મહાભારત · અધ્યાય 12.219
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.219.1
न स वेद परं ब्रह्म यो न वेद चतुष्टयम् ।
व्यक्ताव्यक्तं च यत्तत्त्वं संप्रोक्तं परमर्षिणा ॥ १२.२१९.१ ॥
જે ચારને નથી જાણતો, તે પરબ્રહ્મને નથી જાણતો. વ્યક્ત અને અવ્યક્ત એવું જે તત્ત્વ તે પરમ ઋષિએ કહ્યું છે.
12.219.2
व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तममृतं पदम् ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत् ॥ १२.२१९.२ ॥
વ્યક્તને મૃત્યુનું મુખ અને અવ્યક્તને અમૃત પદ જાણવું. નિવૃત્તિ લક્ષણવાળો ધર્મ ઋષિ નારાયણે કહ્યો.
12.219.3
तत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१९.३ ॥
ત્યાં જ સર્વ સ્થિત છે, ચર અને અચર સહિત ત્રણે લોક. નિવૃત્તિ લક્ષણવાળો ધર્મ, અવ્યક્ત શાશ્વત બ્રહ્મ.
12.219.4
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरतथाब्रवीत् ।
प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः ॥ १२.२१९.४ ॥
પ્રજાપતિએ પ્રવૃત્તિ લક્ષણવાળો ધર્મ જુદી રીતે કહ્યો. પ્રવૃત્તિ એટલે પુનરાવૃત્તિ; નિવૃત્તિ જ પરમ ગતિ.
12.219.5
तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः ।
ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः ॥ १२.२१९.५ ॥
નિવૃત્તિમાં પરાયણ મુનિ તે પરમ ગતિ પામે છે; જે સદા જ્ઞાનતત્ત્વમાં લીન અને શુભાશુભનો દર્શક છે.
12.219.6
तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषाबुभौ ।
अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम् ॥ १२.२१९.६ ॥
તેથી આ રીતે એ બંનેને, અવ્યક્ત અને પુરુષને, જાણવા જોઈએ. પરંતુ અવ્યક્ત અને પુરુષથી પર બીજું કંઈક મહત્તર છે.
12.219.7
तं विशेषमवेक्षेति विशेषेण विचक्षणः ।
अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि ॥ १२.२१९.७ ॥
તે વિશેષતાને વિવેકી વિશેષરૂપે જોવી. આ બંને આદિ-અંત વિનાના અને ચિહ્ન વિનાના છે; બંને પણ.
12.219.8
उभौ नित्यावनुचरौ महद्भ्यश्च महत्तरौ ।
सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम् ॥ १२.२१९.८ ॥
બંને નિત્ય છે, મહત્તત્ત્વો કરતાં પણ મોટા અનુચર છે. આ બંનેનું સામાન્ય લક્ષણ છે; આ રીતે બીજું વિશેષ લક્ષણ.
12.219.9
प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणसत्वया ।
विपरीतमतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम् ॥ १२.२१९.९ ॥
સર્ગધર્મવાળી અને ત્રિગુણાત્મક પ્રકૃતિથી વિપરીત એ જ ક્ષેત્રજ્ઞનું પોતાનું લક્ષણ છે એમ જાણવું.
12.219.10
प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् ।
क्षेत्रज्ञमाहुर्जीवं तु कर्तारं गुणसंवृतम् ॥ १२.२१९.१० ॥
પ્રકૃતિ અને તેના વિકારોનો દ્રષ્ટા, ગુણરહિત એને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે; પરંતુ ગુણોથી ઢંકાયેલ કર્તાને જીવ કહે છે.
12.219.11
अग्राह्यं येन जानन्ति तज्ज्ञानं दंशितश्च तत् ।
तेनैव दंशितो नित्यं न गुणः परिभूयते ॥ १२.२१९.११ ॥
જેનાથી અગ્રાહ્યને જાણે છે તે જ્ઞાન છે, અને તે જ કવચધારી છે. તેનાથી જ સદા કવચિત ગુણ પરાજિત થતો નથી.
12.219.12
अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसङ्गिनौ ।
संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यथा ॥ १२.२१९.१२ ॥
આ બંને પુરુષો લિંગરહિત અને અસંગ હોવાથી અગ્રાહ્ય છે. સંયોગલક્ષણી ઉત્પત્તિ કર્મથી જન્મેલી હોવાથી જેમ ગ્રહણ થાય છે.
12.219.13
करणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टते ।
कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोप्यसाविति ॥ १२.२१९.१३ ॥
કર્મથી સિદ્ધ થયેલાં કરણો દ્વારા કર્તા જે જે ચેષ્ટા કરે છે, તે શબ્દો અને નામોથી કહેવાય છે — 'હું કોણ, આ કોણ, તે કોણ?'
12.219.14
ममापि कायमिति च तदज्ञो नित्यसंवृतः ।
उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः।
संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः ॥ १२.२१९.१४ ॥
'આ મારું શરીર છે' એમ માનનાર અજ્ઞાની સદા ઢંકાયેલો રહે છે; જેમ પાઘડી પહેરનાર ત્રણ વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલો હોય છે. એ જ રીતે આ દેહી સત્ત્વ, રજ અને તમથી ઢંકાયેલો છે.
12.219.15
भेदवस्तु त्वभेदेन जानाति स यदा पुमान् ।
तदा परं परात्माऽसौ भवत्येव निरञ्जनः ॥ १२.२१९.१५ ॥
ભેદવાળી વસ્તુને જ્યારે માણસ અભેદરૂપે જાણે છે, ત્યારે તે પરમાત્મા બની નિરંજન થાય છે.
12.219.16
क्रियायोगे च भेदाख्ये बहु संक्षिप्यते क्वचित् ।
वसुरुद्रगणाद्येषु स्वानुभोगेन भोगतः ॥ १२.२१९.१६ ॥
ક્રિયાયોગમાં અને ભેદ નામની વસ્તુમાં ક્યાંક ઘણું સંક્ષિપ્ત કરાય છે — વસુ, રુદ્ર વગેરે ગણોમાં, પોતાના ભોગના અનુભવથી.
12.219.17
एवमेष परः सत्त्वो नानारूपेण संस्थितः ।
संक्षिप्तो दृश्यते पश्चादेकरूपेण विष्ठितः ॥ १२.२१९.१७ ॥
આ રીતે આ પરમ સત્ત્વ અનેક રૂપે સ્થિત રહે છે; પછી તે સંક્ષિપ્ત થઈને એક રૂપે સ્થિત દેખાય છે.
12.219.18
तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिरावृतम् ।
तथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति।
वायुर्विधो यथा भानुर्विप्रकाशं गमिष्यति ॥ १२.२१९.१८ ॥
તેથી આ હેતુઓથી આવરાયેલ ચતુષ્ટયને જાણવું જોઈએ. આ રીતે જાણનાર અંતકાળે મોહ પામતો નથી; પવન અને સૂર્ય જેમ સ્પષ્ટ પ્રકાશમાં જાય છે તેમ.
12.219.19
श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्वर्ष्मवान्मनसा शुचिः ।
शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः ॥ १२.२१९.१९ ॥
દિવ્ય શ્રીની ઇચ્છા રાખનારે મનથી શુદ્ધ રહીને, શારીરિક કઠોર નિયમોથી નિષ્કલંક તપ કરવું.
12.219.20
त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता ।
सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि ॥ १२.२१९.२० ॥
ત્રણેય લોક અંદર રહેલા તેજસ્વી તપથી વ્યાપ્ત છે; સૂર્ય અને ચંદ્ર પણ આકાશમાં તપથી જ પ્રકાશે છે.
12.219.21
अन्यच्च धर्मसाम्यं यत्तपस्तत्कीर्त्यते पुनः ।
प्रकाशस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः ॥ १२.२१९.२१ ॥
બીજું, ધર્મ સમાન જે તપ છે તે ફરીથી કહેવામાં આવે છે; તપનો પ્રકાશ એ જ્ઞાન છે; જગતમાં તપને જ જ્ઞાન કહેવાય છે.
12.219.22
रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम् ।
त्रितयं ह्येतदाख्यातं यद्यस्माद्भासितुं पुनः ॥ १२.२१९.२२ ॥
રજસ અને તમસનો નાશ કરનાર કર્મ એ જ તપનું સ્વલક્ષણ છે; આ ત્રણ એ રીતે કહેવાયાં છે, કારણ કે તેમનાથી ફરી પ્રકાશવું પડે છે.
12.219.23
स्वभासा भासयंश्चापि चन्द्रमा ह्यत्र वर्तते ।
सूर्ययोगे तु यः सन्धिस्तपः सर्वं प्रदीप्यते ॥ १२.२१९.२३ ॥
પોતાના પ્રકાશથી પ્રકાશિત કરતો ચંદ્ર પણ અહીં રહે છે; સૂર્યના યોગમાં જે સંધિ થાય છે તેમાં સમગ્ર તપ પ્રજ્વલિત થાય છે.
