महाभारत · अध्याय 12.219
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.219.1
न स वेद परं ब्रह्म यो न वेद चतुष्टयम् ।
व्यक्ताव्यक्तं च यत्तत्त्वं संप्रोक्तं परमर्षिणा ॥ १२.२१९.१ ॥
जो चतुष्टय जाणत नाही, तो परब्रह्म जाणत नाही. व्यक्त आणि अव्यक्त जे तत्त्व ते परम ऋषींनी सांगितले.
12.219.2
व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तममृतं पदम् ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत् ॥ १२.२१९.२ ॥
व्यक्ताला मृत्यूचे तोंड आणि अव्यक्ताला अमृत पद समजावे. निवृत्तिलक्षण धर्म ऋषी नारायणांनी सांगितला.
12.219.3
तत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१९.३ ॥
तेथेच सर्व काही स्थित आहे, चराचरासह त्रैलोक्य. निवृत्तिलक्षण धर्म, अव्यक्त शाश्वत ब्रह्म.
12.219.4
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरतथाब्रवीत् ।
प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः ॥ १२.२१९.४ ॥
प्रजापतीने प्रवृत्तिलक्षण धर्म वेगळ्या प्रकारे सांगितला. प्रवृत्ती म्हणजे पुनरावृत्ती; निवृत्तीच परम गती.
12.219.5
तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः ।
ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः ॥ १२.२१९.५ ॥
निवृत्तीत ठायी असलेला मुनी ती परम गती प्राप्त करतो; जो नेहमी ज्ञानतत्त्वात रमलेला आणि शुभाशुभ जाणणारा आहे.
12.219.6
तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषाबुभौ ।
अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम् ॥ १२.२१९.६ ॥
म्हणून अशा प्रकारे या दोघांना, अव्यक्त आणि पुरुषाला, जाणले पाहिजे. परंतु अव्यक्त आणि पुरुषाहून वेगळे असे काही महत्तर आहे.
12.219.7
तं विशेषमवेक्षेति विशेषेण विचक्षणः ।
अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि ॥ १२.२१९.७ ॥
त्या विशेषाकडे विवेकी विशेषतः पाहावे. हे दोघेही आदि-अंतरहित आणि लिंगरहित आहेत; दोघेही.
12.219.8
उभौ नित्यावनुचरौ महद्भ्यश्च महत्तरौ ।
सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम् ॥ १२.२१९.८ ॥
दोघेही नित्य आहेत, महत्तत्त्वांपेक्षाही मोठे अनुचर आहेत. हे दोघांचे सामान्य लक्षण आहे; अशाप्रकारे दुसरे भेदक लक्षण.
12.219.9
प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणसत्वया ।
विपरीतमतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम् ॥ १२.२१९.९ ॥
सर्गधर्म असलेल्या आणि त्रिगुणमय प्रकृतीच्या विरुद्ध असलेले हेच क्षेत्रज्ञाचे स्वलक्षण आहे, असे जाणावे.
12.219.10
प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् ।
क्षेत्रज्ञमाहुर्जीवं तु कर्तारं गुणसंवृतम् ॥ १२.२१९.१० ॥
प्रकृती आणि तिच्या विकारांचा द्रष्टा, गुणरहित, त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; पण गुणांनी आच्छादलेल्या कर्त्याला जीव म्हणतात.
12.219.11
अग्राह्यं येन जानन्ति तज्ज्ञानं दंशितश्च तत् ।
तेनैव दंशितो नित्यं न गुणः परिभूयते ॥ १२.२१९.११ ॥
ज्याद्वारे अग्राह्य जाणतात ते ज्ञान; ते कवचधारी आहे. त्यानेच सदा कवचित झालेला गुण पराभूत होत नाही.
12.219.12
अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसङ्गिनौ ।
संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यथा ॥ १२.२१९.१२ ॥
हे दोन्ही पुरुष चिह्नरहित व असंग असल्याने अग्राह्य आहेत. संयोगलक्षणी उत्पत्ती कर्मजन्य म्हणून जशी ग्रहण होते.
12.219.13
करणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टते ।
कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोप्यसाविति ॥ १२.२१९.१३ ॥
कर्माने सिद्ध झालेल्या करणांच्या साहाय्याने कर्ता जे जे प्रयत्न करतो, ते शब्द आणि नावांनी संबोधले जाते — 'मी कोण, हा कोण, तो कोण?'
12.219.14
ममापि कायमिति च तदज्ञो नित्यसंवृतः ।
उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः।
संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः ॥ १२.२१९.१४ ॥
'हे माझे शरीर आहे' असे मानणारा अज्ञानी सदैव आच्छादित असतो; जसा पगडी घातलेला मनुष्य तीन वस्त्रांनी झाकलेला असतो. तसाच हा देही सत्त्व, रज आणि तम यांनी आच्छादित असतो.
12.219.15
भेदवस्तु त्वभेदेन जानाति स यदा पुमान् ।
तदा परं परात्माऽसौ भवत्येव निरञ्जनः ॥ १२.२१९.१५ ॥
भेद असलेल्या वस्तूला जेव्हा मनुष्य अभेदरूपाने जाणतो, तेव्हा तो परमात्मा होऊन निरंजन होतो.
12.219.16
क्रियायोगे च भेदाख्ये बहु संक्षिप्यते क्वचित् ।
वसुरुद्रगणाद्येषु स्वानुभोगेन भोगतः ॥ १२.२१९.१६ ॥
क्रियायोगात आणि भेद नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या गोष्टीत कुठे कुठे पुष्कळ गोष्टी संक्षिप्त केल्या जातात — वसू, रुद्र इत्यादी गणांमध्ये, स्वतःच्या उपभोगाच्या अनुभवाने.
12.219.17
एवमेष परः सत्त्वो नानारूपेण संस्थितः ।
संक्षिप्तो दृश्यते पश्चादेकरूपेण विष्ठितः ॥ १२.२१९.१७ ॥
अशा प्रकारे हे परम सत्त्व अनेक रूपांनी स्थित असते; नंतर ते संक्षिप्त होऊन एकाच रूपात स्थित असल्याचे दिसते.
12.219.18
तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिरावृतम् ।
तथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति।
वायुर्विधो यथा भानुर्विप्रकाशं गमिष्यति ॥ १२.२१९.१८ ॥
म्हणून या हेतूंनी आच्छादलेले चतुष्टय जाणले पाहिजे. असे जाणणारा अंतकाळी मोहित होत नाही; वायू आणि सूर्य जसे स्पष्ट प्रकाशात जातात तसा.
12.219.19
श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्वर्ष्मवान्मनसा शुचिः ।
शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः ॥ १२.२१९.१९ ॥
दिव्य श्रीची इच्छा करणाऱ्याने मनाने शुचि राहून, शारीरिक कठोर नियमांनी निष्कलंक तप करावे.
12.219.20
त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता ।
सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि ॥ १२.२१९.२० ॥
तिन्ही लोक आतील तेजस्वी तपाने व्याप्त आहेत; सूर्य आणि चंद्रही आकाशात तपामुळेच प्रकाशतात.
12.219.21
अन्यच्च धर्मसाम्यं यत्तपस्तत्कीर्त्यते पुनः ।
प्रकाशस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः ॥ १२.२१९.२१ ॥
आणखी एक, धर्माशी समान असलेले जे तप, ते पुन्हा सांगितले जाते; तपाचा प्रकाश म्हणजेच ज्ञान; जगात तपालाच ज्ञान म्हटले जाते.
12.219.22
रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम् ।
त्रितयं ह्येतदाख्यातं यद्यस्माद्भासितुं पुनः ॥ १२.२१९.२२ ॥
रज आणि तम नष्ट करणारे कर्म हेच तपाचे स्वलक्षण आहे; ही तिन्ही अशी सांगितली आहेत, कारण यांच्याद्वारेच पुन्हा प्रकाशायचे असते.
12.219.23
स्वभासा भासयंश्चापि चन्द्रमा ह्यत्र वर्तते ।
सूर्ययोगे तु यः सन्धिस्तपः सर्वं प्रदीप्यते ॥ १२.२१९.२३ ॥
स्वतःच्या प्रभेने प्रकाशणारा चंद्रही येथे आहे; सूर्याच्या योगात जी संधी असते तिच्यात सर्व तप प्रज्वलित होते.
12.219.24
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।
वाङ्भनोनियमः सम्यङ्भानसं तप उच्यते ॥ १२.२१९.२४ ॥
ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा यांना शारीरिक तप म्हटले जाते; वाणी आणि मनाचा योग्य संयम मानसिक तप म्हटला जातो.
12.219.25
विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते ।
आहारनियमेनास्य पाप्मा शाम्यति राजसः ॥ १२.२१९.२५ ॥
विधिज्ञ द्विजातींकडून स्वीकारलेले अन्न श्रेष्ठ मानले जाते. आहारनियमाने त्याचे राजस पाप शांत होते.
12.219.26
वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च ।
तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम् ॥ १२.२१९.२६ ॥
विषयांबद्दल त्याच्या इंद्रियांत विमुखता निर्माण होते. म्हणून येथे जितकी गरज आहे तितकेच घ्यावे.
12.219.27
अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः ।
एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते ॥ १२.२१९.२७ ॥
मृत्यूच्या वेळी बलाच्या उत्कर्षाने, व्याकुळ न होता हळूहळू (ध्यान) करावे. अशा एकाग्र मनाने जे ज्ञान प्राप्त होते ते लाभते.
12.219.28
रजोवर्ज्यो ह्ययं देही देहवाञ्छब्दवांश्चरेत् ।
कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः ॥ १२.२१९.२८ ॥
हा देही, रजोगुणरहित होऊन, देहधारी व शब्दवान होऊन विहरावा. कर्मांमध्येही अविचल बुद्धीने, वैराग्याने प्रकृतीत स्थित राहावे.
12.219.29
आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते ।
हेतुयुक्तः सदा सार्गो भूतानां प्रलयस्तथा ॥ १२.२१९.२९ ॥
देहापासून, अप्रमादाने, देहांतापर्यंत (जीव) पूर्णपणे मुक्त होतो. भूतांची सृष्टी व प्रलयही नेहमी हेतुयुक्त असतात; तसेच.
12.219.30
परप्रत्ययसर्गे तु नियमो नातिवर्तते ।
एवं तत्प्रभवां प्रज्ञामासते ये विषर्यये ॥ १२.२१९.३० ॥
परप्रत्यय (दुसऱ्यावर अवलंबून असलेल्या) सृष्टीत नियम ओलांडला जात नाही. अशा रीतीने त्यातून उत्पन्न झालेल्या प्रज्ञेत जे स्थित राहतात, ते विपर्ययातही (अचल राहतात).
12.219.31
धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तचेतसः ।
स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तदुपासते ॥ १२.२१९.३१ ॥
धैर्याने देह धारण करणारे, बुद्धीने संकुचित चित्त असलेले, स्थानांपासून ढळणारे, सूक्ष्मतेमुळे ते त्याची उपासना करतात.
12.219.32
यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुद्ध्यते ।
देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः ॥ १२.२१९.३२ ॥
शास्त्रानुसार ते सर्व बुद्धीने त्याला अजिबात समजत नाही; देहाच्या अंतापर्यंत कोणीतरी भावितात्मा, निराश्रय राहतो.
12.219.33
युक्तो धारणया कश्चित्सतः केचिदुपासते ।
अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्यासंशब्दिताक्षरम् ॥ १२.२१९.३३ ॥
धारणेत युक्त कोणी आणि सज्जन कोणी उपासना करतात; विद्येने सांगितलेल्या अक्षर परम देवाचा ते अभ्यास करतात.
12.219.34
अन्तकाले ह्युपासन्ते तपसा दग्धकिल्विषाः ।
सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२.२१९.३४ ॥
अंतकाळी ते उपासना करतात; तपाने ज्यांची पापे जळाली आहेत, हे सर्व महात्मे परम गतीला जातात.
