ।
12.214.47
ते ब्रह्म पुनरायान्ति न मोहादचला इव ।
अथवा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादीनां यजुष्कृतम् ॥ १२.२१४.४७ ॥
ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ମୋହରୁ ନୁହେଁ, ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ହୋଇ। କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ପରି, ମାଂସାଦି ଯଜୁଃ ଦ୍ୱାରା କୃତ ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତୁ।
12.214.48
स वै हेतुरनादाने शुद्धधर्मानुपालने ।
रजसा कामयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुते ॥ १२.२१४.४८ ॥
ସେହି ହିଁ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବାରେ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପାଳନରେ କାରଣ। ରଜ ଦ୍ୱାରା କାମଯୁକ୍ତ କର୍ମ ମଧ୍ୟ (ମନୁଷ୍ୟ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
12.214.49
अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान्सर्वांश्च सेवते ।
तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते।
हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः ॥ १२.२१४.४९ ॥
ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ ବିଷୟ ଓ ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ସେବନ କରେ; ତମସ ଦ୍ୱାରା ଲୋଭଯୁକ୍ତ ଏବଂ କ୍ରୋଧରୁ ଜାତ ବିଷୟ ସେବନ କରେ; ହିଂସା ଓ ବିହାରରେ ରତ, ତନ୍ଦ୍ରା ଓ ନିଦ୍ରାରେ ଯୁକ୍ତ ସେ।
12.214.50
सत्वस्थः सात्विकान्भावाञ्शुद्धान्पश्यति संश्रितः ।
स देही विमलः श्रीमाञ्श्रद्धाविद्यासमन्वितः ॥ १२.२१४.५० ॥
ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଶୁଦ୍ଧ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖେ; ସେ ଦେହୀ ନିର୍ମଳ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ବିଦ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ।