મહાભારત · અધ્યાય 12.221
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.221.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२१.१ ॥
મનુષ્યોના સ્વામી જનક, પરમ ઋષિ દ્વારા જ્ઞાન પામ્યા પછી, ફરીથી પરલોક વિશે હોવું અને ન હોવું એ વિશે પૂછ્યું.
12.221.2
भगवन्यदिदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२१.२ ॥
ભગવન્, મૃત્યુ પછી જો કોઈને ચેતના રહે, તો એમ હોય તો અજ્ઞાન શું કરશે કે જ્ઞાન શું કરશે?
12.221.3
विवादादेव सिद्धोऽसौ कारणस्येव वेदना ।
चेतनो विद्यते ह्यत्र हैतुकं च मनोगतम् ॥ १२.२२१.३ ॥
વિવાદથી જ તે સિદ્ધ થાય છે, કારણમાંથી વેદનાની જેમ. અહીં ચેતન છે, અને તાર્કિક તથા મનમાં રહેલું પણ છે.
12.221.4
आगमादेव सिद्धोऽसौ स्वताः सिद्धा इति श्रुतिः ।
वर्तते पृथगन्योन्यं न ह्यपःश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२१.४ ॥
આગમથી જ તે સિદ્ધ થાય છે; સ્વતઃ સિદ્ધ છે એમ શ્રુતિ કહે છે. તેઓ એકબીજાથી જુદા રહે છે; કર્મોમાં જળનો આશ્રય લીધા વિના.
12.221.5
चेतनो ह्यंशवस्तत्र स्वमूर्तं धारयन्त्यतः ।
स्वभावं पौरुषं कर्म ह्यात्मानं तमुपाश्रितम्।
तमाश्रित्य प्रवर्तन्ते देहिनो देहबन्धनाः ॥ १२.२२१.५ ॥
ચેતનના અંશો ત્યાં પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; તેથી સ્વભાવ, પૌરુષ અને કર્મ તે આત્માનો આશ્રય લઈને રહે છે. તેનો આશ્રય લઈને દેહબંધનમાં બંધાયેલા દેહીઓ પ્રવર્તે છે.
12.221.6
गुणज्ञानमभिज्ञानं तस्य लिङ्गानुशब्दयत् ।
पृथिव्यादिषु भूतेषु तत्तदाहुर्निदर्शनम् ॥ १२.२२१.६ ॥
તેનું ગુણજ્ઞાન જ ઓળખ છે, જે લિંગોથી સૂચિત થાય છે. પૃથ્વી આદિ ભૂતોમાં તે તે ને દૃષ્ટાંત કહેવાયું છે.
12.221.7
आत्माऽसौ वर्तते भिन्नस्तत्रतत्र समन्वितः ।
परमात्मा तथीवैको देवेऽस्मिन्निति वै श्रुतिः ॥ १२.२२१.७ ॥
તે આત્મા જુદી જુદી જગ્યાએ વિભક્ત રહીને તેમની સાથે સંયુક્ત રહે છે; પરમાત્મા પણ તેમ એક જ છે — આ દેવમાં, એવું શ્રુતિ કહે છે.
12.221.8
आकाशं वायुरूष्भा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम् ।
यथा त्रिधा प्रवर्तन्ते तथाऽसौ पुरुषः स्मृतः ॥ १२.२२१.८ ॥
આકાશ, વાયુ, ઊષ્મા, સ્નેહ અને જે પાર્થિવ છે — જેમ આ ત્રણ રીતે પ્રવર્તે છે, તેમ તે પુરુષ સ્મરાય છે.
12.221.9
पपस्यन्तर्हितं यद्वत्तद्वद्व्याप्तं महात्मकम् ।
पूर्वं नैश्चर्ययोगेन तस्मादेतन्न शेपवान् ॥ १२.२२१.९ ॥
અંદર છુપાયેલું જેમ, તેમ વ્યાપ્ત મહાત્મ-સ્વરૂપ આ છે; પૂર્વે ઐશ્વર્યયોગથી — તેથી આ શેષવાળું નથી.
12.221.10
शब्दाः कालः क्रिया देहो ममैकस्वैव कल्पना ।
स्वभावं तन्मयं त्वेदं मायारूपं तु भेदवत् ॥ १२.२२१.१० ॥
શબ્દ, કાળ, ક્રિયા, દેહ — મારી એક જ કલ્પના છે; આ તેના સ્વભાવથી બનેલું, માયારૂપ છે; છતાં ભેદવાળું લાગે છે.
12.221.11
नानाख्यं परं शुद्धं निर्विकल्पं परात्मकम् ।
लिङ्गादि देवमध्यास्ते ज्ञानं देवस्य तत्तथा ॥ १२.२२१.११ ॥
અનેક નામવાળા, પરમ, શુદ્ધ, નિર્વિકલ્પ, પરાત્મસ્વરૂપ — લિંગ આદિમાં દેવ અધિષ્ઠિત રહે છે; દેવનું તે જ્ઞાન પણ એવું જ.
12.221.12
चिन्मयोऽयं हि नादाख्यः शब्दश्चासौ मनो महान् ।
गतिमानुत संधत्ते वर्णमत्तत्पदान्वितम् ॥ १२.२२१.१२ ॥
આ ચિન્મય છે; નાદ નામનો શબ્દ; તે જ મહાન મન; તે ગતિમાન થઈ વર્ણોથી યુક્ત, તે પદોથી સંયુક્ત (શબ્દ) રચે છે.
12.221.13
कायो नास्ति च तेषां वै अवकाशस्तथा परम् ।
एतेनोढा इति चाख्याताः सर्वे ते धर्मदूषकाः ॥ १२.२२१.१३ ॥
તેમની પાસે શરીર નથી અને તેમને આશ્રય પણ નથી. આ કારણે તેઓ ભ્રમિત કહેવાય છે; તેઓ સૌ ધર્મને દૂષિત કરનારા છે.
12.221.14
अवन्धनमविज्ञानाज्ज्ञानं तद्भुवमव्ययम् ।
नानाभेदविकल्पने येषामात्मा स्मृतः सदा ॥ १२.२२१.१४ ॥
અજ્ઞાનથી બંધાયેલું ન હોય એવું તે જ્ઞાન સ્થિર અને અવ્યય છે; અનેક ભેદોની કલ્પનામાં જેમને આત્મા સદા એમ મનાય છે.
12.221.15
प्रकृतेरपरस्तेषां बहवोऽप्यात्मवादिनः ।
विरोधो ह्यात्मसन्मायां न तेषां सिद्ध एव हि।
अन्यदा च गृहीतै…वेदबाह्यास्ततः स्मृताः ॥ १२.२२१.१५ ॥
તેમનામાં પ્રકૃતિથી ભિન્ન આત્માને કહેનારા ઘણા છે. આત્મમાયામાં તેમનામાં વિરોધ છે, તે તેમને સિદ્ધ નથી. બીજા સમયે ગ્રહણ કરાયેલા…; તેથી તેઓ વેદબાહ્ય માનવામાં આવ્યા છે.
12.221.16
एकानेकात्मकं तेषां प्रतिषेधो हि भेदनुत् ।
तस्माद्वेदस्य हृदयमद्वैध्यमिति विद्धि तत् ॥ १२.२२१.१६ ॥
તેમના એક-અનેક સ્વરૂપનું ખંડન ભેદને દૂર કરનારું છે. તેથી તેને વેદનું હૃદય, અદ્વૈત જાણ.
12.221.17
वेदादृष्टेरयं लोकः सर्वार्थेषु प्रवर्तते ।
तस्माच्च स्मृतयो जाताः सेतिहासाः पृथग्विधाः ॥ १२.२२१.१७ ॥
વેદના અદૃષ્ટથી આ લોક સર્વ કાર્યોમાં પ્રવર્તે છે. તેથી ઇતિહાસ સહિત અનેક પ્રકારની સ્મૃતિઓ ઉત્પન્ન થઈ.
12.221.18
न यन्न साध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत् ।
इन्द्रियाणि च भूरीणि परा च प्रकृतिर्मनः ॥ १२.२२१.१८ ॥
જે સાધ્ય નથી તે બ્રહ્મ છે; તેનો આદિ, મધ્ય કે અંત નથી. ઇન્દ્રિયો ઘણી છે; પરા પ્રકૃતિ મન છે.
12.221.19
आत्मा च परमः शुद्धः प्रोक्तोऽसौ परमः पुमान् ॥ १२.२२१.१९ ॥
આત્મા પરમ અને શુદ્ધ કહેવાયો છે; તે જ પરમ પુરુષ છે.
12.221.20
उत्पत्तिलक्षणं चेदं विपरीतमथोभयोः ।
यो वेत्ति प्रकृतिं नित्यं तथा चैवात्मनस्तु ताम्।
प्रदहत्येष कर्माख्यं दावोद्भूत इवानलः ॥ १२.२२१.२० ॥
આ ઉત્પત્તિનું લક્ષણ છે અને બંનેથી વિપરીત છે. જે હંમેશાં પ્રકૃતિ અને આત્માને જાણે છે, તે જંગલની આગની જેમ કર્મ નામનું આ બાળી નાખે છે.
