મહાભારત · અધ્યાય 12.217
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.217.1
दुरन्तेष्विन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ।
ये त्वसक्ता महात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १२.२१७.१ ॥
અંત વિનાના ઇન્દ્રિયવિષયોમાં આસક્ત જીવો ડૂબી જાય છે; પરંતુ અનાસક્ત મહાત્માઓ પરમ ગતિ પામે છે.
12.217.2
जन्ममृत्युजरादुःखैर्व्याधिभिर्मानसक्लमैः ।
दृष्ट्वैव संततं लोकं घटेन्मोक्षाय बुद्धिमान् ॥ १२.२१७.२ ॥
જન્મ, મૃત્યુ, જરાના દુઃખો, રોગો અને માનસિક થાકથી જગતને સદા પીડાતું જોઈને બુદ્ધિમાને મોક્ષ માટે પ્રયત્ન કરવો.
12.217.3
वाङ्भनोभ्यां शरीरेण शुचिः स्यादनहंकृतः ।
प्रशान्तो ज्ञानवान्भिक्षुर्निरपेक्षश्चरेत्सुखम् ॥ १२.२१७.३ ॥
વાણી, મન અને શરીરથી શુદ્ધ, અહંકારરહિત, શાંત અને જ્ઞાની ભિક્ષુએ અપેક્ષારહિત થઈ સુખેથી વિચરવું.
12.217.4
वशा मोक्षवतां पाशास्तासां रूपं प्रदर्शकम् ।
दुर्ग्रहं पश्यमानोऽपि मन्यते मोहितस्तदा ॥ १२.२१७.४ ॥
મોક્ષ ઇચ્છનારાઓ માટે આ પાશો વશ કરવા યોગ્ય છે; તેમનું રૂપ જ તેમને બતાવે છે. પકડવામાં કઠિન જોવા છતાં મોહિત માણસ ત્યારે તેમને સરળ માને છે.
12.217.5
एवं पश्यन्तमात्मानमनुध्यातं हि बन्धुषु ।
अयथात्वेन जानामि भेदरूपेण संस्थितम् ॥ १२.२१७.५ ॥
આ રીતે સ્વજનોમાં ધ્યાન કરાયેલા આત્માને જોતાં હું જાણું છું કે તે યથાર્થ રીતે નહીં, પણ ભેદરૂપે સ્થિત છે.
12.217.6
अथवा मनसः सङ्गं पश्येद्भूतानुकम्पया ।
तत्राप्युपेक्षां कुर्वीत ज्ञात्वा कर्मफलं जगत् ॥ १२.२१७.६ ॥
અથવા પ્રાણીઓ પરની કરુણાથી મનની આસક્તિ જોવી; ત્યાં પણ જગતને કર્મફળ જાણીને ઉપેક્ષા કરવી.
12.217.7
यत्कृतं स्याच्छुभं कर्म पापं वा यदि वाऽश्नुते ।
तस्माच्छुभानि कर्माणि कुर्याद्वा बुद्धिकर्मभिः ॥ १२.२१७.७ ॥
કરેલું શુભ કે પાપકર્મ માણસ ભોગવે છે. તેથી બુદ્ધિપૂર્વક શુભ કર્મો જ કરવાં.
12.217.8
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जवम् ।
क्षमा चैवाप्रमादश्च यस्यैते स सुखी भवेत् ॥ १२.२१७.८ ॥
અહિંસા, સત્યવચન, સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સરળતા, ક્ષમા અને અપ્રમાદ—જેનામાં આ હોય તે સુખી થાય છે.
12.217.9
अनक्षसाध्यं तद्ब्रह्म निर्मलं जगतः परम् ।
स्वात्मप्रकाशमग्राह्यमहेतुकमचञ्चलम् ॥ १२.२१७.९ ॥
તે બ્રહ્મ ઇન્દ્રિયોથી સાધ્ય નથી; તે નિર્મળ, જગતથી પર, સ્વપ્રકાશ, અગ્રાહ્ય, અહેતુક અને અચળ છે.
