ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.214
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.214.1
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथा समुपलभ्यते ।
तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्वं न रोचते ॥ १२.२१४.१ ॥
ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤੱਤ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
12.214.2
दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः ।
प्रयोजनं महत्त्वात्तु मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम् ॥ १२.२१४.२ ॥
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਦੁਰਲੱਭ ਹਨ; ਉਹ ਇਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਮਾਰਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.214.3
वेदस्य न विदुर्भावं ज्ञानमार्गप्रतिष्ठितम् ।
सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम्।
इयं सा बुद्धिरभ्येत्य यथा याति परां गतिम् ॥ १२.२१४.३ ॥
ਗਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵੇਦ ਦਾ ਭਾਵ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਸਜੱਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਚਰਨ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.214.4
शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वान्परिग्रहान् ।
कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः ॥ १२.२१४.४ ॥
ਦੇਹਧਾਰੀ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ।
12.214.5
नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम् ।
कर्मणां विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान् ॥ १२.२१४.५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਰੀਰ-ਪਾਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
12.214.6
लोहयुक्तं तथा हेम विपक्वं न विराजते ।
तथाऽपक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते ॥ १२.२१४.६ ॥
ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੋਨਾ ਜੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪੱਕੇ ਕਸ਼ਾਯ ਵਾਲਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.214.7
केचिदात्मगुणं प्राप्तास्ते मुक्ताश्चक्रबन्धनात् ।
इतरे दुःखसन्द्वन्द्वास्तथा दुःखपरायणाः ॥ १२.२१४.७ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਤਮਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਚੱਕਰਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.214.8
शुकाकर्मानुरूपं ते जायमानाः पुनः पुनः ।
क्रोधलोभमदाविष्टा मूढान्तः करणाः सदा ॥ १२.२१४.८ ॥
ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ; ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮਦ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ, ਸਦਾ ਮੂੜ੍ਹ ਅੰਤਰਕਰਣ ਵਾਲਾ।
12.214.9
यथा… संछाया नास्ति नित्यतया परा ।
गुणानेव तथा चिन्त्या सन्त्येति च विदुर्बुधाः ॥ १२.२१४.९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਨਿੱਤ ਪਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.214.10
यश्चाधर्मं चरेल्लोभात्कामक्रोधावनुप्लुवन् ।
धर्म्यं पन्थानमुत्क्रम्य सानुबन्धो विनश्यति ॥ १२.२१४.१० ॥
ਜੋ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਰੁੜ੍ਹਦਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.214.11
अचलं ज्ञानमप्राप्य चलचित्तश्चलानियात् ।
शब्दादीन्विषयांस्तस्मान्न संरागादुपप्लवेत्।
क्रोधो हर्षो विषादश्च जायन्ते हि परस्परात् ॥ १२.२१४.११ ॥
ਅਚਲ ਗਿਆਨ ਨਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਚਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਚੰਚਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਤੀਬਰ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬੇ। ਕ੍ਰੋਧ, ਹਰਖ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਦ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.214.12
गुणाः कार्याः क्रोधहर्षौ सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
द्वन्द्वान्यथैवमादीनि विजयेच्चैव सर्ववित् ॥ १२.२१४.१२ ॥
ਗੁਣ ਕਾਰਜ ਹਨ; ਕ੍ਰੋਧ-ਹਰਖ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਪਿਆਰ-ਅਪਿਆਰ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬਗਿਆਤਾ ਜਿੱਤੇ।
12.214.13
पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसताभसे ।
कमभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदन् ॥ १२.२१४.१३ ॥
ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਕਿਸਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ?