12.221.21
चिन्मात्रपरमः शुद्धः सर्वाकृतिषु वर्तते ॥ १२.२२१.२१ ॥
ફક્ત ચૈતન્ય જ જેનું પરમ છે, તે શુદ્ધ સર્વ આકૃતિઓમાં વર્તે છે.
12.221.22
आकाशकल्पं विमलं नानाशक्तिसमन्वितम् ।
तापनं सर्वभूतानां ज्योतिषां मध्यमस्थितिम्।
दुःखमस्ति न निर्दुःखं तद्विद्वान्न च लिप्यति ॥ १२.२२१.२२ ॥
આકાશ જેવું નિર્મળ, અનેક શક્તિઓથી યુક્ત, સર્વ પ્રાણીઓને તપાવનારું, પ્રકાશોના મધ્યમાં સ્થિત; તેમાં દુઃખ છે, છતાં તે દુઃખરહિત પણ છે; જ્ઞાની તેમાં લિપ્ત થતો નથી.
12.221.23
असावश्नाति यद्वत्तद्वमरोऽश्नाति यन्मधु ।
एवमेव महानात्मा नात्मानमवबुध्यते ॥ १२.२२१.२३ ॥
તે જેમ ખાય છે, તેમ દેવતા મધ ખાય છે; એ જ રીતે મહાન આત્મા પોતાને ઓળખતો નથી.
12.221.24
एवंभूतस्त्वमित्यत्र स्वाधितो बुद्ध्यते परम ।
बुधस्य बोधनं तत्र क्रियते सद्भिरित्युत।
न बुधस्येति वै कश्चिन्न तथावच्छृणुष्व मे ॥ १२.२२१.२४ ॥
'તું એવો જ છે' એમ સ્વયં જ પરમ સમજાય છે. જ્ઞાનીને જગાડવાનું કામ સજ્જનો કરે છે; 'જ્ઞાનીનું' એવું કોઈ નથી. એ રીતે મારી પાસેથી સાંભળ.
12.221.25
शोकमस्य न गत्वा ते शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ।
लोकं निध्नन्ति संभिन्ना ज्ञातिनोत्र वदन्त्युत ॥ १२.२२१.२५ ॥
તેનો શોક ન જાણીને શાસ્ત્રોના લૂંટારા, મૂંઝાયેલા, જગતનો નાશ કરે છે; અહીં તેઓ એમ કહે છે.
12.221.26
एवं तस्य विभोः कृत्यं धातुरस्य महात्मनः ।
क्षमन्ति ते महात्मानः सर्वद्वन्द्वविवर्जिताः ॥ १२.२२१.२६ ॥
તે વિભુનું, આ મહાત્મા સર્જકનું કર્મ, સર્વ દ્વંદ્વોથી મુક્ત તે મહાત્માઓ ક્ષમા કરે છે.
12.221.27
अतोऽन्यथा महात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ १२.२२१.२७ ॥
તેથી મહાત્માને અન્યથા માનનારે કયું પાપ નથી કર્યું? આત્માનું હરણ કરનાર ચોરે કયું પાપ નથી કર્યું?
12.221.28
तस्य संयोगयोगेन शुचिरप्यशुचिर्भवेत् ।
अशुचिश्च शुचिश्चापि ज्ञानाद्देहादयो यथा ॥ १२.२२१.२८ ॥
તેના સંયોગ-યોગથી શુચિ પણ અશુચિ થઈ શકે, અને અશુચિ પણ શુચિ થઈ શકે; જ્ઞાનથી દેહ આદિ જેમ.
12.221.29
दृश्यं न चैव दृष्टं स्याद्दृष्टं दृश्यं तु नैव च ॥ १२.२२१.२९ ॥
દૃશ્ય દૃષ્ટ ન થાય; દૃષ્ટ દૃશ્ય પણ ન થાય.
12.221.30
अतीतत्रितयाः सिद्धा ज्ञानरूपेण सर्वदा ।
एवं न प्रतिपद्यन्ते रागमोहमदान्विताः ॥ १२.२२१.३० ॥
ત્રણેને પાર કરેલા સિદ્ધો સદા જ્ઞાનરૂપે રહે છે; પણ રાગ, મોહ, મદથી યુક્ત લોકો એમ પ્રાપ્ત કરતા નથી.
