മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.220
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.220.1
केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः ।
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य बुद्धिमान् ॥ १२.२२०.१ ॥
സദാചാരം അറിയുന്നവനും ധർമ്മജ്ഞനും ബുദ്ധിമാനുമായ മിഥിലാധിപതി ജനകൻ ഏത് നടപ്പിലൂടെ ഭോഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് മോക്ഷം പ്രാപിച്ചു?
12.220.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
येन वृत्तेन धर्मज्ञः स जगाम महत्सुखम् ॥ १२.२२०.२ ॥
ഇവിടെ ആളുകൾ ഈ പുരാതന ഇതിഹാസത്തെ ഉദാഹരിക്കുന്നു; ഏത് നടപ്പിലൂടെ ധർമ്മജ്ഞൻ മഹാസുഖം നേടിയോ ആ കഥയാണിത്.
12.220.3
जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिप ।
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ॥ १२.२२०.३ ॥
മിഥിലയിൽ ജനദേവനായ ജനകൻ, ജനാധിപാ, മരണാനന്തര ധർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽ മുഴുകിയിരുന്നു.
12.220.4
तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे ।
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः ॥ १२.२२०.४ ॥
അവന്റെ വീട്ടിൽ നൂറ് ആചാര്യന്മാർ എപ്പോഴും താമസിച്ചിരുന്നു; വ്യത്യസ്ത ധർമ്മങ്ങൾ കാണിച്ചും പലവിധ പാഷണ്ഡവാദങ്ങൾ പറഞ്ഞും.
12.220.5
स तेषां प्रेत्यभावेन प्रेत्य गातौ विनिश्चये ।
आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वेन तुष्यन्ति ॥ १२.२२०.५ ॥
മരണാനന്തര അവസ്ഥയെയും വഴിയെയും കുറിച്ചുള്ള തീർച്ചയിൽ അവരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ അവൻ പരിശോധിച്ചു; ശാസ്ത്രത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, മിക്കപ്പോഴും ആത്മതത്ത്വത്താൽ തൃപ്തനായി.
12.220.6
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः ।
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम यलामथ ॥ १२.२२०.६ ॥
അവിടെ പഞ്ചശിഖൻ എന്ന കപിലവംശജനായ മഹാമുനി ഭൂമി മുഴുവൻ അലഞ്ഞുനടന്ന് യലാ എന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.
12.220.7
सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञाननिश्चये ।
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टगशयः ॥ १२.२२०.७ ॥
സർവസംന്യാസധർമ്മങ്ങളുടെ തത്ത്വജ്ഞാനനിശ്ചയത്തിൽ, പൂർണ്ണമായി സാധിച്ച ലക്ഷ്യമുള്ളവനും, ദ്വന്ദ്വങ്ങൾക്ക് അതീതനും, ഉള്ളിലെ ആസക്തി നശിച്ചവനുമായവൻ.
12.220.8
ऋषीणामाहुरेकं यं कामाद…नृषु ।
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्वि…सुदुर्लभम् ॥ १२.२२०.८ ॥
ഋഷിമാരിൽ ഒരുവനെ അവർ പറയുന്നു, കാമത്തിൽ നിന്ന് … മനുഷ്യരിൽ.
12.220.9
यमाहुः कपिलं साङ्ख्याः परमर्षि प्रजापतिम् ।
समेत्य तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥ १२.२२०.९ ॥
സാംഖ്യർ ആരെ കപിലൻ, പരമർഷി, പ്രജാപതി എന്നു പറയുന്നുവോ, അവനെ കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ അവൻ തന്റെ രൂപംകൊണ്ടുതന്നെ വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നു.
12.220.10
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥ १२.२२०.१० ॥
ആസുരിയുടെ ആദ്യ ശിഷ്യൻ, ദീർഘായുസ്സുള്ളവൻ എന്നു പറയപ്പെടുന്നവൻ; പഞ്ചസ്രോതസ്സിൽ ആയിരം വർഷം സത്രത്തിൽ തുടരുന്നവൻ.
12.220.11
तमासीनं समागम्य कापिलं मण्डलं महत् ।
पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः। ॥ १२.२२०.११ ॥
കാപിലന്റെ ആ മഹാമണ്ഡലത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനെ സമീപിച്ച്, പഞ്ചസ്രോതസ്സിൽ നിപുണനും പഞ്ചരാത്രത്തിൽ വിദഗ്ദ്ധനുമായവൻ.
12.220.12
पञ्चज्ञः पञ्चकृत्पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ।
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १२.२२०.१२ ॥
പഞ്ചത്തെ അറിയുന്നവൻ, പഞ്ചത്തെ ചെയ്യുന്നവൻ, പഞ്ചഗുണങ്ങളുള്ളവൻ, പഞ്ചശിഖനെന്ന് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നവൻ; പുരുഷാവസ്ഥയിലെ അവ്യക്തമായ പരമാർത്ഥം അവൻ അറിയിച്ചു.
12.220.13
इष्ट्वा सत्रेण संपृष्टो भूयश्च तपसाऽऽसुरिः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनात् ॥ १२.२२०.१३ ॥
സത്രയാഗം ചെയ്തും തപസ്സിനാൽ വീണ്ടും ചോദിക്കപ്പെട്ടും ആസുരി ദേവദർശനത്താൽ ക്ഷേത്രത്തെയും ക്ഷേത്രജ്ഞനെയും പ്രകടമായ സ്വരൂപം അറിഞ്ഞു.
12.220.14
यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते ।
बोधायनपरान्विप्रानृषिभावमुपागतः।
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥ १२.२२०.१४ ॥
ഏകാക്ഷരമായ ആ ബ്രഹ്മം അനേക രൂപങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നു; ബോധായനനെ പിന്തുടരുന്ന ബ്രാഹ്മണരുടെ ഇടയിൽ ഋഷിഭാവം നേടിയ ആസുരി ആ മണ്ഡലത്തിൽ ആ അവ്യയത്തെ പ്രാപിച്ചു.
12.220.15
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्याः पयसा भृतः ।
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १२.२२०.१५ ॥
അവന്റെ ശിഷ്യൻ പഞ്ചശിഖനായിരുന്നു; അവൻ മാനുഷിയുടെ പാലാൽ പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. കപിലാ എന്ന പേരുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണ ഗൃഹിണി ഉണ്ടായിരുന്നു.
12.220.16
तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ।
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥ १२.२२०.१६ ॥
അവളുടെ പുത്രനായി വന്ന് അവൻ ആ സ്ത്രീയുടെ മുലയിൽ നിന്ന് പാൽ കുടിക്കുന്നു; പിന്നീട് അവൻ കാപിലേയത്വവും നൈഷ്ഠികമായ ബുദ്ധിയും നേടി.
12.220.17
एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् ।
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १२.२२०.१७ ॥
കപിലന്റെ പുത്രന്റെ ജന്മം ഭഗവാൻ എന്നോടിത് പറഞ്ഞു; അവന്റെ കാപിലേയത്വവും സർവജ്ഞത്വവും അത്യുത്തമമാണ്.
12.220.18
सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम् ।
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १२.२२०.१८ ॥
സാധാരണ പിതാവിനെ അറിഞ്ഞ്, ധർമ്മജ്ഞരിൽ അത്യുത്തമനായ അവൻ നൂറ് ആചാര്യന്മാരെ സമീപിച്ച് യുക്തികളാൽ അവരെ മോഹിപ്പിച്ചു.
12.220.19
निराकरिष्णुस्तान्सर्वांस्तेषां हेतुगुणान्वहून् ।
श्रावयामास मतिमान्मुनिः पञ्चशिखो नृप ॥ १२.२२०.१९ ॥
ബുദ്ധിമാനായ മുനി പഞ്ചശിഖൻ അവരുടെ അനേകം ഹേതുഗുണങ്ങളെ നിരാകരിച്ചുകൊണ്ട് അവ കേൾപ്പിച്ചു, രാജാവേ.
12.220.20
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् ।
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥ १२.२२०.२० ॥
എന്നാൽ ജനകൻ കാപിലശിഷ്യരെ കണ്ട് അത്യന്തം ആകൃഷ്ടനായി, നൂറ് ആചാര്യന്മാരെ ഉപേക്ഷിച്ച് അവരുടെ പിന്നാലെ പോയി.
12.220.21
तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः ।
अब्रवीत्परमं मोक्षं यतः साङ्ख्यं विधीयते ॥ १२.२२०.२१ ॥
ആ പരമ മംഗളകാരിയും ധർമപ്രകാരം പ്രണമിച്ചവനുമായ അവനോട് അദ്ദേഹം പരമമോക്ഷത്തെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞു; അതിലൂടെയാണ് സാംഖ്യം വിധിക്കപ്പെടുന്നത്.
12.220.22
जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् ।
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ १२.२२०.२२ ॥
ജാതിവൈരാഗ്യം പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹം കർമവൈരാഗ്യം പറഞ്ഞു; കർമവൈരാഗ്യം പറഞ്ഞശേഷം സർവവൈരാഗ്യം പറഞ്ഞു.
12.220.23
यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ।
तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ १२.२२०.२३ ॥
ഏതിനുവേണ്ടിയാണോ ധർമബന്ധവും കർമഫലോദയവും ഉണ്ടാകുന്നത്, ആ മോഹം ആശ്വാസമില്ലാത്തത്, നശ്വരമായത്, ചഞ്ചലമായത്, അസ്ഥിരമായത്.
12.220.24
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके ।
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ १२.२२०.२४ ॥
നാശം കാണപ്പെടുമ്പോഴും, ലോകം സാക്ഷിയായ പ്രത്യക്ഷത്തിലും, ആഗമപ്രകാരം 'പരമമുണ്ട്' എന്ന് പറഞ്ഞാലും അവൻ പരാജിതനാകുന്നു.
12.220.25
आत्मना ह्यात्मनो नित्यं क्लेशमृत्युजरामयम् ।
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम् ॥ १२.२२०.२५ ॥
കാരണം ആത്മാവ് എപ്പോഴും സ്വയം തന്നെ ക്ലേശം, മരണം, വാർധക്യം, രോഗം എന്നിവയ്ക്ക് വിധേയമാണ്; എന്നാൽ മോഹത്താൽ മനുഷ്യൻ അതിനെ (നാശമില്ലാത്തതെന്ന്) കരുതുന്നു — ആ പരമമായ അഭിപ്രായം ശരിയല്ല.
12.220.26
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते ।
अजरोऽयममृत्युश्च राजाऽसौ मन्यते तथा ॥ १२.२२०.२६ ॥
അങ്ങനെയാണെങ്കിലും, ലോകത്തിൽ സംഭവിക്കാത്തതാണെങ്കിലും — ആ രാജാവ് (ജീവൻ) വാർധക്യമില്ലാത്തവനും മരണമില്ലാത്തവനുമാണെന്ന് അപ്രകാരം കരുതുന്നു.
12.220.27
अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे ।
किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ १२.२२०.२७ ॥
'ഉണ്ട്', 'ഇല്ല' എന്നതും ആ ലക്ഷണമില്ലാത്തപ്പോഴാണ് (പറയുന്നത്). അപ്പോൾ അതിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് ലോകയാത്രയുടെ നിശ്ചയം ആരാണ് പറയുക?
12.220.28
प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि ।
प्रत्यक्षेणागमो भिन्नः कृतान्तो वा न कश्चन ॥ १२.२२०.२८ ॥
പ്രത്യക്ഷം തന്നെയാണ് ഈ രണ്ടിനും — ശാസ്ത്രത്തിനും പാരമ്പര്യത്തിനും — മൂലം. പ്രത്യക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ആഗമമോ മറ്റൊരു സിദ്ധാന്തമോ ഇല്ല.
12.220.29
यत्रतत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतोऽपि च ।
नान्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥ १२.२२०.२९ ॥
ഇവിടെയും അവിടെയും ഈ അനുമാനത്തിൽ, കൃതത്തെ ചിന്തിക്കുന്നവനും — നാസ്തികരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ജീവൻ ഇല്ലെന്ന് പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
12.220.30
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् ।
जातिः स्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥ १२.२२०.३० ॥
ആൽ വിത്തിൽ രേതസ്, നെയ്യ് കാച്ചുന്നതുപോലെ മുക്കിവെയ്ക്കൽ, ജാതി, സ്മൃതി, കാന്തക്കല്ല്, സൂര്യകാന്തക്കല്ല്, വെള്ളം കുടിക്കൽ.
12.220.31
प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् ।
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ १२.२२०.३१ ॥
മരണശേഷം ഭൂതങ്ങളുടെ ലയം, ദേവന്മാരെ പ്രാർത്ഥിക്കൽ, മരണത്തിൽ കർമ്മനിവൃത്തി—ഇതാണ് പ്രമാണം എന്നത് നിശ്ചയം.
