మహాభారతం · అధ్యాయం 12.220
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.220.1
केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः ।
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य बुद्धिमान् ॥ १२.२२०.१ ॥
ఏ ఆచరణంతో ధర్మజ్ఞుడూ బుద్ధిమంతుడూ మిథిలాధిపతి జనకుడు భోగాలను త్యజించి మోక్షాన్ని పొందాడు?
12.220.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
येन वृत्तेन धर्मज्ञः स जगाम महत्सुखम् ॥ १२.२२०.२ ॥
ఇక్కడ ప్రజలు ఈ పురాతన ఇతిహాసాన్ని ఉదాహరిస్తారు; ఏ ఆచరణంతో ధర్మజ్ఞుడు మహా సుఖాన్ని పొందాడో ఆ కథ ఇది.
12.220.3
जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिप ।
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ॥ १२.२२०.३ ॥
మిథిలలో జనదేవుడైన జనకుడు, జనాధిపా, మరణానంతర ధర్మాల చింతనలో నిమగ్నుడై ఉండేవాడు.
12.220.4
तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे ।
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः ॥ १२.२२०.४ ॥
అతని ఇంట్లో వందమంది ఆచార్యులు నిరంతరం నివసించేవారు; వేర్వేరు ధర్మాలను చూపుతూ, నానా పాషండ వాదాలు వినిపించేవారు.
12.220.5
स तेषां प्रेत्यभावेन प्रेत्य गातौ विनिश्चये ।
आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वेन तुष्यन्ति ॥ १२.२२०.५ ॥
మరణానంతర స్థితి, మార్గ నిశ్చయాలలో వారి మతాలను అతడు పరిశీలించాడు; శాస్త్రంలో నిలిచి, ఎక్కువగా ఆత్మతత్త్వంతో సంతృప్తి చెందాడు.
12.220.6
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः ।
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम यलामथ ॥ १२.२२०.६ ॥
అక్కడ పంచశిఖుడనే కపిలవంశీయుడైన మహామునీంద్రుడు భూమినంతా తిరుగుతూ యలా అనే చోటికి వెళ్ళాడు.
12.220.7
सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञाननिश्चये ।
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टगशयः ॥ १२.२२०.७ ॥
సర్వ సంన్యాస ధర్మాల తత్త్వజ్ఞాన నిశ్చయంలో, పూర్తిగా సిద్ధించిన ప్రయోజనం కలవాడు, ద్వంద్వాలకు అతీతుడు, అంతర్గత అనురాగం నశించినవాడు.
12.220.8
ऋषीणामाहुरेकं यं कामाद…नृषु ।
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्वि…सुदुर्लभम् ॥ १२.२२०.८ ॥
ఋషులలో ఒకడిని వారు అంటారు, ఆశ నుండి … మనుషులలో.
12.220.9
यमाहुः कपिलं साङ्ख्याः परमर्षि प्रजापतिम् ।
समेत्य तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥ १२.२२०.९ ॥
సాంఖ్యులు ఎవరిని కపిలుడు, పరమర్షి, ప్రజాపతి అంటారో, అతనితో కలిసినప్పుడు అతడు తన రూపంతోనే విస్మయపరుస్తాడు.
12.220.10
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥ १२.२२०.१० ॥
ఆసురి యొక్క మొదటి శిష్యుడు, చిరంజీవి అని చెప్పబడినవాడు; పంచస్రోతస్సులో వేయి సంవత్సరాలు సత్రయాగంలో ఉన్నవాడు.
12.220.11
तमासीनं समागम्य कापिलं मण्डलं महत् ।
पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः। ॥ १२.२२०.११ ॥
కాపిలుని ఆ మహామండలంలో కూర్చున్న అతని వద్దకు చేరి, పంచస్రోతస్సులో నిపుణుడు, పంచరాత్రంలో ప్రవీణుడు.
12.220.12
पञ्चज्ञः पञ्चकृत्पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ।
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १२.२२०.१२ ॥
పంచాన్ని తెలిసినవాడు, పంచాన్ని చేసినవాడు, పంచగుణాలు కలవాడు, పంచశిఖుడని స్మరించబడినవాడు; పురుష స్థితిలోని అవ్యక్తమైన పరమార్థాన్ని అతడు ప్రకటించాడు.
12.220.13
इष्ट्वा सत्रेण संपृष्टो भूयश्च तपसाऽऽसुरिः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनात् ॥ १२.२२०.१३ ॥
సత్రయాగం చేసి, తపస్సుతో మళ్లీ ప్రశ్నించబడిన ఆసురి దేవదర్శనం ద్వారా క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుల వ్యక్తతను తెలుసుకున్నాడు.
12.220.14
यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते ।
बोधायनपरान्विप्रानृषिभावमुपागतः।
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥ १२.२२०.१४ ॥
ఏకాక్షరమైన ఆ బ్రహ్మం అనేక రూపాలలో కనిపిస్తుంది; బోధాయనుని అనుసరించే బ్రాహ్మణుల మధ్య ఋషిభావం పొందిన ఆసురి ఆ మండలంలో ఆ అవ్యయాన్ని పొందాడు.
12.220.15
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्याः पयसा भृतः ।
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १२.२२०.१५ ॥
అతని శిష్యుడు పంచశిఖుడు; అతడు మానుషి పాలతో పెంచబడ్డాడు. కపిలా అనే పేరుగల ఒక బ్రాహ్మణ గృహిణి ఉండెను.
12.220.16
तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ।
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥ १२.२२०.१६ ॥
ఆమెకు కుమారుడిగా వచ్చి అతడు ఆ స్త్రీ స్తనాల నుండి పాలు త్రాగుతాడు; తరువాత అతడు కాపిలేయత్వాన్ని, నైష్ఠికమైన బుద్ధిని పొందాడు.
12.220.17
एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् ।
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १२.२२०.१७ ॥
కపిలుని కుమారుడి జన్మాన్ని భగవానుడు నాకు ఇలా చెప్పాడు; అతని కాపిలేయత్వం, సర్వజ్ఞత అత్యుత్తమమైనవి.
12.220.18
सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम् ।
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १२.२२०.१८ ॥
సామాన్య తండ్రిని తెలుసుకుని, ధర్మజ్ఞులలో అత్యుత్తముడైన అతడు నూరుగురు ఆచార్యుల వద్దకు వెళ్లి తర్కాలతో వారిని మోహింపజేశాడు.
12.220.19
निराकरिष्णुस्तान्सर्वांस्तेषां हेतुगुणान्वहून् ।
श्रावयामास मतिमान्मुनिः पञ्चशिखो नृप ॥ १२.२२०.१९ ॥
ఆ బుద్ధిమంతుడైన ముని పంచశిఖుడు వారందరి అనేక హేతు-గుణాలను ఖండిస్తూ వాటిని వినిపించాడు, ఓ రాజా.
12.220.20
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् ।
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥ १२.२२०.२० ॥
కానీ జనకుడు కపిల శిష్యులను చూసి మిక్కిలి ఆకర్షితుడై, నూరుగురు ఆచార్యులను విడిచిపెట్టి వారి వెనుక నడిచాడు.
12.220.21
तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः ।
अब्रवीत्परमं मोक्षं यतः साङ्ख्यं विधीयते ॥ १२.२२०.२१ ॥
ఆ పరమ కల్యాణకారుడు, ధర్మానుసారం నమస్కరించిన వానికి ఆయన పరమ మోక్షాన్ని బోధించాడు; దాని ద్వారానే సాంఖ్యం విధించబడుతుంది.
12.220.22
जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् ।
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ १२.२२०.२२ ॥
జన్మ-వైరాగ్యాన్ని చెప్పిన తర్వాత ఆయన కర్మ-వైరాగ్యాన్ని చెప్పాడు; కర్మ-వైరాగ్యాన్ని చెప్పిన తర్వాత సర్వ-వైరాగ్యాన్ని చెప్పాడు.
12.220.23
यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ।
तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ १२.२२०.२३ ॥
దేని కోసం ధర్మ సంబంధం, కర్మల ఫల ఉదయం కలుగుతాయో, ఆ మోహం ఊరటనివ్వనిది, నశించేది, చంచలమైనది, అస్థిరమైనది.
12.220.24
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके ।
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ १२.२२०.२४ ॥
నాశం కళ్లముందు కనిపిస్తూ, లోకమే సాక్షిగా ప్రత్యక్షంగా ఉన్నప్పుడు, ఆగమం ప్రకారం 'పరమమైనది ఉంది' అని చెప్పినా అతడు ఓడిపోతాడు.
12.220.25
आत्मना ह्यात्मनो नित्यं क्लेशमृत्युजरामयम् ।
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम् ॥ १२.२२०.२५ ॥
ఎందుకంటే ఆత్మ నిత్యం తనచేతనే క్లేశం, మృత్యువు, జరా, రోగాలకు లోనవుతుంది; అయినా మోహంవల్ల మనిషి దానిని (అవినాశి అని) భావిస్తాడు — ఆ పరమ మతం సరైనది కాదు.
12.220.26
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते ।
अजरोऽयममृत्युश्च राजाऽसौ मन्यते तथा ॥ १२.२२०.२६ ॥
ఇలా ఉన్నప్పటికీ, లోకంలో సాధ్యం కానిది ఐనప్పటికీ — ఆ రాజు (జీవుడు) జరాహీనుడు, మృత్యువులేనివాడు అని అలాగే భావిస్తాడు.
12.220.27
अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे ।
किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ १२.२२०.२७ ॥
'ఉంది', 'లేదు' అనేది కూడా ఆ లక్షణం లేనప్పుడే (చెప్పబడుతుంది). అలాంటప్పుడు దానిపై నిలిచి లోకయాత్ర నిశ్చయాన్ని ఎవరు చెప్పగలరు?
12.220.28
प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि ।
प्रत्यक्षेणागमो भिन्नः कृतान्तो वा न कश्चन ॥ १२.२२०.२८ ॥
ప్రత్యక్షమే ఈ రెండింటికీ — శాస్త్రానికీ, పరంపరకీ — మూలం. ప్రత్యక్షానికి భిన్నమైన ఆగమం లేదా ఏ భిన్నమైన సిద్ధాంతమూ లేదు.
12.220.29
यत्रतत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतोऽपि च ।
नान्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥ १२.२२०.२९ ॥
ఇక్కడ-అక్కడ ఈ అనుమానంలో, కృతాన్ని భావించేవానికీ — నాస్తికుల మతంలో శరీరానికి భిన్నమైన జీవుడు లేడని స్మరించబడింది.
12.220.30
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् ।
जातिः स्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥ १२.२२०.३० ॥
మర్రి విత్తనంలో రేతస్సు, నెయ్యి వండడంలా నానడం, జాతి, స్మృతి, అయస్కాంతం, సూర్యకాంతమణి, నీటిని భుజించడం.
12.220.31
प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् ।
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ १२.२२०.३१ ॥
మరణానంతరం భూతాల లయం, దేవతలకు ప్రార్థన, మరణంతో కర్మ నివృత్తి—ఇదే ప్రమాణమని నిశ్చయం.
12.220.32
न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३२ ॥
కానీ రూపంలో నిలిచిన ఏ హేతువులూ ఇవి కావు; రూపరహితానికి రూపంతో సామ్యం కుదరదు.
12.220.33
अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवे ।
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ॥ १२.२२०.३३ ॥
అవిద్య, కర్మ, చేష్టల వల్ల పునర్జన్మకు కారణం లోభమూ మోహమూ, దోషాల సేవనమే అని కొందరు అంటారు.
12.220.34
अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्मबीजं तथा कृतम् ।
तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥ १२.२२०.३४ ॥
అవిద్యను క్షేత్రమని అంటారు; చేసిన కర్మ బీజం; తృష్ణను కలిగించే స్నేహమే వారికి పునర్జన్మ.
12.220.35
तस्मिन्मूढे च जग्धे च देहे मरणधर्मिणि ।
अन्योऽसौ जायते प्रेतस्तदाहुस्तत्वमक्षयम् ॥ १२.२२०.३५ ॥
ఆ మోహం చెందిన, అనుభవించబడిన, మరణధర్మమైన దేహంలో మరొకటే ఆ ప్రేతంగా పుడుతుంది; దాన్ని అక్షయ తత్త్వమంటారు.
12.220.36
यदा स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः ।
कथमस्मिन्स इत्येवं संबोधः स्यादसंहितः ॥ १२.२२०.३६ ॥
స్వరూపం, జాతి, శ్రుతి, అర్థం వల్ల అది వేరేదే అయినప్పుడు, 'ఇందులో అతడు' అనే సంబంధ జ్ఞానం ఎలా కలుగుతుంది? అది అసంబద్ధమే అవుతుంది.
12.220.37
एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः ।
यद्यदाचरितं कर्म सर्वमन्यत्प्रपद्यते ॥ १२.२२०.३७ ॥
అలా ఉన్నప్పుడు దానం, విద్య, తపస్సు బలాలతో ఏమి ఆనందం? ఆచరించిన ప్రతి కర్మ మరొకదానిని పొందుతుంది.
12.220.38
यदि ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ।
सुखितो दुःखितैर्वाऽपि दृश्यो ह्यस्यविनिर्णयः ॥ १२.२२०.३८ ॥
ఇక్కడే ఇతర సామాన్య జనుల వల్ల ఇతడు దుఃఖితుడైతే, లేదా సుఖితుడు దుఃఖితుల వల్ల దుఃఖితుడైతే, దీనికి నిర్ణయం కనబడదు.