12.217.10
विवेकज्ञानवाचिस्थो ह्याशुरूपेण संस्थितः ।
वैकारिकात्प्रदृश्येतै गैरिके मधुधारवत् ॥ १२.२१७.१० ॥
વિવેકજ્ઞાન અને વાણીમાં સ્થિત જે છે, તે શીઘ્રરૂપે વિદ્યમાન હોય છે; વિકારોથી પર તે દેખાય છે—ગેરુમાં મધની ધારની જેમ.
12.217.11
यश्चैनं परमं धर्मं सर्वभूतसुखावहम् ।
दुःखान्निः सरणं वेद तत्त्वज्ञः स सुखी भवेत् ॥ १२.२१७.११ ॥
સર્વ પ્રાણીઓને સુખ આપનાર આ પરમ ધર્મ અને દુઃખમાંથી મુક્તિનો માર્ગ જે જાણે છે, તે તત્ત્વજ્ઞ સુખી થાય છે.
12.217.12
तस्मात्समाहितं बुद्ध्या मनो भूतेषु धारयेत् ।
नापथ्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेदसत् ॥ १२.२१७.१२ ॥
તેથી બુદ્ધિથી સમાહિત મનને પ્રાણીઓમાં સ્થિર રાખવું; કોઈનું અહિત ન ઇચ્છવું, લાલસા ન કરવી, અને અસત્ તથા અબદ્ધ વિષયોનું ચિંતન ન કરવું.
12.217.13
अथामोघप्रयत्नेन मनो ज्ञाने निवेशयेत् ।
सुवाचोऽथ प्रयोगेण मनोज्ञं संप्रवर्तते ॥ १२.२१७.१३ ॥
પછી અમોઘ પ્રયત્નથી મનને જ્ઞાનમાં સ્થિર કરવું. સુવાણી પણ અભ્યાસથી મનોહર બનીને પ્રવર્તે છે.
12.217.14
विवेकयित्वा तद्वाक्यं धर्मसूक्ष्ममवेक्ष्य च ।
सत्यां वाचमहिंस्रां च वदेदनपवादिनीम् ॥ १२.२१७.१४ ॥
તે વાક્યનો વિવેક કરીને અને ધર્મની સૂક્ષ્મતા જોઈને સત્ય, અહિંસક અને નિંદારહિત વાણી બોલવી.
12.217.15
कल्कापेतामपरुषामनृशंसामपैशुनीम् ।
ईदृगल्पं च वक्तव्यमविक्षिप्तेन चेतसा ॥ १२.२१७.१५ ॥
કલુષ વગરની, કઠોરતા વગરની, ક્રૂરતા વગરની, ચાડી વગરની વાણી બોલવી; આવી થોડી વાત પણ સ્થિર ચિત્તે કહેવી.
12.217.16
वाक्यबन्धेन संरागविहाराद्व्याहरेद्यदि ।
बुद्ध्याऽप्यनुगृहीतेन मनसा कर्म तामसम् ॥ १२.२१७.१६ ॥
શબ્દોના બંધનથી કે આસક્તિની રમતથી બોલે, તો બુદ્ધિથી અનુગૃહીત મનથી થતું કર્મ પણ તામસ છે.
12.217.17
रजोभूतैर्हि करणैः कर्मणि प्रतिपद्यते ।
स दुःखं प्राप्य लोकेऽस्मिन्नरकायोपपद्यते।
तस्मान्मनोवाक्शरीरैराचरेद्वैर्यमात्मनः ॥ १२.२१७.१७ ॥
રજોગુણથી ભરેલી ઇન્દ્રિયોથી મનુષ્ય કર્મમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; તે આ લોકમાં દુઃખ પામીને નરક માટે જન્મે છે. તેથી મન, વાણી અને શરીરથી પોતાને દૃઢપણે સંયમિત રાખીને આચરણ કરવું.