12.219.24
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।
वाङ्भनोनियमः सम्यङ्भानसं तप उच्यते ॥ १२.२१९.२४ ॥
બ્રહ્મચર્ય અને અહિંસાને શારીરિક તપ કહેવામાં આવે છે; વાણી અને મનનો સમ્યક નિયમ માનસિક તપ કહેવાય છે.
12.219.25
विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते ।
आहारनियमेनास्य पाप्मा शाम्यति राजसः ॥ १२.२१९.२५ ॥
વિધિજ્ઞ દ્વિજાતિઓ પાસેથી ગ્રહણ કરેલું અન્ન શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. આહારના નિયમથી તેનું રાજસ પાપ શમે છે.
12.219.26
वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च ।
तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम् ॥ १२.२१९.२६ ॥
વિષયો પ્રત્યે તેની ઇન્દ્રિયોમાં વિમુખતા ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી અહીં જેટલું પ્રયોજન હોય તેટલું જ ગ્રહણ કરવું.
12.219.27
अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः ।
एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते ॥ १२.२१९.२७ ॥
અંતકાળે બળના ઉત્કર્ષથી, વિહ્વળ થયા વિના ધીમે ધીમે (ધ્યાન) કરવું. આ રીતે યુક્ત મનથી જે જ્ઞાન ઉદય પામે છે તે પ્રાપ્ત થાય છે.
12.219.28
रजोवर्ज्यो ह्ययं देही देहवाञ्छब्दवांश्चरेत् ।
कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः ॥ १२.२१९.२८ ॥
આ દેહી, રજોગુણરહિત થઈ, દેહધારી અને શબ્દવાળો બનીને વિચરે. કર્મો વચ્ચે પણ અવિચલ બુદ્ધિવાળો, વૈરાગ્યથી પ્રકૃતિમાં સ્થિત રહે.
12.219.29
आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते ।
हेतुयुक्तः सदा सार्गो भूतानां प्रलयस्तथा ॥ १२.२१९.२९ ॥
દેહથી માંડીને, અપ્રમાદથી, દેહાંત સુધી (જીવ) સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે. પ્રાણીઓની સૃષ્ટિ અને પ્રલય પણ સદા હેતુયુક્ત હોય છે; તેવી જ રીતે.
12.219.30
परप्रत्ययसर्गे तु नियमो नातिवर्तते ।
एवं तत्प्रभवां प्रज्ञामासते ये विषर्यये ॥ १२.२१९.३० ॥
પરપ્રત્યય (બીજા પર આધારિત) સૃષ્ટિમાં નિયમ ઓળંગાતો નથી. આ રીતે તેમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી પ્રજ્ઞામાં જે સ્થિત રહે છે, તેઓ વિપર્યયમાં પણ (અચળ રહે છે).
12.219.31
धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तचेतसः ।
स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तदुपासते ॥ १२.२१९.३१ ॥
ધૈર્યથી દેહોને ધારણ કરનારા, બુદ્ધિથી સંકુચિત ચિત્તવાળા, સ્થાનોથી ખસતા, સૂક્ષ્મતાને કારણે તેની ઉપાસના કરે છે.
12.219.32
यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुद्ध्यते ।
देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः ॥ १२.२१९.३२ ॥
શાસ્ત્ર અનુસાર તે બધું બુદ્ધિથી તેને બિલકુલ સમજાતું નથી; દેહાંત સુધી કોઈ ભાવિતાત્મા, નિરાશ્રય રહે છે.
12.219.33
युक्तो धारणया कश्चित्सतः केचिदुपासते ।
अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्यासंशब्दिताक्षरम् ॥ १२.२१९.३३ ॥
ધારણામાં યુક્ત કોઈ, અને સત્પુરુષો કોઈ ઉપાસના કરે છે; વિદ્યા વડે કહેવાયેલા અક્ષર પરમ દેવનો તેઓ અભ્યાસ કરે છે.
12.219.34
अन्तकाले ह्युपासन्ते तपसा दग्धकिल्विषाः ।
सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२.२१९.३४ ॥
અંતકાળે તેઓ ઉપાસના કરે છે; તપથી જેમનાં પાપ બળી ગયાં છે, આ સર્વ મહાત્માઓ પરમ ગતિ પામે છે.
