महाभारत · अध्याय 12.217
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.217.1
दुरन्तेष्विन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ।
ये त्वसक्ता महात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १२.२१७.१ ॥
अंत नसलेल्या इंद्रियविषयांत आसक्त असलेले जीव बुडतात; परंतु जे अनासक्त महात्मे असतात ते परम गतीला पोहोचतात.
12.217.2
जन्ममृत्युजरादुःखैर्व्याधिभिर्मानसक्लमैः ।
दृष्ट्वैव संततं लोकं घटेन्मोक्षाय बुद्धिमान् ॥ १२.२१७.२ ॥
जन्म, मृत्यू, जरा यांच्या दुःखांनी, रोगांनी व मानसिक थकव्याने जग सतत पीडित आहे असे पाहून बुद्धिमान माणसाने मोक्षासाठी प्रयत्न करावा.
12.217.3
वाङ्भनोभ्यां शरीरेण शुचिः स्यादनहंकृतः ।
प्रशान्तो ज्ञानवान्भिक्षुर्निरपेक्षश्चरेत्सुखम् ॥ १२.२१७.३ ॥
वाणी, मन आणि शरीराने शुद्ध, अहंकाररहित, शांत व ज्ञानी भिक्षूने अपेक्षारहित होऊन सुखाने विचरण करावे.
12.217.4
वशा मोक्षवतां पाशास्तासां रूपं प्रदर्शकम् ।
दुर्ग्रहं पश्यमानोऽपि मन्यते मोहितस्तदा ॥ १२.२१७.४ ॥
मोक्ष इच्छिणाऱ्यांसाठी हे पाश वश करण्यायोग्य आहेत; त्यांचे रूपच ते दाखवते. धरण्यास कठीण असे पाहूनही मोहित माणूस तेव्हा त्यांना सोपे मानतो.
12.217.5
एवं पश्यन्तमात्मानमनुध्यातं हि बन्धुषु ।
अयथात्वेन जानामि भेदरूपेण संस्थितम् ॥ १२.२१७.५ ॥
अशा प्रकारे नातेवाइकांमध्ये ध्यान केलेल्या आत्म्याला पाहताना मला कळते की तो यथार्थपणे नव्हे, तर भेदरूपात स्थित आहे.
12.217.6
अथवा मनसः सङ्गं पश्येद्भूतानुकम्पया ।
तत्राप्युपेक्षां कुर्वीत ज्ञात्वा कर्मफलं जगत् ॥ १२.२१७.६ ॥
किंवा प्राण्यांवरील दयेने मनाची आसक्ती पाहावी; तेथेही जग कर्मफल आहे हे जाणून उपेक्षा करावी.
12.217.7
यत्कृतं स्याच्छुभं कर्म पापं वा यदि वाऽश्नुते ।
तस्माच्छुभानि कर्माणि कुर्याद्वा बुद्धिकर्मभिः ॥ १२.२१७.७ ॥
केलेले शुभ किंवा पापकर्म मनुष्य भोगतो. म्हणून बुद्धिपूर्वक शुभ कर्मेच करावीत.
12.217.8
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जवम् ।
क्षमा चैवाप्रमादश्च यस्यैते स सुखी भवेत् ॥ १२.२१७.८ ॥
अहिंसा, सत्यवचन, सर्व भूतांप्रती सरळपणा, क्षमा आणि सावधानता—ज्याच्यात हे असतात तो सुखी होतो.
12.217.9
अनक्षसाध्यं तद्ब्रह्म निर्मलं जगतः परम् ।
स्वात्मप्रकाशमग्राह्यमहेतुकमचञ्चलम् ॥ १२.२१७.९ ॥
ते ब्रह्म इंद्रियांनी साध्य नाही; ते निर्मल, जगताच्या पलीकडचे, स्वप्रकाशी, अग्राह्य, अकारण आणि अचल आहे.
12.217.10
विवेकज्ञानवाचिस्थो ह्याशुरूपेण संस्थितः ।
वैकारिकात्प्रदृश्येतै गैरिके मधुधारवत् ॥ १२.२१७.१० ॥
विवेकज्ञान आणि वाणीत स्थित असलेला शीघ्ररूपाने विद्यमान असतो; विकारांपासून परे तो दिसतो—गेरूमध्ये मधाच्या धारेप्रमाणे.
12.217.11
यश्चैनं परमं धर्मं सर्वभूतसुखावहम् ।
दुःखान्निः सरणं वेद तत्त्वज्ञः स सुखी भवेत् ॥ १२.२१७.११ ॥
सर्व भूतांना सुख देणारा हा परम धर्म आणि दुःखातून मुक्तीचा मार्ग जाणणारा तत्त्वज्ञ सुखी होतो.
12.217.12
तस्मात्समाहितं बुद्ध्या मनो भूतेषु धारयेत् ।
नापथ्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेदसत् ॥ १२.२१७.१२ ॥
म्हणून बुद्धीने एकाग्र केलेले मन प्राण्यांवर स्थिर ठेवावे; कुणाचे अहित चिंतू नये, लालसा धरू नये, आणि असत् व अबद्ध गोष्टींचा विचार करू नये.