12.217.18
प्रकीर्ण एव भारो हि यद्वद्धार्येत दस्युभिः ।
प्रतिलोमां दिशं बुद्ध्वा संसारमबुधास्तथा।
संसारमार्गमापन्नः प्रतिलोमं विवर्जयेत् ॥ १२.२१७.१८ ॥
વિખરાયેલો ભાર જેમ ચોરો ઉપાડી લે છે, તેમ વિરુદ્ધ દિશા જાણીને, અજ્ઞાનીઓ સંસારમાર્ગમાં પડીને પ્રતિલોમ ત્યજવું.
12.217.19
तामेव च यथा दस्यून्हत्वा गच्छेच्छिवां दिशम् ।
तथा रजस्तमः कर्माण्युत्सृज्य प्राप्नुयाच्छुभम् ॥ १२.२१७.१९ ॥
લૂંટારાઓને હણીને જેમ શિવ દિશા તરફ જવાય, તેમ રજસ અને તમસ કર્મોનો ત્યાગ કરીને શુભ પ્રાપ્ત કરવું.
12.217.20
निःसंदिग्धमनीहो वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः ।
विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः ॥ १२.२१७.२० ॥
સંશયરહિત, ઇચ્છારહિત, સર્વ પરિગ્રહોથી મુક્ત, એકાંતમાં વિચરનાર, અલ્પાહારી, તપસ્વી અને ઇન્દ્રિયો નિયંત્રિત રાખનાર ખરેખર મુક્ત છે.
12.217.21
ज्ञानदग्धपरिक्लेशः प्रयोगरतिरात्मवान् ।
निष्प्रचारेण मनसा परं तदधिगच्छति ॥ १२.२१७.२१ ॥
જ્ઞાનાગ્નિમાં જેના ક્લેશ બળી ગયા છે, જે યોગાભ્યાસમાં રત અને આત્મસંયમી છે, તે નિશ્ચળ મનથી તે પરમને પ્રાપ્ત કરે છે.
12.217.22
धृतिमानात्मवान्बुद्धिं निगृह्णीयादसंशयम् ।
मनो बुद्ध्या निगृह्णीयाद्विषयान्मनसाऽऽत्मनः।
योजयित्वा मनस्तत्र निश्चलं परमात्मनि ॥ १२.२१७.२२ ॥
ધૈર્યવાન અને આત્મસંયમી માણસે નિસંદેહ બુદ્ધિનો નિગ્રહ કરવો. બુદ્ધિથી મનનો, મનથી વિષયોનો નિગ્રહ કરવો. ત્યાં મનને પરમાત્મામાં નિશ્ચળ જોડવું.
12.217.23
योगाभिसन्धियुक्तस्य ब्रह्म तत्संप्रकाशते ।
ऐकान्त्यं तदिदं विद्धि सर्ववस्त्वन्तरस्थितिः ॥ १२.२१७.२३ ॥
યોગસંકલ્પમાં યુક્ત માણસને તે બ્રહ્મ પ્રકાશે છે. આને જ એકાંત જાણો — સર્વ વસ્તુઓની અંદર રહેલી સ્થિતિ.
12.217.24
विशेषहीनं गृह्णन्ति विशेषां कारणात्मिकाम् ।
अथवा न प्रभुस्तत्र परमात्मनि वर्तितुम्।
आगामित्तत्त्वं योगात्मा योगतन्त्रमुपक्रमेत् ॥ १२.२१७.२४ ॥
તેઓ વિશેષરહિતને અથવા કારણાત્મક વિશેષને ગ્રહણ કરે છે. અથવા ત્યાં પરમાત્મામાં સ્થિર રહેવા તેઓ સમર્થ નથી. યોગાત્માએ આગમતત્ત્વ લઈ યોગતંત્ર આરંભવું.
12.217.25
निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनो वशे ।
देवतास्ताः प्रकाशन्ते हृष्टा यान्ति तमीश्वरम् ॥ १२.२१७.२५ ॥
જેની ઇન્દ્રિયો નિગ્રહિત છે અને જે મનને વશ કરે છે, તેને તે દેવતાઓ પ્રકાશે છે; પ્રસન્ન થઈને તેઓ તે ઈશ્વરને પામે છે.