12.220.39
यदा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं न पुनर्भवेत् ।
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३९ ॥
రోకళ్ళతో శరీరాన్ని కొట్టినప్పుడు అది మళ్ళీ కాదు; వేరైన జ్ఞానం, దీనితో ఇది నిరూపితం కానిది కూడా వేరే.
12.220.40
ऋतुसंवत्सरौ तिथ्यः शीतोष्णेऽथ प्रियाप्रिये ।
यथाऽतीता न दृश्यन्ते तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२०.४० ॥
ఋతువులు, సంవత్సరాలు, తిథులు, చలి వేడి, ప్రియం అప్రియం—గడిచినవి కనబడనట్లే, ప్రాణుల క్షయం కూడా అలాంటిదే.
12.220.41
जरयाऽभिपरीतस्य मृत्युना न विनाशिना ।
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥ १२.२२०.४१ ॥
ముసలితనంతో చుట్టబడిన వానికి—నాశనం చేసే మృత్యువుతో కాకుండా—బలహీనుడు ముందుగా బలహీనుడై, ఇల్లులాగా నశిస్తాడు.
12.220.42
इन्द्रियाणी मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥ १२.२२०.४२ ॥
ఇంద్రియాలు, మనస్సు, వాయువు, రక్తం, మాంసం, ఎముక క్రమంగా నశిస్తాయి; తమ తమ ధాతువులోకి తిరిగి వెళ్తాయి.
12.220.43
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥ १२.२२०.४३ ॥
లోకయాత్ర యొక్క విధానమూ, దానధర్మ ఫలప్రాప్తీ, వాటి కొరకే వేద శబ్దాలూ లౌకిక వ్యవహారాలూ ఉన్నాయి.
12.220.44
इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदासीन्ममास्तीति न कश्चित्प्रतिपद्यते ॥ १२.२२०.४४ ॥
ఇలా మనస్సును సరిగా నిలబెట్టడానికి ఇవి అనేక కారణాలు. 'ఇది నాది, ఇది నాదే' అని ఎవరూ స్థిరంగా భావించరు.
12.220.45
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ १२.२२०.४५ ॥
ఇలా విచారిస్తూ, ఒక్కొక్క దానివైపు పరిగెత్తే వారి బుద్ధి ఎక్కడో ఒకచోట నిలుస్తుంది; అక్కడే అది చెట్టులా జీర్ణమవుతుంది.
12.220.46
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ १२.२२०.४६ ॥
ఇలా అర్థాలతో, అనర్థాలతో దుఃఖించిన సర్వ ప్రాణులు, ఏనుగులు మావటీల చేత లాగబడినట్లు, ఆగమనాల చేత లాగబడుతున్నాయి.
12.220.47
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १२.२२०.४७ ॥
కోరిక ఎప్పుడూ విషయ భోగాలతో శాంతించదు; నేతితో అగ్ని మరింత పెరిగినట్లు అది మరింత పెరుగుతుంది.
12.220.48
अर्थांस्तथाऽत्यन्तमुखावहांश्च ।
लिप्सन्त एते बहवो विशुष्काः।
महत्तरं दुःखमनुप्रपन्ना ।
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ १२.२२०.४८ ॥
అత్యంత సుఖాన్నిచ్చే అర్థాలను కోరుకునే ఈ అనేకమంది శుష్కులు, సుఖాన్ని విడిచి, మహా దుఃఖాన్ని పొంది, మృత్యువశానికి వెళ్తారు.
12.220.49
विनाशिनो ह्यध्नुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १२.२२०.४९ ॥
నశించిపోయే, స్థిరంలేని జీవితంలో బంధువులు, మిత్రుల సంపర్కంతో ఏమి ప్రయోజనం? అన్నింటినీ విడిచి క్షణంలో వెళ్లిపోయినవాడు తిరిగి రాడు.
12.220.50
भूव्योमतोयानलवायवोऽपि ।
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति।
इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवे ।
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते ॥ १२.२२०.५० ॥
భూమి, ఆకాశం, జలం, అగ్ని, వాయువు కూడా ఎల్లప్పుడూ శరీరాన్ని పోషిస్తాయి. ఇది గ్రహించి ఈ లోకంలో ఆసక్తి ఎలా కలుగుతుంది? రెండు విధాలుగా నశించేదానికి స్థిరమైన కర్మ ఉండదు.
12.220.51
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं ।
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्।
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः ।
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ १२.२२०.५१ ॥
ఈ నిష్కపటమైన, కపటరహితమైన, శ్రేష్ఠమైన, దోషరహితమైన మాట ఆత్మకు సాక్షి. రాజు దీనిని చూసి ఆశ్చర్యపడి మళ్లీ దీని గురించి ప్రశ్నించడం మొదలుపెట్టాడు.