12.220.32
न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३२ ॥
എന്നാൽ രൂപത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഹേതുക്കളൊന്നും ഇവയല്ല; അരൂപിക്ക് രൂപത്തോടുള്ള സാമ്യം ഉണ്ടാകില്ല.
12.220.33
अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवे ।
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ॥ १२.२२०.३३ ॥
അവിദ്യയുടെയും കർമ്മത്തിന്റെയും ചേഷ്ടകളുടെയും ഫലമായ പുനർജന്മത്തിന് കാരണം ലോഭവും മോഹവും ദോഷസേവയുമാണെന്ന് ചിലർ പറയുന്നു.
12.220.34
अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्मबीजं तथा कृतम् ।
तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥ १२.२२०.३४ ॥
അവിദ്യയെ ക്ഷേത്രമെന്നും ചെയ്ത കർമ്മത്തെ വിത്തെന്നും പറയുന്നു; തൃഷ്ണ ജനിപ്പിക്കുന്ന സ്നേഹമാണ് അവരുടെ പുനർജന്മം.
12.220.35
तस्मिन्मूढे च जग्धे च देहे मरणधर्मिणि ।
अन्योऽसौ जायते प्रेतस्तदाहुस्तत्वमक्षयम् ॥ १२.२२०.३५ ॥
ആ മോഹിതവും ഭുക്തവുമായ മരണധർമ്മമുള്ള ദേഹത്തിൽ മറ്റൊന്നുതന്നെ ആ പ്രേതമായി ജനിക്കുന്നു; അതിനെയാണ് അക്ഷയതത്ത്വം എന്നു പറയുന്നത്.
12.220.36
यदा स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः ।
कथमस्मिन्स इत्येवं संबोधः स्यादसंहितः ॥ १२.२२०.३६ ॥
രൂപത്തിലും ജാതിയിലും ശ്രുതിയിലും അർത്ഥത്തിലും മറ്റൊന്നാകുമ്പോൾ, 'ഇതിൽ അവൻ' എന്ന ബന്ധബോധം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? അത് ബന്ധമില്ലാത്തതാകും.
12.220.37
एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः ।
यद्यदाचरितं कर्म सर्वमन्यत्प्रपद्यते ॥ १२.२२०.३७ ॥
അങ്ങനെയായിരിക്കെ ദാനം, വിദ്യ, തപസ്സ് എന്നിവയുടെ ശക്തികൊണ്ട് എന്ത് സന്തോഷം? ആചരിക്കപ്പെടുന്ന ഓരോ കർമ്മവും മറ്റൊന്നിനെ പ്രാപിക്കുന്നു.
12.220.38
यदि ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ।
सुखितो दुःखितैर्वाऽपि दृश्यो ह्यस्यविनिर्णयः ॥ १२.२२०.३८ ॥
ഇവിടെത്തന്നെ മറ്റ് സാധാരണ മനുഷ്യരാൽ ഇവൻ ദുഃഖിതനായാൽ, അല്ലെങ്കിൽ സുഖിതൻ ദുഃഖിതരാൽ ദുഃഖിതനായാൽ, ഇതിന് നിർണ്ണയം കാണുന്നില്ല.
12.220.39
यदा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं न पुनर्भवेत् ।
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३९ ॥
ഉലക്കകളാൽ ശരീരത്തെ അടിച്ചാൽ അത് വീണ്ടും ഉണ്ടാകില്ല; വേറെയുള്ള ജ്ഞാനവും, ഇതിനാൽ ഇത് സാധ്യമാകാത്തതും വേറെയാണ്.
12.220.40
ऋतुसंवत्सरौ तिथ्यः शीतोष्णेऽथ प्रियाप्रिये ।
यथाऽतीता न दृश्यन्ते तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२०.४० ॥
ഋതുക്കളും വർഷങ്ങളും തിഥികളും ശീതോഷ്ണവും പ്രിയാപ്രിയങ്ങളും—കഴിഞ്ഞവ കാണപ്പെടാത്തതുപോലെ, ജീവികളുടെ ക്ഷയവും അങ്ങനെ തന്നെ.
12.220.41
जरयाऽभिपरीतस्य मृत्युना न विनाशिना ।
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥ १२.२२०.४१ ॥
വാർദ്ധക്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവന്—നശിപ്പിക്കുന്ന മരണത്താലല്ല—ദുർബലൻ ആദ്യം ദുർബലനായി, വീടുപോലെ നശിക്കുന്നു.
