ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.220
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.220.1
केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः ।
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य बुद्धिमान् ॥ १२.२२०.१ ॥
ਕਿਹੜੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜਨਕ ਨੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?
12.220.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
येन वृत्तेन धर्मज्ञः स जगाम महत्सुखम् ॥ १२.२२०.२ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਪਾ ਗਿਆ।
12.220.3
जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिप ।
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ॥ १२.२२०.३ ॥
ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਜਨਦੇਵ ਜਨਕ, ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
12.220.4
तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे ।
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः ॥ १२.२२०.४ ॥
ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੌ ਆਚਾਰਿਆ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪਾਖੰਡ-ਮਤ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਸਨ।
12.220.5
स तेषां प्रेत्यभावेन प्रेत्य गातौ विनिश्चये ।
आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वेन तुष्यन्ति ॥ १२.२२०.५ ॥
ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਦਾ ਸੀ; ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
12.220.6
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः ।
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम यलामथ ॥ १२.२२०.६ ॥
ਉੱਥੇ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨਾਮ ਦੇ ਕਪਿਲ-ਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਯਲਾ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗਏ।
12.220.7
सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञाननिश्चये ।
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टगशयः ॥ १२.२२०.७ ॥
ਸਰਵ ਸੰਨ੍ਯਾਸ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਸਕਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
12.220.8
ऋषीणामाहुरेकं यं कामाद…नृषु ।
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्वि…सुदुर्लभम् ॥ १२.२२०.८ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਮ ਤੋਂ … ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ।
12.220.9
यमाहुः कपिलं साङ्ख्याः परमर्षि प्रजापतिम् ।
समेत्य तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥ १२.२२०.९ ॥
ਸਾਂਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਕਪਿਲ, ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.220.10
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥ १२.२२०.१० ॥
ਆਸੁਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚੇਲਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਚਿਰਜੀਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪੰਚਸ੍ਰੋਤ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.220.11
तमासीनं समागम्य कापिलं मण्डलं महत् ।
पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः। ॥ १२.२२०.११ ॥
ਕਾਪਿਲ ਦੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਜੋ ਪੰਚਸ੍ਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪੰਚਰਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੈ।
12.220.12
पञ्चज्ञः पञ्चकृत्पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ।
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १२.२२०.१२ ॥
ਪੰਜ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਪੰਜ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਪੁਰਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਵਿਅਕਤ ਪਰਮਾਰਥ ਦੱਸਿਆ।
12.220.13
इष्ट्वा सत्रेण संपृष्टो भूयश्च तपसाऽऽसुरिः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनात् ॥ १२.२२०.१३ ॥
ਸਤ੍ਰ ਯਗ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਫਿਰ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਆਸੁਰਿ ਨੇ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ્ઞ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜਾਣਿਆ।
12.220.14
यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते ।
बोधायनपरान्विप्रानृषिभावमुपागतः।
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥ १२.२२०.१४ ॥
ਉਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਬੋਧਾਯਨ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ-ਭਾਵ ਪਾ ਕੇ ਆਸੁਰਿ ਨੇ ਉਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਵਿਅਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
12.220.15
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्याः पयसा भृतः ।
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १२.२२०.१५ ॥
ਉਸਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਸੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਪਿਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਸੀ।
12.220.16
तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ।
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥ १२.२२०.१६ ॥
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਥਣਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਾਪਿਲੇਯਤਾ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਠਿਕੀ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
12.220.17
एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् ।
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १२.२२०.१७ ॥
ਕਪਿਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਕਾਪਿਲੇਯਪਣ ਅਤੇ ਸਰਬਗਿਆਨਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ।
12.220.18
सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम् ।
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १२.२२०.१८ ॥
ਸਾਧਾਰਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਨੇ ਸੌ ਆਚਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਇਆ।
12.220.19
निराकरिष्णुस्तान्सर्वांस्तेषां हेतुगुणान्वहून् ।
श्रावयामास मतिमान्मुनिः पञ्चशिखो नृप ॥ १२.२२०.१९ ॥
ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੁਨੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹੇਤੂ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸੁਣਾਏ, ਹੇ ਰਾਜਨ।
12.220.20
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् ।
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥ १२.२२०.२० ॥
ਪਰ ਜਨਕ ਕਪਿਲ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ, ਸੌ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਏ।
12.220.21
तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः ।
अब्रवीत्परमं मोक्षं यतः साङ्ख्यं विधीयते ॥ १२.२२०.२१ ॥
ਉਸ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਮਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਮੋਖ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.220.22
जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् ।
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ १२.२२०.२२ ॥
ਜਾਤ-ਵੈਰਾਗ ਦੱਸਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਮ-ਵੈਰਾਗ ਦੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਕਰਮ-ਵੈਰਾਗ ਦੱਸਣ ਮਗਰੋਂ ਸਰਬ-ਵੈਰਾਗ ਦੱਸਿਆ।
12.220.23
यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ।
तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ १२.२२०.२३ ॥
ਜਿਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਸਰਗ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਅਧਰੁਵ ਹੈ।
12.220.24
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके ।
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ १२.२२०.२४ ॥
ਨਾਸ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਗਵਾਹ ਹੋਵੇ, ਐਸੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਗਮ ਤੋਂ 'ਪਰਮ ਹੈ' ਆਖਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.220.25
आत्मना ह्यात्मनो नित्यं क्लेशमृत्युजरामयम् ।
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम् ॥ १२.२२०.२५ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕਲੇਸ਼, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸਨੂੰ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਮੰਨਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਪਰਮ ਮਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
12.220.26
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते ।
अजरोऽयममृत्युश्च राजाऽसौ मन्यते तथा ॥ १२.२२०.२६ ॥
ਜੇ ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ — ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਰਾਜਾ (ਜੀਵ) ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
12.220.27
अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे ।
किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ १२.२२०.२७ ॥
'ਹੈ', 'ਨਹੀਂ ਹੈ' — ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਲੱਛਣ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ (ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਲੋਕਯਾਤਰਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੌਣ ਦੱਸੇਗਾ?