12.219.35
सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा ।
देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम् ॥ १२.२१९.३५ ॥
त्यांचे सूक्ष्म विशेष लक्षण शास्त्रचक्षूने पाहावे; आणि देहाला परम, विमुक्त व अपरिग्रह असे जाणावे.
12.219.36
अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम् ।
मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंसक्तचेतसः ॥ १२.२१९.३६ ॥
अंतरिक्षातून अन्यतर; धारणेत आसक्त मन असलेले; विद्येत संसक्त चित्त असलेले मर्त्यलोकातून विमुक्त होतात.
12.219.37
ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम् ।
एवमेकायनं धर्ममाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.२१९.३७ ॥
ब्रह्मभूत व रजोगुणरहित होऊन ते मग परम गतीला जातात. अशा प्रकारे वेदज्ञ लोक या एकायन धर्माला धर्म म्हणतात.
12.219.38
यथाज्ञानमुपासन्तः सर्वे यान्ति परां गतिम् ।
कषायवर्जितं…तेषामुत्पद्यतेऽमलम्।
यान्ति तेऽपि… कान्विशुध्यन्ति यथाबलं ॥ १२.२१९.३८ ॥
ज्ञानानुसार उपासना करणारे सर्व परम गतीला जातात. कषायरहित… त्यांच्यात निर्मल उत्पन्न होते. तेही… ज्यांच्या योगे यथाबल शुद्ध होतात.
12.219.39
भगवन्तमजं दिव्य विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम् ।
भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः ॥ १२.२१९.३९ ॥
भगवान, अजन्मा, दिव्य, अव्यक्त नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या विष्णूला भावाने जे शुद्ध, ज्ञानतृप्त व निराशी आहेत ते प्राप्त होतात.
12.219.40
ज्ञात्वाऽऽत्मस्थं… न निवर्तन्ति तेऽव्ययाः ।
प्राप्य तत्परमं स्थानमोदन्तेऽक्षरमव्ययम् ॥ १२.२१९.४० ॥
आत्म्यात स्थित असलेल्याला जाणून… ते अव्यय परत येत नाहीत. ते परम स्थान मिळवून अक्षर, अव्ययात आनंद घेतात.
12.219.41
एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च ।
तृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१९.४१ ॥
हेच ते विज्ञान—हे आहे आणि नाही देखील. तृष्णेने बद्ध सर्व जग चक्राप्रमाणे फिरते.
12.219.42
विसतन्तुर्यथैवायमन्तस्थः सर्वतो बिसे ।
तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा ॥ १२.२१९.४२ ॥
कमळाच्या देठातील तंतू आत राहून सर्वत्र पसरतो, तसाच आदि-अंत नसलेला तृष्णेचा धागा नेहमी देहात असतो.
12.219.43
सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः ।
तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबद्ध्यते ॥ १२.२१९.४३ ॥
विणकर सुईने वस्त्रात धागा ओवतो, तसेच संसाराचा धागा तृष्णेच्या सुईने बांधला जातो.
12.219.44
इतस्ततः समाहृत्य रूपं निर्वर्तयिष्यति ।
विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम् ॥ १२.२१९.४४ ॥
इकडून-तिकडून एकत्र करून तो रूप निर्माण करील; विकार, प्रकृती आणि सनातन पुरुष यांनाही.
12.219.45
यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते ।
याति नित्यं स सद्भावमात्मनो वै महद्भुवम् ॥ १२.२१९.४५ ॥
जो हे यथार्थपणे जाणतो, तो तृष्णारहित होऊन मुक्त होतो; तो सदैव आत्म्याच्या सद्भावाला, त्या महान अवस्थेला प्राप्त होतो.
12.219.46
प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम् ।
भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१९.४६ ॥
भगवान ऋषी नारायणांनी हे अमृत स्पष्टपणे प्रकट केले; प्राण्यांवरील कृपेने जगाच्या हितासाठी त्यांनी हा उपदेश केला.