12.221.31
वेदबाह्या दुरात्मानः संसारे दुःखभागिनः ।
आगमानुगतज्ञाना बुद्धियुक्ता भवन्ति ते ॥ १२.२२१.३१ ॥
વેદબાહ્ય દુરાત્મા સંસારમાં દુઃખના ભાગીદાર થાય છે. આગમાનુસારી જ્ઞાનવાળા બુદ્ધિયુક્ત થાય છે.
12.221.32
बुद्ध्या भवति बुद्ध्या त्वं यद्बुद्धं चात्मरूपवत् ।
तमस्यन्धे न संदेहात्परं यान्ति न संशयः ॥ १२.२२१.३२ ॥
બુદ્ધિથી જ થાય છે; તું જે જાણે છે તે આત્મરૂપ જેવું છે. ઘોર અંધકારમાં સંદેહથી નહીં, તેઓ પરમને પામે છે; તેમાં સંશય નથી.
12.221.33
नित्यनैमित्तिकान्कृत्वा पापहानिमवाप्य च ।
शुद्धसत्वा महात्मानो ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १२.२२१.३३ ॥
નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્મો કરીને, પાપનો નાશ પામીને, શુદ્ધસત્ત્વ મહાત્માઓ જ્ઞાનથી પાપો ધોઈ નાખેલા હોય છે.
12.221.34
असक्ताः परिवर्तन्ते संसरन्त्यथ वायुवत् ।
न युज्यन्तेऽथवा क्लेशैरहंभावोद्भवैः सह ॥ १२.२२१.३४ ॥
તેઓ અનાસક્ત રહીને પવનની જેમ ફરે છે, સંસારમાં ભટકે છે. અથવા અહંભાવથી ઉત્પન્ન ક્લેશો સાથે તેઓ જોડાતા નથી.
12.221.35
इतस्ततः समाहृत्य ज्ञानं निर्वर्णयन्त्युत ।
ज्ञानान्वितस्तमो हन्यादर्कवत्स महामतिः ॥ १२.२२१.३५ ॥
અહીં-ત્યાંથી જ્ઞાન એકત્ર કરીને તેઓ તેનો નિર્ણય કરે છે. જ્ઞાનથી યુક્ત મહામતિ સૂર્યની જેમ અંધકારનો નાશ કરે.
12.221.36
एवमात्मानमन्वीक्ष्य नानादुःखसमन्वितम् ।
देहं पङ्कमले मग्नं निर्मलं परमार्थतः ॥ १२.२२१.३६ ॥
આ રીતે અનેક દુઃખોથી યુક્ત આત્માનું અવલોકન કરીને, કાદવ અને મળમાં ડૂબેલા દેહને પરમાર્થથી નિર્મળ જાણીને.
12.221.37
तमेवं सर्वदुःखात्तु मोचयेत्परमात्मवान् ।
ब्रह्मचर्यव्रतोपेतः सर्वसङ्गबहिष्कृतः।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा परं निर्वाणमृच्छति ॥ १२.२२१.३७ ॥
પરમાત્માને જાણનારે તેને (આત્માને) સર્વ દુઃખોમાંથી મુક્ત કરવો. બ્રહ્મચર્યવ્રતયુક્ત, સર્વ આસક્તિઓથી દૂર, હલકો આહાર કરનાર, શુદ્ધાત્મા પરમ નિર્વાણ પામે છે.
12.221.38
इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्याद्विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥ १२.२२१.३८ ॥
ઇન્દ્રિયો, મન, પ્રાણવાયુ, રક્ત, માંસ અને હાડકાં ક્રમશઃ નાશ પામે છે અને પોતપોતાના ધાતુમાં પાછાં ફરે છે.
12.221.39
कारणानुगतं कार्यं यदि तच्च विनश्यति ।
अलिङ्गस्य कथं लिङ्गं युज्यते तन्मृषा दृढम् ॥ १२.२२१.३९ ॥
કારણને અનુસરતું કાર્ય પણ નાશ પામે, તો અલિંગને લિંગ કેવી રીતે લાગુ પડે? તે નિશ્ચિતપણે મિથ્યા છે.
12.221.40
न त्वेव हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमर्त्यस्य च मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते ॥ १२.२२१.४० ॥
પરંતુ રૂપમાં સ્થિત એવા કોઈ હેતુ નથી. અમર્ત્યને મર્ત્ય સાથે સમાનતા સંભવતી નથી.
12.221.41
लोकदृष्टो यथा जातेः स्वेदजः पुरुषः स्त्रियाम् ।
कृतानुस्मरणात्सिद्धो वेदगम्यः परः पुमान् ॥ १२.२२१.४१ ॥
જગતમાં જેમ સ્ત્રીથી જન્મનાર પુરુષ (જન્મની દૃષ્ટિએ) જોવાય છે, તેમ કરેલા કર્મોના સ્મરણથી સિદ્ધ, વેદથી જાણવા યોગ્ય પરમ પુરુષ છે.
12.221.42
प्रत्यक्षानुगतो वेदो नामहेतुभिरिष्यते ॥ १२.२२१.४२ ॥
પ્રત્યક્ષને અનુસરતો વેદ, નામના હેતુઓથી (પ્રમાણ તરીકે) સ્વીકારાય છે.
12.221.43
यथा शाखा हि वै शाखा तरोः संबध्यते तदा ।
श्रुत्या तथापरोप्यात्मा दृश्यते सोऽप्यलिङ्गवान्।
अलिङ्गसाध्यं तद्ब्रह्म बहवः सन्ति हेतवः ॥ १२.२२१.४३ ॥
જેમ વૃક્ષની ડાળી વૃક્ષ સાથે જોડાયેલી રહે છે, તેમ શ્રુતિ દ્વારા આરોપિત આત્મા પણ દેખાય છે, જોકે તે ચિહ્નરહિત છે. ચિહ્નરહિત તે બ્રહ્મ સાધ્ય છે; તેનાં ઘણાં સાધનો છે.
12.221.44
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥ १२.२२१.४४ ॥
લોકજીવનની વ્યવસ્થા અને દાનધર્મના ફળની પ્રાપ્તિ; તે માટે જ વેદશબ્દો અને લૌકિક વ્યવહારો છે.
12.221.45
इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदस्तीदमस्तीति न किंचित्प्रतिदृश्यते ॥ १२.२२१.४५ ॥
આ રીતે મનથી સારી રીતે વિચારતાં આ ઘણાં હેતુઓ છે. 'આ છે, આ છે' એવું કંઈ પણ સ્પષ્ટ દેખાતું નથી.
12.221.46
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ १२.२२१.४६ ॥
આ રીતે વિચારતાં, દરેક વસ્તુની પાછળ દોડતા લોકોની બુદ્ધિ ક્યાંક સ્થિર થાય છે; ત્યાં જ તે વૃક્ષની જેમ જીર્ણ થાય છે.
12.221.47
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ति हस्तिनो हस्तिपैर्यथा ॥ १२.२२१.४७ ॥
આ રીતે અર્થો અને અનર્થોથી દુઃખી થયેલાં સર્વ પ્રાણીઓ, જેમ હાથીઓને મહાવતો ખેંચે છે તેમ, આગમો દ્વારા ખેંચાય છે.
12.221.48
न जातु कामः कामामामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिर्वधते ॥ १२.२२१.४८ ॥
કામના ક્યારેય વિષયોના ઉપભોગથી શાંત થતી નથી; ઘીથી અગ્નિ જેમ વધુ ભડકે છે, તેમ તે ફરી વધે છે.
12.221.49
अर्थांस्तथाऽत्यन्तदुःखाबहांश्च ।
लिप्सन्त एके बहवो विशुष्काः।
महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना ।
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ १२.२२१.४९ ॥
અત્યંત દુઃખ લાવનારી સંપત્તિની લાલસા કરનારા ઘણા લોકો સુકાઈ જઈને, મહાન દુઃખમાં પડીને, સુખ છોડીને મૃત્યુના વશમાં જાય છે.
12.221.50
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मन्त्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १२.२२१.५० ॥
નાશવંત અને અસ્થિર જીવન ધરાવનારને સગાંસંબંધીઓ કે મેળવેલી સલાહોથી શું લાભ? જે બધું છોડીને ક્ષણમાં જાય છે, તે જઈને પાછો ફરતો નથી.
12.221.51
स्वं भूमितोयानलवायवो हि ।
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति।
इतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवे ।
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते ॥ १२.२२१.५१ ॥
પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ અને વાયુ જ સદા શરીરનું પાલન કરે છે. આ જાણીને આ સંસારમાં આસક્તિ ક્યાંથી? આ બે રીતે નાશવંત છે; આના કર્મને સ્થિરતા નથી.
12.221.52
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं ।
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्।
नरपतिरनुवीक्ष्य विस्मितः ।
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ १२.२२१.५२ ॥
આ નિષ્કપટ, છળરહિત, પરમ, નિર્દોષ, આત્મસાક્ષી વચન જોઈને રાજા આશ્ચર્યચકિત થયા અને ફરી આ વિશે પ્રશ્ન પૂછવા લાગ્યા.