12.214.14
स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः ।
नावगच्छन्ति विज्ञानादात्मानं पार्थिवं गुणम् ॥ १२.२१४.१४ ॥
ਛੋਹ, ਰੂਪ, ਰਸ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਆਸਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਾਰਥਿਵ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
12.214.15
मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते ।
पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारान्न नश्यति ॥ १२.२१४.१५ ॥
ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਆਸਰਾ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਪਾਰਥਿਵ ਦੇਹ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.214.16
मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः ।
धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा ॥ १२.२१४.१६ ॥
ਸ਼ਹਿਦ, ਤੇਲ, ਦੁੱਧ, ਘਿਓ, ਮਾਸ, ਲੂਣ, ਗੁੜ, ਅਨਾਜ, ਫਲ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ — ਇਹ ਪਾਣੀ ਸਮੇਤ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਹਨ।
12.214.17
यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत् ।
ग्राम्यमाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम् ॥ १२.२१४.१७ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਭਾਲਦਾ; ਬੇਸੁਆਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
12.214.18
तद्वत्संसारकान्तारमातिष्ठञ्श्रमतत्परः ।
यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा ॥ १२.२१४.१८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਮਿਹਨਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮਨੁੱਖ, ਰੋਗੀ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
12.214.19
भक्षणे श्वापदैर्मार्गादिति चारं करोति चेत् ।
एवं संसारमार्गेण यात्रार्थं विषयाणि च ॥ १२.२१४.१९ ॥
ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਕਾਰਨ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.214.20
न गच्छेद्भोगविज्ञानादुन्मार्गे पद्यते तदा ।
तस्माददुःखतो मार्गमास्थितस्तमनुस्मरेत् ॥ १२.२१४.२० ॥
ਭੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਗਲਤ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾ ਕੇ ਉਸੇ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.214.21
नानापर्णफला वृक्षा बहवः सन्ति तत्र हि ।
भोक्तारो मुनयश्चैव तस्मात्परतरं वनम् ॥ १२.२१४.२१ ॥
ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
12.214.22
अनुमानैस्तथाशास्त्रैर्यशसा विक्रमेण च ।
सत्यशौचार्जवत्यागैर्वर्चसा विक्रमेण च।
क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च ॥ १२.२१४.२२ ॥
ਅਨੁਮਾਨ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਯਸ਼ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ; ਸੱਚ, ਸ਼ੌਚ, ਸਿੱਧਤਾ ਤੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ; ਤੇਜ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ; ਖਿਮਾ, ਧੀਰਜ, ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ।
12.214.23
भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम् ।
शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च ॥ १२.२१४.२३ ॥
ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਵਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਦੀਨ-ਹੀਣ ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.214.24
सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम् ॥ १२.२१४.२४ ॥
ਸਤੁ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਜੀਵ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.214.25
तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसंभवान् ।
अज्ञानप्रभवं नित्यमहंकारं परित्यजेत् ॥ १२.२१४.२५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.214.26
महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ।
देहमूलं विजानीहि नैतानि भगवानतः ॥ १२.२१४.२६ ॥
ਮਹਾਭੂਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਣ — ਸਤ੍ਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹ ਦਾ ਮੂਲ ਜਾਣ; ਹੇ ਭਗਵਨ, ਇਹ (ਆਤਮਾ) ਨਹੀਂ ਹਨ।
12.214.27
उपायतः प्रवक्ष्यामि तं च मृत्युं दुरासदम् ।
त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२१४.२७ ॥
ਉਪਾਅ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੁਰਜਯ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਈਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸਭ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
12.214.28
यथेह नियतः कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान् ।
तद्वद्भतेष्वहंकारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम् ॥ १२.२१४.२८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਨਿਯਤ ਕਾਲ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.214.29
संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसंभवम् ।
प्रकृतेर्गुणसंजातो महानहंक्रिया ततः ॥ १२.२१४.२९ ॥
ਤਮ ਨੂੰ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਜਾਣ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮਹਤ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ।
12.214.30
अहंकारात्पुनः पश्चाद्भूतग्राममुदाहृतम् ।
अव्यक्तस्य गुणेभ्यस्तु तद्गुणांश्च निबोध तान् ॥ १२.२१४.३० ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ (ਉਪਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ) ਗੁਣ ਵੀ ਸਮਝ।
12.214.31
प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान् ।
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान् ॥ १२.२१४.३१ ॥
ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ — ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ — ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਲੈ।
12.214.32
प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदेहो धृतिः स्मृतिः ।
एतान्सत्त्वगुणान्विद्यादिमान्राजसतामसान् ॥ १२.२१४.३२ ॥
ਪ੍ਰਸਾਦ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਪ੍ਰੀਤ, ਸ਼ੰਕਾ-ਰਹਿਤ ਨਿਸ਼ਚੇ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸਿਮਰਤੀ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਜਾਣ; ਇਹ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
12.214.33
असन्तोषोऽक्षमाऽधैर्यमतृप्तिर्विषयादिषु ।
राजसाश्च गुणा ह्येते तत्परं तामसाञ्शृणु ॥ १२.२१४.३३ ॥
ਅਸੰਤੋਖ, ਅਕ੍ਸ਼ਮਾ, ਅਧੀਰਜ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤੀ — ਇਹੀ ਰਜਸ ਗੁਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਮਸ ਗੁਣ ਸੁਣ।
12.214.34
मोहस्तन्द्री तथा दुःखं निद्राऽऽलस्यं प्रमादता ।
विषादी दीर्घसूत्रश्च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १२.२१४.३४ ॥
ਮੋਹ, ਤੰਦ੍ਰਾ, ਦੁੱਖ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਵਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਦੀਰਘਸੂਤਰਤਾ — ਇਹ ਤਮਸ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.214.35
कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः ।
विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता ॥ १२.२१४.३५ ॥
ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ, ਭੈ, ਥਕਾਵਟ, ਵਿਸ਼ਾਦ ਤੇ ਸ਼ੋਕ, ਵਿਰਕਤੀ, ਮਾਨ ਤੇ ਦਰਪ, ਅਤੇ ਅਨਾਰਯਤਾ।
12.214.36
दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम् ।
विमृशेदात्मसंस्थानमेकैकमनुसंततम् ॥ १२.२१४.३६ ॥
ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੇ ਹਲਕੇਪਣ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ, ਹਰੇਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.214.37
यस्मिन्प्रतिष्ठितं चेदं यस्मिन्सज्ज्ञाननिर्गतिः ।
सर्वभूताधिकं नित्यमहंकारं विलोकयेत् ॥ १२.२१४.३७ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਸ ਨਿੱਤ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.214.38
विलोकमानः स तदा स्वबुद्ध्या सूक्ष्मया पुनः ।
तदेव भाति तद्रूपमात्मना यत्सुनिर्मलम् ॥ १२.२१४.३८ ॥
ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਉਹੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.214.39
के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः ।
के पुनः पुनरायान्ति के मोहादचला इव ॥ १२.२१४.३९ ॥
ਕਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ ਮਨ ਨੇ ਤਿਆਗੇ ਹਨ, ਕਿਹੜੇ ਬੁੱਧੀ ਨੇ ਢਿੱਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਅਚਲ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?
12.214.40
केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथा विद्यामहं विभो।
मह्यं शुश्रूषवे विद्वन्वक्ष्येतद्बुद्धिनिश्चितम् ॥ १२.२१४.४० ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੇ? ਹੇ ਵਿਭੂ, ਮੈਂ ਜਾਣ ਸਕਾਂ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਆਖਾਂਗਾ।
12.214.41
शान्तत्वादपरान्ताच्च आरम्भादपि चैकतः ।
प्रोक्तो ह्यत्र यथा हेतुरेवमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.२१४.४१ ॥
ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ, ਅੰਤ ਤੋਂ, ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਨੀਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.214.42
दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते ।
विनाशयति संभूतमयस्मयमयो यथा।
तथा कृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः ॥ १२.२१४.४२ ॥
ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲੋਹਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਆਤਮਾ ਸਹਿਜ ਰਾਜਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.214.43
सहजैरविशुद्धात्मा दोषैर्नश्यति तामसैः ।
राजसं तामसं चैव शुद्धात्मा कालसंभवम् ॥ १२.२१४.४३ ॥
ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਸਹਿਜ ਤਾਮਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ, ਕਾਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ (ਦੋਸ਼) — ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ (ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ)।
12.214.44
शमयेत्सत्त्वमास्थाय बुद्ध्या केवलया द्विजः ।
त्यजेच्च मनसा चेतः शुद्धात्मा बुद्धिमास्थितः ॥ १२.२१४.४४ ॥
ਦ੍ਵਿਜ ਸੱਤਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੇਵਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ (ਚਿੱਤ ਨੂੰ) ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੇ; ਮਨ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ; ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ)।
12.214.45
तत्सर्वं देहिनां बीजं सत्त्वमात्मवतः समम् ।
तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च ॥ १२.२१४.४५ ॥
ਉਹ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਆਤਮਸੰਜਮੀ ਲਈ ਸੱਤਵ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਸੰਜਮੀ ਨੇ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਛੱਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.214.46
रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात् ।
आहारान्वर्जयेन्नित्यं राजसांस्तामसानपि ॥ १२.२१४.४६ ॥
ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੱਤਵ ਨਿਰਮਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਆਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਛੱਡੇ।
12.214.47
ते ब्रह्म पुनरायान्ति न मोहादचला इव ।
अथवा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादीनां यजुष्कृतम् ॥ १२.२१४.४७ ॥
ਉਹ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਮੋਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਅਚੱਲ ਹੋ ਕੇ। ਜਾਂ ਮੰਤਰ ਵਾਂਗ, ਮਾਸ ਆਦਿ ਯਜੁਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਉਹ ਕਹਿਣ।
12.214.48
स वै हेतुरनादाने शुद्धधर्मानुपालने ।
रजसा कामयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुते ॥ १२.२१४.४८ ॥
ਉਹੀ ਨਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਰਜਸ ਨਾਲ ਕਾਮਨਾ-ਯੁਕਤ ਕਾਰਜ ਵੀ (ਮਨੁੱਖ) ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.214.49
अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान्सर्वांश्च सेवते ।
तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते।
हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः ॥ १२.२१४.४९ ॥
ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਮਸ ਕਾਰਨ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.214.50
सत्वस्थः सात्विकान्भावाञ्शुद्धान्पश्यति संश्रितः ।
स देही विमलः श्रीमाञ्श्रद्धाविद्यासमन्वितः ॥ १२.२१४.५० ॥
ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਹੀ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।