12.219.35
सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा ।
देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम् ॥ १२.२१९.३५ ॥
તેમનું સૂક્ષ્મ વિશેષ લક્ષણ શાસ્ત્ર-ચક્ષુથી જોવું; અને દેહને પરમ, વિમુક્ત અને અપરિગ્રહ જાણવો.
12.219.36
अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम् ।
मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंसक्तचेतसः ॥ १२.२१९.३६ ॥
અંતરિક્ષમાંથી અન્યતર; ધારણામાં આસક્ત મનવાળા; વિદ્યામાં લાગેલા ચિત્તવાળા મર્ત્યલોકથી મુક્ત થાય છે.
12.219.37
ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम् ।
एवमेकायनं धर्ममाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.२१९.३७ ॥
બ્રહ્મભૂત અને રજોગુણરહિત થઈને તેઓ પરમ ગતિ પામે છે. આ રીતે વેદજ્ઞ લોકો આ એકાયન ધર્મને ધર્મ કહે છે.
12.219.38
यथाज्ञानमुपासन्तः सर्वे यान्ति परां गतिम् ।
कषायवर्जितं…तेषामुत्पद्यतेऽमलम्।
यान्ति तेऽपि… कान्विशुध्यन्ति यथाबलं ॥ १२.२१९.३८ ॥
જ્ઞાન પ્રમાણે ઉપાસના કરનારા સૌ પરમ ગતિ પામે છે. કષાયરહિત… તેમનામાં નિર્મળ ઉત્પન્ન થાય છે. તેઓ પણ… જેના વડે યથાબળ શુદ્ધ થાય છે.
12.219.39
भगवन्तमजं दिव्य विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम् ।
भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः ॥ १२.२१९.३९ ॥
ભગવાન, અજ, દિવ્ય, અવ્યક્ત નામે ઓળખાતા વિષ્ણુને ભાવથી જે શુદ્ધ, જ્ઞાનતૃપ્ત અને નિરાશ છે તેઓ પામે છે.
12.219.40
ज्ञात्वाऽऽत्मस्थं… न निवर्तन्ति तेऽव्ययाः ।
प्राप्य तत्परमं स्थानमोदन्तेऽक्षरमव्ययम् ॥ १२.२१९.४० ॥
આત્મામાં સ્થિતને જાણીને… તેઓ અવ્યય પાછા ફરતા નથી. તે પરમ સ્થાન પામીને અક્ષર, અવ્યયમાં આનંદ માણે છે.
12.219.41
एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च ।
तृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१९.४१ ॥
આટલું જ આ વિજ્ઞાન છે—આ છે અને નથી પણ. તૃષ્ણાથી બંધાયેલું સમગ્ર જગત ચક્રની જેમ ફરે છે.
12.219.42
विसतन्तुर्यथैवायमन्तस्थः सर्वतो बिसे ।
तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा ॥ १२.२१९.४२ ॥
કમળની નાળની તંતુ અંદર રહીને ચારેય બાજુ ફેલાય છે, તેમ આદિ-અંતરહિત તૃષ્ણાનો તંતુ સદા દેહમાં રહે છે.
12.219.43
सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः ।
तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबद्ध्यते ॥ १२.२१९.४३ ॥
વણકર સોયથી વસ્ત્રમાં દોરો પરોવે છે, તેમ સંસારનો દોરો તૃષ્ણાની સોયથી બંધાય છે.
12.219.44
इतस्ततः समाहृत्य रूपं निर्वर्तयिष्यति ।
विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम् ॥ १२.२१९.४४ ॥
અહીં-ત્યાંથી એકત્ર કરીને તે રૂપ રચશે; વિકાર, પ્રકૃતિ અને સનાતન પુરુષને પણ.
12.219.45
यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते ।
याति नित्यं स सद्भावमात्मनो वै महद्भुवम् ॥ १२.२१९.४५ ॥
જે આને યથાર્થ રીતે જાણે છે તે તૃષ્ણારહિત થઈને મુક્ત થાય છે; તે સદા આત્માના સદ્ભાવને, તે મહાન અવસ્થાને પામે છે.
12.219.46
प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम् ।
भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१९.४६ ॥
ભગવાન ઋષિ નારાયણે આ અમૃતને સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ કર્યું; જીવો પર કરુણાથી જગતના હિત માટે તેમણે આ ઉપદેશ કર્યો.