12.217.26
ताभिः संयुक्तमनसो ब्रह्म तत्संप्रकाशते ।
शनैश्चापगते सत्वे ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १२.२१७.२६ ॥
તે દેવતાઓ સાથે મન જોડાયેલા માણસને તે બ્રહ્મ પૂર્ણપણે પ્રકાશે છે; ધીરે ધીરે સત્ત્વ દૂર થતાં તે બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે.
12.217.27
अथवा न प्रवर्तेत योगतन्त्रैरुपक्रमेत् ।
योगतन्त्रमयं तन्त्रं वृत्तिः स्यात्ततदाचरेत् ॥ १२.२१७.२७ ॥
અથવા જો તે યોગતંત્રોથી પ્રવૃત્ત ન થાય, તો યોગતંત્રોથી આરંભ કરે; યોગતંત્રમય સાધના જ તેની વૃત્તિ બને; તેનું જ તે આચરણ કરે.
12.217.28
कणकुल्माषपिण्याकशाकयावकसक्तवः ।
तथा मूलफलं भैक्ष्यं पर्यायेणोपयोजयेत् ॥ १२.२१७.२८ ॥
કણ, કુલ્માષ, પિણ્યાક, શાક, યાવક અને સત્તુ; તેમજ મૂળ-ફળ અને ભિક્ષાન્ન — આનો ક્રમાનુસાર ઉપયોગ કરે.
12.217.29
आहारनियमं चैव देशे काले च सात्विकः ।
तत्परीक्ष्यानुवर्तेत यत्प्रवृत्त्यनुवर्तकम् ॥ १२.२१७.२९ ॥
દેશ અને કાળ પ્રમાણે સાત્ત્વિક માણસે આહારનો નિયમ પાળવો; તેની પરીક્ષા કરીને જે (સાધનાની) પ્રવૃત્તિને અનુકૂળ હોય તેનું જ અનુસરણ કરે.
12.217.30
प्रवृत्तं नोपरुन्धेत शनैरग्निमिवेन्धयेत् ।
ज्ञानैधितं तथा ज्ञानमर्कवत्संप्रकाशते ॥ १२.२१७.३० ॥
જે પ્રવૃત્ત થયું છે તેને રોકવું નહિ; ધીરે ધીરે અગ્નિની જેમ તેને પ્રજ્વલિત કરવું. જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત થયેલું જ્ઞાન સૂર્યની જેમ પૂર્ણપણે પ્રકાશે છે.
12.217.31
ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं त्रील्लोँकानधितिष्ठति ।
विज्ञानानुगतं ज्ञानमज्ञानेनापकृष्यते ॥ १२.२१७.३१ ॥
જ્ઞાનનો આધાર એવું અજ્ઞાન ત્રણેય લોકો પર અધિષ્ઠિત છે. વિજ્ઞાન સાથે રહેલું જ્ઞાન અજ્ઞાનથી નીચે ખેંચાય છે.
12.217.32
पृथक्त्वात्संप्रयोगाच्च नासूयुर्वेद शाश्वतम् ।
स तयोरपवर्गज्ञो वीतरागो विमुच्यते ॥ १२.२१७.३२ ॥
પૃથકતા અને સંયોગને કારણે અસૂયાળો શાશ્વતને જાણતો નથી. તે બંનેથી મુક્તિ જાણનાર, વીતરાગ પુરુષ મુક્ત થાય છે.
12.217.33
वयोतीतो जरामृत्यू जित्वा ब्रह्म सनातनम् ।
अमृतं तदवाप्नोति यत्तदक्षरमव्ययम् ॥ १२.२१७.३३ ॥
વયથી પર થઈને, જરા અને મૃત્યુને જીતીને, તે સનાતન બ્રહ્મને પામે છે. જે અક્ષર અને અવ્યય છે તે અમૃત તે પ્રાપ્ત કરે છે.