ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.219
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.219.1
न स वेद परं ब्रह्म यो न वेद चतुष्टयम् ।
व्यक्ताव्यक्तं च यत्तत्त्वं संप्रोक्तं परमर्षिणा ॥ १२.२१९.१ ॥
ਜੋ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਜੋ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ।
12.219.2
व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तममृतं पदम् ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत् ॥ १२.२१९.२ ॥
ਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਦ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਖਿਆ।
12.219.3
तत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१९.३ ॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚਰ-ਅਚਰ ਸਹਿਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ। ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ, ਅਵਿਅਕਤ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ।
12.219.4
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरतथाब्रवीत् ।
प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः ॥ १२.२१९.४ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਖਿਆ। ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਹੈ; ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
12.219.5
तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः ।
ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः ॥ १२.२१९.५ ॥
ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਮੁਨੀ ਉਸ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਗਿਆਨ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਪਰਖਣਹਾਰ ਹੈ।
12.219.6
तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषाबुभौ ।
अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम् ॥ १२.२१९.६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ, ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਹੈ।
12.219.7
तं विशेषमवेक्षेति विशेषेण विचक्षणः ।
अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि ॥ १२.२१९.७ ॥
ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਵੀ।
12.219.8
उभौ नित्यावनुचरौ महद्भ्यश्च महत्तरौ ।
सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम् ॥ १२.२१९.८ ॥
ਦੋਵੇਂ ਨਿੱਤ ਹਨ, ਮਹੱਤਤੱਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਅਨੁਚਰ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ।
12.219.9
प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणसत्वया ।
विपरीतमतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम् ॥ १२.२१९.९ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੀ ਖੇਤਰਗਿਆ ਦਾ ਆਪਣਾ ਲੱਛਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.219.10
प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् ।
क्षेत्रज्ञमाहुर्जीवं तु कर्तारं गुणसंवृतम् ॥ १२.२१९.१० ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ, ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਖੇਤਰਗਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.219.11
अग्राह्यं येन जानन्ति तज्ज्ञानं दंशितश्च तत् ।
तेनैव दंशितो नित्यं न गुणः परिभूयते ॥ १२.२१९.११ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗ੍ਰਾਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਵਚ-ਧਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਦਾ ਕਵਚਿਤ ਹੋਇਆ ਗੁਣ ਹਾਰਦਾ ਨਹੀਂ।
12.219.12
अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसङ्गिनौ ।
संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यथा ॥ १२.२१९.१२ ॥
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਸੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਗ੍ਰਾਹ ਹਨ। ਸੰਯੋਗ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੀ ਉਤਪਤੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੋਈ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.219.13
करणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टते ।
कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोप्यसाविति ॥ १२.२१९.१३ ॥
ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਕਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਤਾ ਜੋ ਜੋ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — 'ਮੈਂ ਕੌਣ, ਇਹ ਕੌਣ, ਉਹ ਕੌਣ?'
12.219.14
ममापि कायमिति च तदज्ञो नित्यसंवृतः ।
उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः।
संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः ॥ १२.२१९.१४ ॥
'ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹੈ' ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਅਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਵਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਹੀ ਸਤ੍ਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.219.15
भेदवस्तु त्वभेदेन जानाति स यदा पुमान् ।
तदा परं परात्माऽसौ भवत्येव निरञ्जनः ॥ १२.२१९.१५ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਭੇਦ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਣ ਕੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.219.16
क्रियायोगे च भेदाख्ये बहु संक्षिप्यते क्वचित् ।
वसुरुद्रगणाद्येषु स्वानुभोगेन भोगतः ॥ १२.२१९.१६ ॥
ਕਿਰਿਆ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭੇਦ ਨਾਮ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਵਸੂਆਂ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਭੋਗ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ।
12.219.17
एवमेष परः सत्त्वो नानारूपेण संस्थितः ।
संक्षिप्तो दृश्यते पश्चादेकरूपेण विष्ठितः ॥ १२.२१९.१७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਰਮ ਸਤ੍ਵ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.219.18
तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिरावृतम् ।
तथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति।
वायुर्विधो यथा भानुर्विप्रकाशं गमिष्यति ॥ १२.२१९.१८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੇਤੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਵਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਜਿਵੇਂ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.219.19
श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्वर्ष्मवान्मनसा शुचिः ।
शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः ॥ १२.२१९.१९ ॥
ਦਿਵ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਸਰੀਰਕ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਤਪ ਕਰੇ।
12.219.20
त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता ।
सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि ॥ १२.२१९.२० ॥
ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਤਪ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
12.219.21
अन्यच्च धर्मसाम्यं यत्तपस्तत्कीर्त्यते पुनः ।
प्रकाशस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः ॥ १२.२१९.२१ ॥
ਹੋਰ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜੋ ਤਪ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਪ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਪ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.219.22
रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम् ।
त्रितयं ह्येतदाख्यातं यद्यस्माद्भासितुं पुनः ॥ १२.२१९.२२ ॥
ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਹੀ ਤਪ ਦਾ ਆਪਣਾ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫਿਰ ਚਮਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
12.219.23
स्वभासा भासयंश्चापि चन्द्रमा ह्यत्र वर्तते ।
सूर्ययोगे तु यः सन्धिस्तपः सर्वं प्रदीप्यते ॥ १२.२१९.२३ ॥
ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਤਪ ਬਲਦਾ ਹੈ।
12.219.24
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।