12.220.28
प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि ।
प्रत्यक्षेणागमो भिन्नः कृतान्तो वा न कश्चन ॥ १२.२२०.२८ ॥
ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ — ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ — ਮੂਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਆਗਮ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
12.220.29
यत्रतत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतोऽपि च ।
नान्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥ १२.२२०.२९ ॥
ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਇਸ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ — ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਦੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
12.220.30
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् ।
जातिः स्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥ १२.२२०.३० ॥
ਬੋਹੜ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਰੇਤਸ, ਘਿਓ ਪਕਾਉਣ ਵਾਂਗ ਭਿੱਜਣਾ, ਜਾਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਚੁੰਬਕ, ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਮਣੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ।
12.220.31
प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् ।
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ १२.२२०.३१ ॥
ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਲਯ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਮਰਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੈ।
12.220.32
न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३२ ॥
ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹਨ, ਇਹ ਉਹ ਨਹੀਂ; ਅਮੂਰਤ ਦਾ ਮੂਰਤ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
12.220.33
अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवे ।
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ॥ १२.२२०.३३ ॥
ਅਵਿਦਿਆ, ਕਰਮ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਹੈ, ਇਹ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.220.34
अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्मबीजं तथा कृतम् ।
तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥ १२.२२०.३४ ॥
ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਖੇਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਬੀਜ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੋਹ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਹੈ।
12.220.35
तस्मिन्मूढे च जग्धे च देहे मरणधर्मिणि ।
अन्योऽसौ जायते प्रेतस्तदाहुस्तत्वमक्षयम् ॥ १२.२२०.३५ ॥
ਉਸ ਮੋਹਿਤ, ਭੋਗੇ ਗਏ, ਮਰਨ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ੈ ਤੱਤਵ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.220.36
यदा स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः ।
कथमस्मिन्स इत्येवं संबोधः स्यादसंहितः ॥ १२.२२०.३६ ॥
ਰੂਪ, ਜਾਤ, ਸ਼ਰੁਤੀ ਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ' ਐਸਾ ਸੰਬੰਧ-ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਉਹ ਅਸੰਬੱਧ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
12.220.37
एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः ।
यद्यदाचरितं कर्म सर्वमन्यत्प्रपद्यते ॥ १२.२२०.३७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਦਾਨ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤੀ? ਜੋ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.220.38
यदि ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ।
सुखितो दुःखितैर्वाऽपि दृश्यो ह्यस्यविनिर्णयः ॥ १२.२२०.३८ ॥
ਜੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੋਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸੁਖੀ ਦੁਖੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
12.220.39
यदा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं न पुनर्भवेत् ।
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३९ ॥
ਮੂਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਵੱਖਰਾ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
12.220.40
ऋतुसंवत्सरौ तिथ्यः शीतोष्णेऽथ प्रियाप्रिये ।
यथाऽतीता न दृश्यन्ते तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२०.४० ॥
ਰੁੱਤਾਂ, ਸਾਲ, ਤਿਥਾਂ, ਠੰਢ-ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ-ਬੇਪਿਆਰਾ—ਜੋ ਬੀਤ ਗਏ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.220.41
जरयाऽभिपरीतस्य मृत्युना न विनाशिना ।
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥ १२.२२०.४१ ॥
ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਦਾ—ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਮੌਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ—ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਘਰ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.220.42
इन्द्रियाणी मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥ १२.२२०.४२ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ, ਵਾਯੂ, ਲਹੂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਤੂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.220.43
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥ १२.२२०.४३ ॥
ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਉਸੇ ਲਈ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਵਿਹਾਰ ਹਨ।
12.220.44
इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदासीन्ममास्तीति न कश्चित्प्रतिपद्यते ॥ १२.२२०.४४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਭਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾਉਣ ਦੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਕਾਰਨ ਹਨ। 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੀ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' — ਇਹ ਕੋਈ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
12.220.45
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ १२.२२०.४५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿਤੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਉਹ ਜੀਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.220.46
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ १२.२२०.४६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਭਾਂ ਅਤੇ ਹਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਵਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਗਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.220.47
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १२.२२०.४७ ॥
ਕਾਮਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਘੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵਰਤਮਾ (ਅੱਗ) ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
12.220.48
अर्थांस्तथाऽत्यन्तमुखावहांश्च ।
लिप्सन्त एते बहवो विशुष्काः।
महत्तरं दुःखमनुप्रपन्ना ।
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ १२.२२०.४८ ॥
ਅਤਿ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁੱਕੇ (ਕਮਜ਼ੋਰ) ਲੋਕ, ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.220.49
विनाशिनो ह्यध्नुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १२.२२०.४९ ॥
ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜਦਾ ਨਹੀਂ।
12.220.50
भूव्योमतोयानलवायवोऽपि ।
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति।
इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवे ।
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते ॥ १२.२२०.५० ॥
ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.220.51
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं ।
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्।
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः ।
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ १२.२२०.५१ ॥
ਇਹ ਨਿਸ਼ਕਪਟ, ਛਲਹੀਣ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਚਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਖੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।