ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.220
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.220.1
केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः ।
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य बुद्धिमान् ॥ १२.२२०.१ ॥
କେଉଁ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମିଥିଳାଧିପତି ଜନକ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ?
12.220.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
येन वृत्तेन धर्मज्ञः स जगाम महत्सुखम् ॥ १२.२२०.२ ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସକୁ ଉଦାହରଣ ଦିଅନ୍ତି, ଯେଉଁ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମଜ୍ଞ ସେ ମହାସୁଖ ପାଇଲେ।
12.220.3
जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिप ।
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ॥ १२.२२०.३ ॥
ମିଥିଳାରେ ଜନଦେବ ଜନକ, ହେ ଜନାଧିପ, ଉର୍ଧ୍ଵଦେହିକ ଧର୍ମର ଚିନ୍ତନରେ ନିଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।
12.220.4
तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे ।
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः ॥ १२.२२०.४ ॥
ତାଙ୍କ ଘରେ ସର୍ବଦା ଶହେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବାସ କରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଦେଖାଉଥିଲେ ଓ ନାନା ପାଷଣ୍ଡ ମତ ପ୍ରଚାର କରୁଥିଲେ।
12.220.5
स तेषां प्रेत्यभावेन प्रेत्य गातौ विनिश्चये ।
आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वेन तुष्यन्ति ॥ १२.२२०.५ ॥
ମୃତ୍ୟୁ ପରର ଅବସ୍ଥା ଓ ପଥର ନିଶ୍ଚୟରେ ସେ ସେମାନଙ୍କ ମତ ବିଚାରୁଥିଲେ; ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ଥିତ ରହି ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ।
12.220.6
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः ।
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम यलामथ ॥ १२.२२०.६ ॥
ସେଠାରେ ପଞ୍ଚଶିଖ ନାମକ କପିଳବଂଶୀୟ ମହାମୁନି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ବୁଲି ଯଲା ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।
12.220.7
सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञाननिश्चये ।
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टगशयः ॥ १२.२२०.७ ॥
ସର୍ବସଂନ୍ୟାସଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ବଜ୍ଞାନର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ, ଯାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ, ଯିଏ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଯାହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆସକ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
12.220.8
ऋषीणामाहुरेकं यं कामाद…नृषु ।
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्वि…सुदुर्लभम् ॥ १२.२२०.८ ॥
ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତି, ଯାହାକୁ କାମରୁ … ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
12.220.9
यमाहुः कपिलं साङ्ख्याः परमर्षि प्रजापतिम् ।
समेत्य तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥ १२.२२०.९ ॥
ସାଙ୍ଖ୍ୟମାନେ ଯାହାକୁ କପିଲ, ପରମ ଋଷି, ପ୍ରଜାପତି କହନ୍ତି, ତାହାକୁ ଭେଟି ସେ ନିଜ ରୂପରେ ହିଁ ବିସ୍ମିତ କରେ।
12.220.10
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥ १२.२२०.१० ॥
ଆସୁରିଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଶିଷ୍ୟ, ଯାହାକୁ ଚିରଜୀବୀ କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ପଞ୍ଚସ୍ରୋତରେ ହଜାର ବର୍ଷ ସତ୍ରରେ ରହେ।
12.220.11
तमासीनं समागम्य कापिलं मण्डलं महत् ।
पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः। ॥ १२.२२०.११ ॥
କପିଲଙ୍କ ସେହି ମହାମଣ୍ଡଳରେ ବସିଥିବା ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଯିଏ ପଞ୍ଚସ୍ରୋତରେ ନିପୁଣ ଓ ପଞ୍ଚରାତ୍ରରେ ବିଶାରଦ।
12.220.12
पञ्चज्ञः पञ्चकृत्पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ।
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १२.२२०.१२ ॥
ପଞ୍ଚକୁ ଜାଣିଥିବା, ପଞ୍ଚର କର୍ତ୍ତା, ପଞ୍ଚଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ପଞ୍ଚଶିଖ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସେ ପୁରୁଷାବସ୍ଥାର ଅବ୍ୟକ୍ତ ପରମାର୍ଥ କହିଲେ।
12.220.13
इष्ट्वा सत्रेण संपृष्टो भूयश्च तपसाऽऽसुरिः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनात् ॥ १२.२२०.१३ ॥
ସତ୍ରଯଜ୍ଞ କରି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନିତ ହୋଇ ଆସୁରି ଦେବଦର୍ଶନରୁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିଲେ।
12.220.14
यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते ।
बोधायनपरान्विप्रानृषिभावमुपागतः।
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥ १२.२२०.१४ ॥
ସେହି ଏକାକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ ଅନେକ ରୂପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ; ବୋଧାୟନଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଋଷିଭାବ ପାଇ ଆସୁରି ସେହି ମଣ୍ଡଳରେ ସେହି ଅବ୍ୟୟକୁ ଲାଭ କଲେ।
12.220.15
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्याः पयसा भृतः ।
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १२.२२०.१५ ॥
ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ପଞ୍ଚଶିଖ ଥିଲେ, ଯିଏ ମାନବୀ ଦୁଗ୍ଧରେ ପୋଷିତ ହୋଇଥିଲେ। କପିଲା ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଗୃହିଣୀ ଥିଲେ।
12.220.16
तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ।
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥ १२.२२०.१६ ॥
ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇ ସେ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସ୍ତନରୁ ଦୁଗ୍ଧ ପିଏ; ତା'ପରେ ସେ କାପିଲେୟତ୍ୱ ଓ ନୈଷ୍ଠିକୀ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ।
12.220.17
एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् ।
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १२.२२०.१७ ॥
କପିଲଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଭଗବାନ ମୋତେ ଏହିପରି କହିଥିଲେ; ତାଙ୍କ କାପିଲେୟତ୍ୱ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଅତୁଳନୀୟ।
12.220.18
सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम् ।
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १२.२२०.१८ ॥
ସାଧାରଣ ପିତାଙ୍କୁ ଜାଣି, ଧର୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଶହେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଯୁକ୍ତିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲେ।
12.220.19
निराकरिष्णुस्तान्सर्वांस्तेषां हेतुगुणान्वहून् ।
श्रावयामास मतिमान्मुनिः पञ्चशिखो नृप ॥ १२.२२०.१९ ॥
ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୁନି ପଞ୍ଚଶିଖ ସେମାନଙ୍କର ଅନେକ ହେତୁ-ଗୁଣ ଖଣ୍ଡନ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ, ହେ ନୃପ।
12.220.20
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् ।
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥ १२.२२०.२० ॥
କିନ୍ତୁ ଜନକ କପିଳଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ଶହେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସେମାନଙ୍କ ପଛେ ଗଲେ।
12.220.21
तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः ।
अब्रवीत्परमं मोक्षं यतः साङ्ख्यं विधीयते ॥ १२.२२०.२१ ॥
ସେହି ପରମ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଏବଂ ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଣତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସେ ପରମ ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ କହିଲେ, ଯଦ୍ଦ୍ବାରା ସାଙ୍ଖ୍ୟ ବିଧାନ କରାଯାଏ।
12.220.22
जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् ।
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ १२.२२०.२२ ॥
ଜାତି-ବୈରାଗ୍ୟ କହିବା ପରେ ସେ କର୍ମ-ବୈରାଗ୍ୟ କହିଲେ; ଏବଂ କର୍ମ-ବୈରାଗ୍ୟ କହିବା ପରେ ସର୍ବ-ବୈରାଗ୍ୟ କହିଲେ।
12.220.23
यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ।
तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ १२.२२०.२३ ॥
ଯାହା ପାଇଁ ଧର୍ମ-ସଂସର୍ଗ ଓ କର୍ମଫଳର ଉଦୟ ହୁଏ, ସେହି ମୋହ ଅନାଶ୍ୱାସିକ, ବିନାଶୀ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅଧ୍ରୁବ।
12.220.24
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके ।
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ १२.२२०.२४ ॥
ବିନାଶ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିଲେ, ଲୋକସାକ୍ଷୀ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ, ଆଗମରୁ 'ପରମ ଅଛି' ବୋଲି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରାଜିତ ହୁଏ।
12.220.25
आत्मना ह्यात्मनो नित्यं क्लेशमृत्युजरामयम् ।
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम् ॥ १२.२२०.२५ ॥
କାରଣ ଆତ୍ମା ସର୍ବଦା ନିଜ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲେଶ, ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା ଓ ରୋଗର ଅଧୀନ; ତଥାପି ମୋହବଶତଃ ମାନବ ତାକୁ (ଅବିନାଶୀ) ମନେ କରେ — ସେହି ପରମ ମତ ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
12.220.26
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते ।
अजरोऽयममृत्युश्च राजाऽसौ मन्यते तथा ॥ १२.२२०.२६ ॥
ଯଦି ଏହା ମଧ୍ୟ ଏପରି ହୁଏ, ଯାହା ଜଗତରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ — ତଥାପି ସେ ରାଜା (ଜୀବ) ଅଜର ଓ ଅମର ବୋଲି ସେପରି ହିଁ ମନେ କରେ।
12.220.27
अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे ।
किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ १२.२२०.२७ ॥
'ଅଛି', 'ନାହିଁ' ଏହା ମଧ୍ୟ ସେହି ଲକ୍ଷଣ ଅଭାବରେ (କୁହାଯାଏ)। ତେବେ ତାହା ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇ ଲୋକଯାତ୍ରାର ନିଶ୍ଚୟ କିଏ କହିବ?
12.220.28
प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि ।
प्रत्यक्षेणागमो भिन्नः कृतान्तो वा न कश्चन ॥ १२.२२०.२८ ॥
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହିଁ ଏହି ଦୁଇଟିର — ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପରମ୍ପରାର — ମୂଳ। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଆଗମ ବା କୌଣସି ଭିନ୍ନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନାହିଁ।
12.220.29
यत्रतत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतोऽपि च ।
नान्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥ १२.२२०.२९ ॥
ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଏହି ଅନୁମାନରେ, କୃତ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତାକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ — ନାସ୍ତିକମାନଙ୍କ ମତରେ ଶରୀରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଜୀବ ନାହିଁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.220.30
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् ।
जातिः स्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥ १२.२२०.३० ॥
ବଟବୀଜରେ ରେତସ୍, ଘିଅ ପାକ ପରି ଭିଜିବା, ଜାତି, ସ୍ମୃତି, ଚୁମ୍ବକ, ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ ମଣି, ଜଳ ଭକ୍ଷଣ।
12.220.31
प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् ।
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ १२.२२०.३१ ॥
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭୂତମାନଙ୍କର ଲୟ, ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା, ମରଣରେ କର୍ମର ନିବୃତ୍ତି—ଏହା ହିଁ ପ୍ରମାଣ, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ।
12.220.32
न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३२ ॥
କିନ୍ତୁ ମୂର୍ତ୍ତରୂପରେ ସ୍ଥିତ ଯେଉଁ କାରଣସବୁ ଅଛନ୍ତି, ଏମାନେ ସେମିତି ନୁହଁନ୍ତି; ଅମୂର୍ତ୍ତ ସହ ମୂର୍ତ୍ତର ସାମ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
12.220.33
अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवे ।
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ॥ १२.२२०.३३ ॥
ଅବିଦ୍ୟା, କର୍ମ ଓ ଚେଷ୍ଟାରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ ଲୋଭ ଓ ମୋହ, ଏବଂ ଦୋଷସେବନ, ଏହା କେହି କେହି କହନ୍ତି।
12.220.34
अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्मबीजं तथा कृतम् ।
तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥ १२.२२०.३४ ॥
ଅବିଦ୍ୟାକୁ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ, କୃତ କର୍ମ ବୀଜ; ତୃଷ୍ଣା ଜନ୍ମାଉଥିବା ସ୍ନେହ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ।
12.220.35
तस्मिन्मूढे च जग्धे च देहे मरणधर्मिणि ।
अन्योऽसौ जायते प्रेतस्तदाहुस्तत्वमक्षयम् ॥ १२.२२०.३५ ॥
ସେହି ମୋହିତ, ଭୁକ୍ତ, ମରଣଧର୍ମୀ ଦେହରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ହିଁ ସେହି ପ୍ରେତ ରୂପେ ଜନ୍ମେ; ତାକୁ ଅକ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହନ୍ତି।
12.220.36
यदा स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः ।
कथमस्मिन्स इत्येवं संबोधः स्यादसंहितः ॥ १२.२२०.३६ ॥
ସ୍ୱରୂପ, ଜାତି, ଶ୍ରୁତି ଓ ଅର୍ଥରେ ଯେତେବେଳେ ତାହା ଅନ୍ୟ, ସେତେବେଳେ 'ଏଥିରେ ସେ' ଏପରି ସଂବନ୍ଧ ଜ୍ଞାନ କିପରି ହେବ? ତାହା ଅସଂବଦ୍ଧ ହିଁ ହେବ।
12.220.37
एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः ।
यद्यदाचरितं कर्म सर्वमन्यत्प्रपद्यते ॥ १२.२२०.३७ ॥
ଏପରି ହେଲେ ଦାନ, ବିଦ୍ୟା ଓ ତପସ୍ୟାର ବଳରେ କି ଆନନ୍ଦ? ଯାହା ଯାହା ଆଚରିତ ହୁଏ, ସବୁ ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.220.38
यदि ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ।
सुखितो दुःखितैर्वाऽपि दृश्यो ह्यस्यविनिर्णयः ॥ १२.२२०.३८ ॥
ଯଦି ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଅଥବା ସୁଖୀ ଦୁଃଖୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
12.220.39
यदा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं न पुनर्भवेत् ।
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३९ ॥
ମୂସଳରେ ଶରୀରକୁ ଆଘାତ କଲେ ତାହା ପୁଣି ହୁଏ ନାହିଁ; ଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ।
12.220.40
ऋतुसंवत्सरौ तिथ्यः शीतोष्णेऽथ प्रियाप्रिये ।
यथाऽतीता न दृश्यन्ते तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२०.४० ॥