12.220.42
इन्द्रियाणी मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥ १२.२२०.४२ ॥
ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും വായുവും രക്തവും മാംസവും അസ്ഥിയും ക്രമത്തിൽ നശിക്കുന്നു; അവ തങ്ങളുടെ ധാതുവിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
12.220.43
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥ १२.२२०.४३ ॥
ലോകയാത്രയുടെ വിധാനവും ദാനധർമ്മഫലപ്രാപ്തിയും; അതിനായി വേദശബ്ദങ്ങളും ലൗകിക വ്യവഹാരങ്ങളും ഉണ്ട്.
12.220.44
इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदासीन्ममास्तीति न कश्चित्प्रतिपद्यते ॥ १२.२२०.४४ ॥
ഇങ്ങനെ മനസ്സിനെ സമ്യക്കായി നിലനിർത്തുന്നതിന് ഇവ പലതാണ് കാരണങ്ങൾ. 'ഇത് എന്റേതായിരുന്നു, ഇത് എന്റേതാണ്' എന്ന് ആരും ഉറപ്പിച്ചു പറയുന്നില്ല.
12.220.45
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ १२.२२०.४५ ॥
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, ഓരോന്നിനും പിന്നാലെ ഓടുന്നവരുടെ ബുദ്ധി എവിടെയോ ഉറയ്ക്കുന്നു; അവിടെ വൃക്ഷംപോലെ അത് ജീർണ്ണിക്കുന്നു.
12.220.46
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ १२.२२०.४६ ॥
ഇങ്ങനെ നേട്ടങ്ങളാലും നഷ്ടങ്ങളാലും ദുഃഖിതരായ സകല ജീവജാലങ്ങളും, ആനകൾ പാപ്പാന്മാരാൽ വലിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ, വരവുകളാൽ വലിക്കപ്പെടുന്നു.
12.220.47
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १२.२२०.४७ ॥
ആഗ്രഹം ഒരിക്കലും ഭോഗങ്ങളുടെ അനുഭവത്താൽ ശാന്തമാകുന്നില്ല; നെയ്യുകൊണ്ട് കൃഷ്ണവർത്മാവ് (അഗ്നി) കൂടുതൽ വളരുന്നതുപോലെ.
12.220.48
अर्थांस्तथाऽत्यन्तमुखावहांश्च ।
लिप्सन्त एते बहवो विशुष्काः।
महत्तरं दुःखमनुप्रपन्ना ।
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ १२.२२०.४८ ॥
അത്യന്തം സുഖം നൽകുന്ന അർത്ഥങ്ങളെ മോഹിക്കുന്ന ഇങ്ങനെയുള്ള പലരും, വരണ്ടവരായി, സുഖം ഉപേക്ഷിച്ച് മഹാദുഃഖത്തിലെത്തി മൃത്യുവശത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
12.220.49
विनाशिनो ह्यध्नुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १२.२२०.४९ ॥
നശ്വരവും സ്ഥിരമല്ലാത്തതുമായ ജീവിതത്തിൽ ബന്ധുക്കളും മിത്രങ്ങളുടെ സമ്പാദനവും കൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരു നിമിഷത്തിൽ പോകുന്നവൻ മടങ്ങിവരുന്നില്ല.
12.220.50
भूव्योमतोयानलवायवोऽपि ।
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति।
इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवे ।
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते ॥ १२.२२०.५० ॥
ഭൂമിയും ആകാശവും ജലവും അഗ്നിയും വായുവും എപ്പോഴും ശരീരത്തെ പാലിക്കുന്നു. ഇതറിഞ്ഞശേഷം ഈ ലോകത്തിൽ ആസക്തി എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? രണ്ടു വിധത്തിൽ നശിക്കുന്ന ഇതിന് സ്ഥിരമായ കർമ്മമില്ല.
12.220.51
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं ।
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्।
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः ।
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ १२.२२०.५१ ॥
ഈ നിഷ്കപടവും വഞ്ചനയില്ലാത്തതും ശ്രേഷ്ഠവും കുറ്റമറ്റതുമായ വാക്ക് ആത്മാവിന് സാക്ഷിയാണ്. രാജാവ് ഇതു കണ്ട് അത്ഭുതപ്പെട്ട് വീണ്ടും ഇതിനെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി.