महाभारत · अध्याय 12.220
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.220.1
केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः ।
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य बुद्धिमान् ॥ १२.२२०.१ ॥
कोणत्या आचरणाने धर्मज्ञ आणि बुद्धिमान मिथिलेचा राजा जनक भोगांचा त्याग करून मोक्ष पावला?
12.220.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
येन वृत्तेन धर्मज्ञः स जगाम महत्सुखम् ॥ १२.२२०.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात, ज्या आचरणाने धर्मज्ञ तो महान सुख पावला.
12.220.3
जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिप ।
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ॥ १२.२२०.३ ॥
मिथिलेत जनदेव जनक, हे जनाधिपा, मृत्युनंतरच्या धर्मांच्या चिंतनात गढलेले होते.
12.220.4
तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे ।
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः ॥ १२.२२०.४ ॥
त्याच्या घरात नेहमी शंभर आचार्य राहत होते, जे वेगवेगळे धर्म दाखवत आणि विविध पाषंड मतांचे प्रतिपादन करत.
12.220.5
स तेषां प्रेत्यभावेन प्रेत्य गातौ विनिश्चये ।
आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वेन तुष्यन्ति ॥ १२.२२०.५ ॥
मृत्यूनंतरच्या स्थितीच्या आणि मार्गाच्या निश्चयात तो त्यांची मते तपासत असे; शास्त्रात स्थिर राहून बहुधा आत्मतत्त्वाने संतुष्ट होत असे.
12.220.6
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः ।
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम यलामथ ॥ १२.२२०.६ ॥
तेथे पञ्चशिख नावाचे कापिलेय महामुनी संपूर्ण पृथ्वीवर फिरत यला नावाच्या ठिकाणी गेले.
12.220.7
सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञाननिश्चये ।
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टगशयः ॥ १२.२२०.७ ॥
सर्वसंन्यासधर्मांच्या तत्त्वज्ञानाच्या दृढ निश्चयात, ज्याचा अर्थ पूर्णपणे सिद्ध झाला आहे, जो द्वंद्वांपासून मुक्त आहे आणि ज्याची अंतर्गत आसक्ती नष्ट झाली आहे.
12.220.8
ऋषीणामाहुरेकं यं कामाद…नृषु ।
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्वि…सुदुर्लभम् ॥ १२.२२०.८ ॥
ऋषींमध्ये एकाला ते म्हणतात, ज्याला कामनेमुळे … मनुष्यांमध्ये.
12.220.9
यमाहुः कपिलं साङ्ख्याः परमर्षि प्रजापतिम् ।
समेत्य तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥ १२.२२०.९ ॥
सांख्य ज्याला कपिल, परमर्षी, प्रजापती म्हणतात, त्याला भेटल्यावर तो स्वतः आपल्या रूपानेच विस्मित करतो.
12.220.10
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥ १२.२२०.१० ॥
आसुरीचा पहिला शिष्य, ज्याला चिरंजीव म्हणतात; जो पञ्चस्रोतात हजार वर्षे सत्रात स्थित आहे.
12.220.11
तमासीनं समागम्य कापिलं मण्डलं महत् ।
पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः। ॥ १२.२२०.११ ॥
कापिलाच्या त्या महान मंडलात बसलेल्याजवळ जाऊन, जो पञ्चस्रोतात निपुण आणि पञ्चरात्रात कुशल आहे.
12.220.12
पञ्चज्ञः पञ्चकृत्पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ।
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १२.२२०.१२ ॥
पंचाला जाणणारा, पंचाचा कर्ता, पंचगुणसंपन्न, पञ्चशिख म्हणून स्मरला जातो; त्याने पुरुषावस्थेचा अव्यक्त परमार्थ सांगितला.
12.220.13
इष्ट्वा सत्रेण संपृष्टो भूयश्च तपसाऽऽसुरिः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनात् ॥ १२.२२०.१३ ॥
सत्रयज्ञ करून आणि तपाने पुन्हा विचारला गेलेला आसुरी देवदर्शनाने क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे स्वरूप जाणता झाला.
12.220.14
यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते ।
बोधायनपरान्विप्रानृषिभावमुपागतः।
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥ १२.२२०.१४ ॥
जे एकाक्षर ब्रह्म अनेक रूपांत दिसते; बोधायनाचे अनुयायी ब्राह्मण यांच्यात ऋषिभाव प्राप्त झालेल्या आसुरीने त्या मंडलात ते अव्यय प्राप्त केले.
12.220.15
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्याः पयसा भृतः ।
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १२.२२०.१५ ॥
त्याचा शिष्य पञ्चशिख होता; तो मानुषी दुधावर पोसला गेला होता. कपिला नावाची एक ब्राह्मण गृहिणी होती.
12.220.16
तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ।
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥ १२.२२०.१६ ॥
तिचा पुत्र होऊन तो त्या स्त्रीच्या स्तनांतून दूध पितो; नंतर त्याला कापिलेयत्व आणि नैष्ठिक बुद्धी प्राप्त झाली.
12.220.17
एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् ।
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १२.२२०.१७ ॥
कपिलपुत्राचा जन्म भगवंतांनी मला हे सांगितले; त्याचे कापिलेयत्व आणि सर्वज्ञत्व सर्वोत्तम आहे.
12.220.18
सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम् ।
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १२.२२०.१८ ॥
सामान्य पित्याला जाणून, धर्मज्ञांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेल्या त्याने शंभर आचार्यांकडे जाऊन युक्तिवादांनी त्यांना मोहित केले.
12.220.19
निराकरिष्णुस्तान्सर्वांस्तेषां हेतुगुणान्वहून् ।
श्रावयामास मतिमान्मुनिः पञ्चशिखो नृप ॥ १२.२२०.१९ ॥
त्या बुद्धिमान मुनी पंचशिखांनी त्यांचे अनेक हेतु-गुण खंडन करीत सर्वांना ऐकवले, हे नृपा.
12.220.20
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् ।
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥ १२.२२०.२० ॥
पण जनक कपिलांच्या शिष्यांना पाहून अत्यंत आकृष्ट झाले आणि शंभर आचार्यांना सोडून त्यांच्या मागे गेले.
12.220.21
तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः ।
अब्रवीत्परमं मोक्षं यतः साङ्ख्यं विधीयते ॥ १२.२२०.२१ ॥
त्या परम कल्याणकारी आणि धर्मानुसार नम्र झालेल्या शिष्याला त्यांनी परम मोक्षाचे कथन केले, ज्याद्वारे सांख्य विधान केले जाते.
12.220.22
जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् ।
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ १२.२२०.२२ ॥
जाती-वैराग्य सांगितल्यावर त्यांनी कर्म-वैराग्य सांगितले; आणि कर्म-वैराग्य सांगितल्यावर सर्व-वैराग्य सांगितले.
12.220.23
यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ।
तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ १२.२२०.२३ ॥
ज्या कारणाने धर्माचा संसर्ग आणि कर्मांच्या फलाचा उदय होतो, तो मोह अनाश्वासिक, विनाशी, चंचल आणि अध्रुव आहे.
12.220.24
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके ।
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ १२.२२०.२४ ॥
नाश दिसत असताना, लोक साक्षी असलेल्या प्रत्यक्षातही, आगमानुसार 'परम आहे' असे म्हणत असतानाही तो पराजित होतो.
12.220.25
आत्मना ह्यात्मनो नित्यं क्लेशमृत्युजरामयम् ।
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम् ॥ १२.२२०.२५ ॥
कारण आत्मा सदैव स्वतःच क्लेश, मृत्यू, जरा आणि रोग यांच्या अधीन असतो; तरीही मोहामुळे माणूस त्याला (अविनाशी) मानतो — ते परम मत योग्य नाही.
12.220.26
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते ।
अजरोऽयममृत्युश्च राजाऽसौ मन्यते तथा ॥ १२.२२०.२६ ॥
असेही असले, जे जगात संभवत नाही — तरीही तो राजा (जीव) अजर व अमर आहे असे तसेच मानतो.
12.220.27
अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे ।
किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ १२.२२०.२७ ॥
'आहे', 'नाही' हेही त्या लक्षणाच्या अभावी (म्हटले जाते). मग त्यावर आधारून लोकयात्रेचा निश्चय कोण सांगेल?
12.220.28
प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि ।
प्रत्यक्षेणागमो भिन्नः कृतान्तो वा न कश्चन ॥ १२.२२०.२८ ॥
प्रत्यक्षच या दोन्हींचे — शास्त्र आणि परंपरेचे — मूळ आहे. प्रत्यक्षापासून भिन्न आगम किंवा कोणतेही भिन्न सिद्धांत नाही.
12.220.29
यत्रतत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतोऽपि च ।
नान्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥ १२.२२०.२९ ॥
इथे-तिथे या अनुमानात, कृताचा विचार करणाऱ्यासही — नास्तिकांच्या मतानुसार शरीरापेक्षा भिन्न जीव नाही असे मानले जाते.
12.220.30
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् ।
जातिः स्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥ १२.२२०.३० ॥
वडाच्या बीजात रेतस्, तूप शिजवण्याप्रमाणे भिजवणे, जाती, स्मृती, चुंबक, सूर्यकांतमणी, पाणी पिणे.
12.220.31
प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् ।
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ १२.२२०.३१ ॥
मृत्यूनंतर भूतांचा लय, देवतांची प्रार्थना, मरणाने कर्माची निवृत्ती—हेच प्रमाण असा निश्चय आहे.
12.220.32
न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३२ ॥
परंतु मूर्त रूपात स्थित असलेले जे कोणतेही हेतू आहेत, ते हे नाहीत; अमूर्ताचे मूर्ताशी साम्य घडत नाही.
12.220.33
अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवे ।
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ॥ १२.२२०.३३ ॥
अविद्या, कर्म आणि चेष्टा यांमुळे होणाऱ्या पुनर्जन्माचे कारण लोभ आणि मोह, आणि दोषांचे सेवन, असे कोणी म्हणतात.
12.220.34
अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्मबीजं तथा कृतम् ।
तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥ १२.२२०.३४ ॥
अविद्येला क्षेत्र म्हणतात, केलेले कर्म बीज; तृष्णा उत्पन्न करणारा स्नेह हाच त्यांचा पुनर्जन्म.
12.220.35
तस्मिन्मूढे च जग्धे च देहे मरणधर्मिणि ।
अन्योऽसौ जायते प्रेतस्तदाहुस्तत्वमक्षयम् ॥ १२.२२०.३५ ॥
त्या मोहग्रस्त, उपभोगलेल्या, मरणधर्मी देहात दुसराच तो प्रेत म्हणून जन्मतो; त्यालाच अक्षय तत्त्व म्हणतात.
12.220.36
यदा स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः ।
कथमस्मिन्स इत्येवं संबोधः स्यादसंहितः ॥ १२.२२०.३६ ॥
स्वरूप, जाती, श्रुती आणि अर्थ यांनी जेव्हा तो दुसराच असतो, तेव्हा 'यात तो' अशी संबद्ध जाणीव कशी होईल? ती असंबद्धच राहील.
12.220.37
एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः ।
यद्यदाचरितं कर्म सर्वमन्यत्प्रपद्यते ॥ १२.२२०.३७ ॥
असे असता दान, विद्या आणि तपोबल यांच्यामुळे काय आनंद? जे जे कर्म आचरले जाते ते सर्व दुसऱ्याला प्राप्त होते.
12.220.38
यदि ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ।
सुखितो दुःखितैर्वाऽपि दृश्यो ह्यस्यविनिर्णयः ॥ १२.२२०.३८ ॥
जर येथेच इतर सामान्य लोकांकडून हा दुःखी झाला, किंवा सुखी दुःखी लोकांकडून दुःखी झाला, तर याचा निर्णय दिसत नाही.
12.220.39
यदा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं न पुनर्भवेत् ।
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते ॥ १२.२२०.३९ ॥
मुसळांनी शरीरावर प्रहार केले तर ते पुन्हा होत नाही; वेगळे ज्ञान आणि ज्याद्वारे हे सिद्ध होत नाही तेही वेगळे आहे.
12.220.40
ऋतुसंवत्सरौ तिथ्यः शीतोष्णेऽथ प्रियाप्रिये ।
यथाऽतीता न दृश्यन्ते तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२०.४० ॥
ऋतू, वर्षे, तिथी, थंडी-उष्णता आणि प्रिय-अप्रिय—जे गेले ते जसे दिसत नाहीत, तसाच प्राण्यांचा क्षय होतो.
12.220.41
जरयाऽभिपरीतस्य मृत्युना न विनाशिना ।
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥ १२.२२०.४१ ॥
वार्धक्याने वेढलेल्याचा—विनाशक मृत्यूने नव्हे—दुर्बल प्रथम दुर्बल होऊन घराप्रमाणे नष्ट होतो.
12.220.42
इन्द्रियाणी मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥ १२.२२०.४२ ॥
इंद्रिये, मन, वायू, रक्त, मांस आणि हाडे क्रमाने नष्ट होतात; ती आपापल्या धातूत परत जातात.
12.220.43
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥ १२.२२०.४३ ॥
लोकयात्रेचे विधान आणि दानधर्माच्या फलाची प्राप्ती; त्यासाठीच वेदशब्द आणि लौकिक व्यवहार आहेत.
12.220.44
इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदासीन्ममास्तीति न कश्चित्प्रतिपद्यते ॥ १२.२२०.४४ ॥
अशा प्रकारे मन नीट स्थिर करण्याची ही अनेक कारणे आहेत. 'हे माझे होते, हे माझे आहे' असे कोणीही ठामपणे मानत नाही.
12.220.45
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ १२.२२०.४५ ॥
असा विचार करीत, त्या त्या गोष्टींकडे धावणाऱ्यांची बुद्धी कुठेतरी स्थिरावते; तिथेच ती वृक्षाप्रमाणे जीर्ण होते.
12.220.46
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ १२.२२०.४६ ॥
अशा प्रकारे अर्थ आणि अनर्थ यांनी दुःखी झालेले सर्व प्राणी, हत्ती जसे माहुतांकडून ओढले जातात तसे, आगमांनी ओढले जातात.
12.220.47
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १२.२२०.४७ ॥
कामना कधीही भोगांच्या उपभोगाने शांत होत नाही; तूप टाकल्याने कृष्णवर्त्मा (अग्नी) जसा अधिक वाढतो तसे.
12.220.48
अर्थांस्तथाऽत्यन्तमुखावहांश्च ।
लिप्सन्त एते बहवो विशुष्काः।
महत्तरं दुःखमनुप्रपन्ना ।
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ १२.२२०.४८ ॥
अत्यंत सुख देणाऱ्या अर्थांची लालसा करणारे हे अनेक शुष्क लोक, सुख सोडून, महादुःखाला प्राप्त होऊन मृत्यूच्या वशात जातात.
12.220.49
विनाशिनो ह्यध्नुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १२.२२०.४९ ॥
नाशवंत व अस्थिर जीवनात नातेवाईक आणि मित्रांच्या संग्रहाने काय उपयोग? जो सर्वकाही सोडून क्षणात निघून जातो, तो परत येत नाही.
12.220.50
भूव्योमतोयानलवायवोऽपि ।
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति।
इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवे ।
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते ॥ १२.२२०.५० ॥
पृथ्वी, आकाश, जल, अग्नी आणि वायू हेही नेहमी शरीराचे पालन करतात. हे जाणून या जगात आसक्ती कशी होईल? दोन प्रकारे नाशवान असलेल्या याचे कोणतेही स्थिर कर्म नसते.
12.220.51
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं ।
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्।
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः ।
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ १२.२२०.५१ ॥
हे निष्कपट, कपटरहित, श्रेष्ठ आणि दोषरहित वचन आत्म्याचा साक्षी आहे. राजा हे पाहून चकित झाला आणि पुन्हा यावर प्रश्न विचारू लागला.