ଋତୁ, ବର୍ଷ, ତିଥି, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଏବଂ ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ—ଅତୀତ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ।
12.220.41
जरयाऽभिपरीतस्य मृत्युना न विनाशिना ।
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥ १२.२२०.४१ ॥
ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟରେ ଘେରାଯାଇଥିବାର—ବିନାଶୀ ମୃତ୍ୟୁରେ ନୁହେଁ—ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରଥମେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ଘର ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.220.42
इन्द्रियाणी मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥ १२.२२०.४२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବାୟୁ, ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ଅସ୍ଥି କ୍ରମରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧାତୁକୁ ଫେରନ୍ତି।
12.220.43
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥ १२.२२०.४३ ॥
ଲୋକଯାତ୍ରାର ବିଧାନ ଓ ଦାନଧର୍ମର ଫଳପ୍ରାପ୍ତି; ତା'ପାଇଁ ହିଁ ବେଦଶବ୍ଦ ଓ ଲୌକିକ ବ୍ୟବହାର ଅଛି।
12.220.44
इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदासीन्ममास्तीति न कश्चित्प्रतिपद्यते ॥ १२.२२०.४४ ॥
ଏହିପରି ମନକୁ ସମ୍ୟକ୍ ରୂପେ ସ୍ଥିର କରିବାର ଏହା ବହୁ କାରଣ। 'ଏହା ମୋର ଥିଲା, ଏହା ମୋର ଅଛି' ବୋଲି କେହି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.220.45
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ १२.२२०.४५ ॥
ଏହିପରି ବିଚାର କରୁ କରୁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପଛେ ଧାଉଁଥିବା ସେମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି କେଉଁଠି ସ୍ଥିର ହୁଏ; ସେଠାରେ ହିଁ ଗଛ ପରି ତାହା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
12.220.46
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ १२.२२०.४६ ॥
ଏହିପରି ଅର୍ଥ ଓ ଅନର୍ଥରେ ଦୁଃଖିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ହାତୀମାନେ ମାହୁତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଟଣା ଯାଆନ୍ତି ପରି, ଆଗମନ ଦ୍ୱାରା ଟଣା ଯାଆନ୍ତି।
12.220.47
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १२.२२०.४७ ॥
କାମନା କଦାପି ଭୋଗର ଉପଭୋଗରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଘିରେ କୃଷ୍ଣବର୍ତ୍ମା (ଅଗ୍ନି) ଯେପରି ଅଧିକ ବଢ଼େ।
12.220.48
अर्थांस्तथाऽत्यन्तमुखावहांश्च ।
लिप्सन्त एते बहवो विशुष्काः।
महत्तरं दुःखमनुप्रपन्ना ।
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ १२.२२०.४८ ॥
ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ଦେଉଥିବା ଅର୍ଥ ଲାଳସା କରୁଥିବା ଏହି ବହୁ ଶୁଷ୍କ ଲୋକମାନେ, ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି ମହାଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର ବଶରେ ଯାଆନ୍ତି।
12.220.49
विनाशिनो ह्यध्नुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १२.२२०.४९ ॥
ନଶ୍ୱର ଓ ଅସ୍ଥିର ଜୀବନରେ ବନ୍ଧୁ ଓ ମିତ୍ରଙ୍କ ସଂଗ୍ରହରେ କଣ ଲାଭ? ଯେ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଏକ କ୍ଷଣରେ ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଫେରେ ନାହିଁ।
12.220.50
भूव्योमतोयानलवायवोऽपि ।
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति।
इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवे ।
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते ॥ १२.२२०.५० ॥
ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଦା ଶରୀରକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଏହା ଜାଣି ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତି କିପରି ହେବ? ଦୁଇ ପ୍ରକାରେ ନଶ୍ୱର ଏହାର ସ୍ଥାୟୀ କର୍ମ ନାହିଁ।
12.220.51
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं ।
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्।
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः ।
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ १२.२२०.५१ ॥
ଏହି ନିଷ୍କପଟ, ଛଳହୀନ, ପରମ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବାକ୍ୟ ଆତ୍ମାର ସାକ୍ଷୀ। ରାଜା ଏହା ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ପୁଣି ଏ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।