12.217.13
अथामोघप्रयत्नेन मनो ज्ञाने निवेशयेत् ।
सुवाचोऽथ प्रयोगेण मनोज्ञं संप्रवर्तते ॥ १२.२१७.१३ ॥
मग अमोघ प्रयत्नाने मन ज्ञानात स्थिर करावे. सुवचनही सरावाने मनोहर होऊन प्रवर्तते.
12.217.14
विवेकयित्वा तद्वाक्यं धर्मसूक्ष्ममवेक्ष्य च ।
सत्यां वाचमहिंस्रां च वदेदनपवादिनीम् ॥ १२.२१७.१४ ॥
ते वाक्य विवेचून आणि धर्माचे सूक्ष्म तत्त्व पाहून सत्य, अहिंसक आणि निंदारहित वाणी बोलावी.
12.217.15
कल्कापेतामपरुषामनृशंसामपैशुनीम् ।
ईदृगल्पं च वक्तव्यमविक्षिप्तेन चेतसा ॥ १२.२१७.१५ ॥
कलुषरहित, कठोरपणारहित, क्रूरतारहित, चहाडखोरीरहित वाणी बोलावी; असे अल्प बोलणेही स्थिर मनाने बोलावे.
12.217.16
वाक्यबन्धेन संरागविहाराद्व्याहरेद्यदि ।
बुद्ध्याऽप्यनुगृहीतेन मनसा कर्म तामसम् ॥ १२.२१७.१६ ॥
वाक्यबंधनाने किंवा आसक्तीच्या क्रीडेने बोलले, तर बुद्धीने अनुगृहीत मनाने केलेले कर्मही तामसच.
12.217.17
रजोभूतैर्हि करणैः कर्मणि प्रतिपद्यते ।
स दुःखं प्राप्य लोकेऽस्मिन्नरकायोपपद्यते।
तस्मान्मनोवाक्शरीरैराचरेद्वैर्यमात्मनः ॥ १२.२१७.१७ ॥
रजोगुणाने भरलेल्या इंद्रियांनी माणूस कर्मात प्रवृत्त होतो; तो या लोकी दुःख भोगून नरकासाठी जन्म घेतो. म्हणून मन, वाणी आणि शरीर यांनी स्वतःला दृढपणे संयमित ठेवून आचरण करावे.
12.217.18
प्रकीर्ण एव भारो हि यद्वद्धार्येत दस्युभिः ।
प्रतिलोमां दिशं बुद्ध्वा संसारमबुधास्तथा।
संसारमार्गमापन्नः प्रतिलोमं विवर्जयेत् ॥ १२.२१७.१८ ॥
विखुरलेले ओझे जसे चोरांकडून हिरावून नेले जाते, तसेच विरुद्ध दिशा जाणून, अज्ञानी संसारमार्गात पडून प्रतिलोम टाळावा.
12.217.19
तामेव च यथा दस्यून्हत्वा गच्छेच्छिवां दिशम् ।
तथा रजस्तमः कर्माण्युत्सृज्य प्राप्नुयाच्छुभम् ॥ १२.२१७.१९ ॥
चोरांना मारून ज्याप्रमाणे कल्याणकारी दिशेकडे जावे, त्याप्रमाणे रजस् आणि तमस् कर्मे त्यागून शुभ प्राप्त करावे.
12.217.20
निःसंदिग्धमनीहो वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः ।
विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः ॥ १२.२१७.२० ॥
संशयरहित, कामनारहित, सर्व परिग्रहांपासून मुक्त, एकांतात विचरणारा, अल्पाहारी, तपस्वी आणि इंद्रियनिग्रही तोच खरा मुक्त होय.
12.217.21
ज्ञानदग्धपरिक्लेशः प्रयोगरतिरात्मवान् ।
निष्प्रचारेण मनसा परं तदधिगच्छति ॥ १२.२१७.२१ ॥
ज्ञानाग्नीत ज्याचे क्लेश जळाले आहेत, जो योगाभ्यासात रत व आत्मसंयमी आहे, तो निश्चल मनाने त्या परमाला प्राप्त होतो.
12.217.22
धृतिमानात्मवान्बुद्धिं निगृह्णीयादसंशयम् ।
मनो बुद्ध्या निगृह्णीयाद्विषयान्मनसाऽऽत्मनः।
योजयित्वा मनस्तत्र निश्चलं परमात्मनि ॥ १२.२१७.२२ ॥
धैर्यवान व आत्मसंयमी माणसाने निःसंशय बुद्धीचा निग्रह करावा. बुद्धीने मनाचा, मनाने विषयांचा निग्रह करावा. तेथे मन परमात्म्यात निश्चलपणे जोडावे.
12.217.23
योगाभिसन्धियुक्तस्य ब्रह्म तत्संप्रकाशते ।
ऐकान्त्यं तदिदं विद्धि सर्ववस्त्वन्तरस्थितिः ॥ १२.२१७.२३ ॥
योगसंकल्पात युक्त असलेल्या माणसाला ते ब्रह्म प्रकाशते. याला ऐकान्त्य जाण — सर्व वस्तूंच्या अंतरी असलेली स्थिती.
12.217.24
विशेषहीनं गृह्णन्ति विशेषां कारणात्मिकाम् ।
अथवा न प्रभुस्तत्र परमात्मनि वर्तितुम्।
आगामित्तत्त्वं योगात्मा योगतन्त्रमुपक्रमेत् ॥ १२.२१७.२४ ॥
ते विशेषरहित किंवा कारणात्मक विशेष ग्रहण करतात. अथवा तेथे परमात्म्यात स्थित राहण्यास ते समर्थ नसतात. योगात्म्याने आगमतत्त्व स्वीकारून योगतंत्राचा आरंभ करावा.
12.217.25
निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनो वशे ।
देवतास्ताः प्रकाशन्ते हृष्टा यान्ति तमीश्वरम् ॥ १२.२१७.२५ ॥
ज्याच्या इंद्रियांचा निग्रह झाला आहे आणि जो मनाला वश करतो, त्याच्यासाठी त्या देवता प्रकट होतात; प्रसन्न होऊन त्या त्या ईश्वराकडे जातात.
12.217.26
ताभिः संयुक्तमनसो ब्रह्म तत्संप्रकाशते ।
शनैश्चापगते सत्वे ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १२.२१७.२६ ॥
त्या देवतांशी मन जोडले गेलेल्या माणसाला ते ब्रह्म पूर्णपणे प्रकाशते; हळूहळू सत्त्व (मलिनता) दूर झाल्यावर तो ब्रह्मभावासाठी योग्य होतो.
12.217.27
अथवा न प्रवर्तेत योगतन्त्रैरुपक्रमेत् ।
योगतन्त्रमयं तन्त्रं वृत्तिः स्यात्ततदाचरेत् ॥ १२.२१७.२७ ॥
किंवा (तो) योगतंत्रांनी प्रवृत्त झाला नाही तर योगतंत्रांनी आरंभ करावा; योगतंत्रमय साधनच त्याची वृत्ती असावी; तेच त्याने आचरावे.
12.217.28
कणकुल्माषपिण्याकशाकयावकसक्तवः ।
तथा मूलफलं भैक्ष्यं पर्यायेणोपयोजयेत् ॥ १२.२१७.२८ ॥
कण, कुल्माष, पिण्याक, शाक, यावक व सत्तू; तसेच मूळे-फळे व भिक्षान्न — हे क्रमाक्रमाने उपयोगात आणावे.
12.217.29
आहारनियमं चैव देशे काले च सात्विकः ।
तत्परीक्ष्यानुवर्तेत यत्प्रवृत्त्यनुवर्तकम् ॥ १२.२१७.२९ ॥
देश व काल यांनुसार सात्त्विक पुरुषाने आहाराचा नियम पाळावा; त्याची परीक्षा करून जे (साधनेच्या) प्रवृत्तीस अनुकूल असेल, तेच अनुसरावे.
12.217.30
प्रवृत्तं नोपरुन्धेत शनैरग्निमिवेन्धयेत् ।
ज्ञानैधितं तथा ज्ञानमर्कवत्संप्रकाशते ॥ १२.२१७.३० ॥
जे प्रवृत्त झाले आहे ते अडवू नये; हळूहळू अग्नीप्रमाणे त्याला प्रज्वलित करावे. ज्ञानाने प्रज्वलित झालेले ज्ञान सूर्याप्रमाणे पूर्णपणे प्रकाशते.
12.217.31
ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं त्रील्लोँकानधितिष्ठति ।
विज्ञानानुगतं ज्ञानमज्ञानेनापकृष्यते ॥ १२.२१७.३१ ॥
ज्ञानाचा आधार असलेले अज्ञान तिन्ही लोकांवर अधिष्ठित आहे. विज्ञानाने युक्त ज्ञान अज्ञानाने खाली ओढले जाते.
12.217.32
पृथक्त्वात्संप्रयोगाच्च नासूयुर्वेद शाश्वतम् ।
स तयोरपवर्गज्ञो वीतरागो विमुच्यते ॥ १२.२१७.३२ ॥
पृथकत्व आणि संयोग यांमुळे असूयेने भरलेला माणूस शाश्वताला जाणत नाही. त्या दोहोंपासूनची मुक्ती जाणणारा, वीतराग पुरुष मुक्त होतो.
12.217.33
वयोतीतो जरामृत्यू जित्वा ब्रह्म सनातनम् ।
अमृतं तदवाप्नोति यत्तदक्षरमव्ययम् ॥ १२.२१७.३३ ॥
वयाच्या पलीकडे जाऊन, जरा आणि मृत्यू जिंकून तो सनातन ब्रह्माला प्राप्त होतो. जे अक्षर व अव्यय आहे ते अमृत तो मिळवतो.