મહાભારત · અધ્યાય 12.220
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.220.1
केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः ।
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य बुद्धिमान् ॥ १२.२२०.१ ॥
કયા આચરણથી ધર્મજ્ઞ અને બુદ્ધિમાન મિથિલાના રાજા જનકે ભોગોનો ત્યાગ કરીને મોક્ષ મેળવ્યો?
12.220.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
येन वृत्तेन धर्मज्ञः स जगाम महत्सुखम् ॥ १२.२२०.२ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસને ઉદાહરણ તરીકે કહે છે, જે આચરણથી ધર્મજ્ઞ તે મહાસુખ પામ્યો.
12.220.3
जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिप ।
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ॥ १२.२२०.३ ॥
મિથિલામાં જનદેવ જનક, હે જનાધિપ, મૃત્યુ પછીના ધર્મોના ચિંતનમાં લીન રહેતા હતા.
12.220.4
तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे ।
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः ॥ १२.२२०.४ ॥
તેના ઘરમાં સદા સો આચાર્યો રહેતા હતા, જેઓ જુદા જુદા ધર્મો બતાવતા અને અનેક પાષંડ-મતોનો પ્રચાર કરતા.
12.220.5
स तेषां प्रेत्यभावेन प्रेत्य गातौ विनिश्चये ।
आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वेन तुष्यन्ति ॥ १२.२२०.५ ॥
મૃત્યુ પછીની સ્થિતિ અને માર્ગના નિશ્ચયમાં તે તેમના મતોને તપાસતો; શાસ્ત્રમાં સ્થિર રહીને મોટેભાગે આત્મતત્ત્વથી સંતુષ્ટ થતો.
12.220.6
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः ।
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम यलामथ ॥ १२.२२०.६ ॥
ત્યાં પંચશિખ નામના કપિલવંશી મહામુનિ આખી પૃથ્વી પર ફરતા યલા નામના સ્થાને ગયા.
12.220.7
सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञाननिश्चये ।
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टगशयः ॥ १२.२२०.७ ॥
સર્વસંન્યાસધર્મોના તત્ત્વજ્ઞાનના દૃઢ નિશ્ચયમાં, જેનો અર્થ પૂર્ણપણે સિદ્ધ થયો છે, જે દ્વંદ્વોથી મુક્ત છે અને જેની અંદરની આસક્તિ નષ્ટ થઈ છે.
12.220.8
ऋषीणामाहुरेकं यं कामाद…नृषु ।
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्वि…सुदुर्लभम् ॥ १२.२२०.८ ॥
ઋષિઓમાંથી એકને તેઓ કહે છે, જેને કામથી … મનુષ્યોમાં.
12.220.9
यमाहुः कपिलं साङ्ख्याः परमर्षि प्रजापतिम् ।
समेत्य तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥ १२.२२०.९ ॥
સાંખ્યો જેને કપિલ, પરમર્ષિ, પ્રજાપતિ કહે છે, તેને મળીને તે પોતાના રૂપથી જ વિસ્મય પમાડે છે.
12.220.10
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥ १२.२२०.१० ॥
આસુરિનો પ્રથમ શિષ્ય, જેને ચિરંજીવી કહેવાય છે; જે પંચસ્રોતમાં હજાર વર્ષ સુધી સત્રમાં સ્થિત છે.
12.220.11
तमासीनं समागम्य कापिलं मण्डलं महत् ।
पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः। ॥ १२.२२०.११ ॥
કાપિલના તે મહામંડળમાં બેઠેલા તેની પાસે જઈને, પંચસ્રોતમાં નિપુણ અને પંચરાત્રમાં કુશળ.
12.220.12
पञ्चज्ञः पञ्चकृत्पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ।
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १२.२२०.१२ ॥
પંચને જાણનાર, પંચનો કર્તા, પંચગુણસંપન્ન, પંચશિખ તરીકે સ્મરાયેલો; તેણે પુરુષાવસ્થાનો અવ્યક્ત પરમાર્થ કહ્યો.
12.220.13
इष्ट्वा सत्रेण संपृष्टो भूयश्च तपसाऽऽसुरिः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनात् ॥ १२.२२०.१३ ॥
સત્રયજ્ઞ કરીને અને તપથી ફરી પૂછાયેલા આસુરીએ દેવદર્શનથી ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું સ્વરૂપ જાણ્યું.
12.220.14
यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते ।
बोधायनपरान्विप्रानृषिभावमुपागतः।
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥ १२.२२०.१४ ॥
તે એકાક્ષર બ્રહ્મ અનેક રૂપોમાં દેખાય છે; બોધાયનના અનુયાયી બ્રાહ્મણોમાં ઋષિભાવ પામેલા આસુરીએ તે મંડળમાં તે અવ્યયને પ્રાપ્ત કર્યું.
12.220.15
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्याः पयसा भृतः ।
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १२.२२०.१५ ॥
તેમનો શિષ્ય પંચશિખ હતો, જે માનુષી દૂધથી પોષાયો હતો. કપિલા નામની એક બ્રાહ્મણ ગૃહિણી હતી.
12.220.16
तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ।
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥ १२.२२०.१६ ॥
તેનો પુત્ર બનીને તે તે સ્ત્રીના સ્તનમાંથી દૂધ પીએ છે; પછી તેણે કાપિલેયપણું અને નૈષ્ઠિક બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
12.220.17
एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् ।
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १२.२२०.१७ ॥
કપિલના પુત્રનો જન્મ ભગવાને મને આ કહ્યો; તેનું કાપિલેયપણું અને સર્વજ્ઞતા અનુત્તમ છે.
12.220.18
सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम् ।
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १२.२२०.१८ ॥
સામાન્ય પિતાને જાણીને, ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ તેણે સો આચાર્યો પાસે જઈને તર્કોથી તેમને મોહિત કર્યા.
12.220.19
निराकरिष्णुस्तान्सर्वांस्तेषां हेतुगुणान्वहून् ।
श्रावयामास मतिमान्मुनिः पञ्चशिखो नृप ॥ १२.२२०.१९ ॥
બુદ્ધિમાન મુનિ પંચશિખે તેઓના અનેક હેતુ-ગુણોનું ખંડન કરીને સૌને સંભળાવ્યું, હે રાજન.
12.220.20
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् ।
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥ १२.२२०.२० ॥
પણ જનક કપિલના શિષ્યોને જોઈને અત્યંત આકર્ષિત થયા અને સો આચાર્યોને છોડીને તેમની પાછળ ગયા.
12.220.21
तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः ।
अब्रवीत्परमं मोक्षं यतः साङ्ख्यं विधीयते ॥ १२.२२०.२१ ॥
તે પરમ કલ્યાણકારી અને ધર્મ અનુસાર નમ્ર શિષ્યને તેમણે પરમ મોક્ષ વિશે કહ્યું, જેનાથી સાંખ્યનો વિધિ બતાવાય છે.
12.220.22
जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् ।
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ १२.२२०.२२ ॥
જાતિ-વૈરાગ્ય કહ્યા પછી તેમણે કર્મ-વૈરાગ્ય કહ્યો; અને કર્મ-વૈરાગ્ય કહ્યા પછી સર્વ-વૈરાગ્ય કહ્યો.
12.220.23
यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ।
तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ १२.२२०.२३ ॥
જેના માટે ધર્મનો સંસર્ગ અને કર્મોના ફળનો ઉદય થાય છે, તે મોહ અનાશ્વાસિક, વિનાશી, ચંચળ અને અધ્રુવ છે.
12.220.24
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके ।
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ १२.२२०.२४ ॥
વિનાશ દેખાતો હોય ત્યારે, લોક સાક્ષી એવા પ્રત્યક્ષમાં પણ, આગમથી 'પરમ છે' એમ કહેતાં છતાં તે પરાજિત થાય છે.
12.220.25
आत्मना ह्यात्मनो नित्यं क्लेशमृत्युजरामयम् ।
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम् ॥ १२.२२०.२५ ॥
કારણ કે આત્મા હંમેશાં પોતાથી જ ક્લેશ, મૃત્યુ, જરા અને રોગને આધીન છે; છતાં મોહને કારણે માણસ તેને (અવિનાશી) માને છે — તે પરમ મત યોગ્ય નથી.
12.220.26
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते ।
अजरोऽयममृत्युश्च राजाऽसौ मन्यते तथा ॥ १२.२२०.२६ ॥
જો આ પણ એમ હોય, જે જગતમાં સંભવતું નથી — તો પણ તે રાજા (જીવ) અજર અને અમર છે એમ તે એમ જ માને છે.
12.220.27
अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे ।
किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ १२.२२०.२७ ॥
'છે', 'નથી' એ પણ તે લક્ષણના અભાવમાં (કહેવાય છે). તો તેના પર આધારિત લોકયાત્રાનો નિશ્ચય કોણ કહી શકે?
12.220.28
प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि ।
प्रत्यक्षेणागमो भिन्नः कृतान्तो वा न कश्चन ॥ १२.२२०.२८ ॥
પ્રત્યક્ષ જ આ બંનેનું — શાસ્ત્ર અને પરંપરાનું — મૂળ છે. પ્રત્યક્ષથી ભિન્ન આગમ કે કોઈ ભિન્ન સિદ્ધાંત નથી.
12.220.29
यत्रतत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतोऽपि च ।
नान्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥ १२.२२०.२९ ॥
અહીં-ત્યાં આ અનુમાનમાં, કૃતનો વિચાર કરનારને પણ — નાસ્તિકોના મતમાં શરીરથી ભિન્ન જીવ નથી એમ માનવામાં આવ્યું છે.
12.220.30
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् ।
जातिः स्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥ १२.२२०.३० ॥
વડના બીજમાં રેતસ્, ઘી પકાવવાની જેમ ભીંજવણી, જાતિ, સ્મૃતિ, ચુંબક, સૂર્યકાંત મણિ, પાણી ભક્ષણ.
12.220.31
प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् ।
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ १२.२२०.३१ ॥
મૃત્યુ પછી ભૂતોનો લય, દેવતાઓની આરાધના, મૃત્યુમાં કર્મની નિવૃત્તિ—એ જ પ્રમાણ છે એવો નિશ્ચય છે.
12.220.32
न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३२ ॥
પરંતુ મૂર્ત રૂપમાં સ્થિત જે કોઈ હેતુઓ છે, તે આ નથી; અમૂર્તનું મૂર્ત સાથે સામ્ય સંભવતું નથી.
12.220.33
अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवे ।
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ॥ १२.२२०.३३ ॥
અવિદ્યા, કર્મ અને ચેષ્ટાઓના કારણે થતા પુનર્જન્મનું કારણ લોભ અને મોહ તથા દોષોનું સેવન છે, એમ કેટલાક કહે છે.
12.220.34
अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्मबीजं तथा कृतम् ।
तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥ १२.२२०.३४ ॥
અવિદ્યાને ક્ષેત્ર કહે છે, કરેલું કર્મ બીજ છે; તૃષ્ણા ઉત્પન્ન કરનાર સ્નેહ એ જ તેમનો પુનર્જન્મ છે.
12.220.35
तस्मिन्मूढे च जग्धे च देहे मरणधर्मिणि ।
अन्योऽसौ जायते प्रेतस्तदाहुस्तत्वमक्षयम् ॥ १२.२२०.३५ ॥
તે મોહિત, ભોગવાયેલા, મરણશીલ દેહમાં બીજો જ તે પ્રેત રૂપે જન્મે છે; તેને જ અક્ષય તત્ત્વ કહે છે.
12.220.36
यदा स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः ।
कथमस्मिन्स इत्येवं संबोधः स्यादसंहितः ॥ १२.२२०.३६ ॥
સ્વરૂપ, જાતિ, શ્રુતિ અને અર્થથી જ્યારે તે બીજો હોય, ત્યારે 'આમાં તે' એવો સંબંધબોધ કેવી રીતે થાય? તે અસંબદ્ધ જ રહેશે.
12.220.37
एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः ।
यद्यदाचरितं कर्म सर्वमन्यत्प्रपद्यते ॥ १२.२२०.३७ ॥
એમ હોય તો દાન, વિદ્યા અને તપોબળથી શો આનંદ? જે જે કર્મ આચરવામાં આવે છે તે સર્વ બીજાને પ્રાપ્ત થાય છે.
12.220.38
यदि ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ।
सुखितो दुःखितैर्वाऽपि दृश्यो ह्यस्यविनिर्णयः ॥ १२.२२०.३८ ॥
જો અહીં જ અન્ય સામાન્ય લોકો દ્વારા આ દુઃખી થાય, અથવા સુખી દુઃખીઓ દ્વારા દુઃખી થાય, તો તેનો નિર્ણય દેખાતો નથી.
12.220.39
यदा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं न पुनर्भवेत् ।
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३९ ॥
મૂસળોથી શરીર પર પ્રહાર થાય તો તે ફરી થતું નથી; જુદું જ્ઞાન, અને જેનાથી આ સિદ્ધ થતું નથી તે પણ જુદું છે.
12.220.40
ऋतुसंवत्सरौ तिथ्यः शीतोष्णेऽथ प्रियाप्रिये ।
यथाऽतीता न दृश्यन्ते तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२०.४० ॥
ઋતુ, વર્ષ, તિથિઓ, ઠંડી-ગરમી અને પ્રિય-અપ્રિય—જે વીતી ગયાં તે જેમ દેખાતાં નથી, તેમ જીવોનો ક્ષય પણ એવો જ છે.
12.220.41
जरयाऽभिपरीतस्य मृत्युना न विनाशिना ।
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥ १२.२२०.४१ ॥
ઘડપણથી ઘેરાયેલાનો—વિનાશક મૃત્યુથી નહિ—નબળો પહેલાં નબળો થઈને ઘરની જેમ નાશ પામે છે.
12.220.42
इन्द्रियाणी मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥ १२.२२०.४२ ॥
ઇન્દ્રિયો, મન, વાયુ, રક્ત, માંસ અને હાડકાં ક્રમશઃ નાશ પામે છે; તેઓ પોતપોતાના ધાતુમાં પાછા ફરે છે.
12.220.43
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥ १२.२२०.४३ ॥
લોકયાત્રાનું વિધાન અને દાનધર્મના ફળની પ્રાપ્તિ; તે માટે જ વેદશબ્દો અને લૌકિક વ્યવહારો છે.
12.220.44
इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदासीन्ममास्तीति न कश्चित्प्रतिपद्यते ॥ १२.२२०.४४ ॥
આ રીતે મનને સારી રીતે સ્થિર કરવાના આ ઘણા કારણો છે. 'આ મારું હતું, આ મારું છે' એમ કોઈ પણ દૃઢતાથી માનતું નથી.
12.220.45
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ १२.२२०.४५ ॥
આ રીતે વિચારતાં, તે તે વસ્તુઓ પાછળ દોડનારાઓની બુદ્ધિ ક્યાંક સ્થિર થાય છે; ત્યાં જ તે વૃક્ષની જેમ જીર્ણ થાય છે.
12.220.46
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ १२.२२०.४६ ॥
આ રીતે અર્થ અને અનર્થથી દુઃખી સર્વ પ્રાણીઓ, હાથીઓ મહાવતો વડે ખેંચાય તેમ, આગમનો વડે ખેંચાય છે.
12.220.47
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १२.२२०.४७ ॥
કામના ક્યારેય ભોગના ઉપભોગથી શાંત થતી નથી; ઘી વડે કૃષ્ણવર્ત્મા (અગ્નિ) જેમ વધુ વધે છે તેમ.
12.220.48
अर्थांस्तथाऽत्यन्तमुखावहांश्च ।
लिप्सन्त एते बहवो विशुष्काः।
महत्तरं दुःखमनुप्रपन्ना ।
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ १२.२२०.४८ ॥
અત્યંત સુખ આપનારા અર્થોની લાલસા કરતા આ ઘણા સૂકાયેલા લોકો, સુખ છોડીને મહાદુઃખ પામે છે અને મૃત્યુને વશ થઈ જાય છે.
12.220.49
विनाशिनो ह्यध्नुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १२.२२०.४९ ॥
નાશવંત અને અસ્થિર જીવનમાં સગાં અને મિત્રોના સંગ્રહથી શું લાભ? જે બધું છોડીને એક ક્ષણમાં ચાલ્યો જાય છે, તે પાછો ફરતો નથી.
12.220.50
भूव्योमतोयानलवायवोऽपि ।
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति।
इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवे ।
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते ॥ १२.२२०.५० ॥
પૃથ્વી, આકાશ, જળ, અગ્નિ અને વાયુ પણ સદા શરીરનું પાલન કરે છે. આ જાણીને સંસારમાં આસક્તિ કેવી રીતે થાય? બે રીતે નાશવંત આનું કોઈ સ્થાયી કર્મ નથી.
12.220.51
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं ।
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्।
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः ।
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ १२.२२०.५१ ॥
આ નિષ્કપટ, કપટરહિત, શ્રેષ્ઠ અને દોષરહિત વચન આત્માનું સાક્ષી છે. રાજા આ જોઈને વિસ્મિત થયો અને ફરી આ વિશે પ્રશ્ન કરવા લાગ્યો.