वाङ्भनोनियमः सम्यङ्भानसं तप उच्यते ॥ १२.२१९.२४ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸਹੀ ਨਿਯਮ ਮਾਨਸਿਕ ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.219.25
विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते ।
आहारनियमेनास्य पाप्मा शाम्यति राजसः ॥ १२.२१९.२५ ॥
ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਅੰਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਹਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.219.26
वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च ।
तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम् ॥ १२.२१९.२६ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰਕਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿੰਨੀ ਇੱਥੇ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਓਨਾ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.219.27
अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः ।
एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते ॥ १२.२१९.२७ ॥
ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਬਲ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਘਬਰਾਏ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ (ਧਿਆਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਜਮੀ ਮਨ ਨਾਲ ਜੋ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
12.219.28
रजोवर्ज्यो ह्ययं देही देहवाञ्छब्दवांश्चरेत् ।
कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः ॥ १२.२१९.२८ ॥
ਇਹ ਦੇਹੀ, ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰੇ। ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਵਿਚਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹੇ।
12.219.29
आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते ।
हेतुयुक्तः सदा सार्गो भूतानां प्रलयस्तथा ॥ १२.२१९.२९ ॥
ਦੇਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ, ਦੇਹਾਂਤ ਤੱਕ (ਜੀਵ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੇ ਵੀ ਸਦਾ ਹੇਤੂ-ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.219.30
परप्रत्ययसर्गे तु नियमो नातिवर्तते ।
एवं तत्प्रभवां प्रज्ञामासते ये विषर्यये ॥ १२.२१९.३० ॥
ਪਰਪ੍ਰਤਿਅਯ (ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ) ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਵਿੱਚ ਜੋ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਲਟਫੇਰ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਅਚਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ)।
12.219.31
धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तचेतसः ।
स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तदुपासते ॥ १२.२१९.३१ ॥
ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਕੁਚਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਖਮਤਾ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.219.32
यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुद्ध्यते ।
देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः ॥ १२.२१९.३२ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਭ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕੋਈ ਭਾਵਿਤਾਤਮਾ, ਨਿਰਾਸ਼ਰਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.219.33
युक्तो धारणया कश्चित्सतः केचिदुपासते ।
अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्यासंशब्दिताक्षरम् ॥ १२.२१९.३३ ॥
ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਕੋਈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਤਪੁਰਖ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿੱਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਅਕਸ਼ਰ ਪਰਮ ਦੇਵ ਦਾ ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.219.34
अन्तकाले ह्युपासन्ते तपसा दग्धकिल्विषाः ।
सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२.२१९.३४ ॥
ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਉਹ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਪ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.219.35
सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा ।
देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम् ॥ १२.२१९.३५ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਨੇਤਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਰਮ, ਵਿਮੁਕਤ ਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.219.36
अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम् ।
मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंसक्तचेतसः ॥ १२.२१९.३६ ॥
ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ; ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਮਨ ਵਾਲੇ; ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.219.37
ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम् ।
एवमेकायनं धर्ममाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.२१९.३७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਭੂਤ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਇੱਕੋ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਧਰਮ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.219.38
यथाज्ञानमुपासन्तः सर्वे यान्ति परां गतिम् ।
कषायवर्जितं…तेषामुत्पद्यतेऽमलम्।
यान्ति तेऽपि… कान्विशुध्यन्ति यथाबलं ॥ १२.२१९.३८ ॥
ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਾਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ… ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ… ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.219.39
भगवन्तमजं दिव्य विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम् ।
भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः ॥ १२.२१९.३९ ॥
ਭਗਵਾਨ, ਅਜਨਮਾ, ਦਿਵ੍ਯ, ਅਵਿਅਕਤ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.219.40
ज्ञात्वाऽऽत्मस्थं… न निवर्तन्ति तेऽव्ययाः ।
प्राप्य तत्परमं स्थानमोदन्तेऽक्षरमव्ययम् ॥ १२.२१९.४० ॥
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ… ਉਹ ਅਵਿਅ ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਅਕਸ਼ਰ, ਅਵਿਅ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
12.219.41
एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च ।
तृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१९.४१ ॥
ਇਹੀ ਹੈ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ—ਇਹ ਹੈ ਵੀ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
12.219.42
विसतन्तुर्यथैवायमन्तस्थः सर्वतो बिसे ।
तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा ॥ १२.२१९.४२ ॥
ਕਮਲ ਦੀ ਨਾਲੀ ਦਾ ਤੰਤੂ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਧਾਗਾ ਸਦਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ।
12.219.43
सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः ।
तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबद्ध्यते ॥ १२.२१९.४३ ॥
ਜੁਲਾਹਾ ਜਿਵੇਂ ਸੂਈ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਧਾਗਾ ਪਰੋਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਧਾਗਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਸੂਈ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.219.44
इतस्ततः समाहृत्य रूपं निर्वर्तयिष्यति ।
विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम् ॥ १२.२१९.४४ ॥
ਇੱਧਰੋਂ-ਉੱਧਰੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰੂਪ ਰਚੇਗਾ; ਵਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ।
12.219.45
यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते ।
याति नित्यं स सद्भावमात्मनो वै महद्भुवम् ॥ १२.२१९.४५ ॥
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹੋਂਦ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.219.46
प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम् ।
भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१९.४६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ; ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।