ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.221
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.221.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२१.१ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਜਨਕ ਨੇ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਪਰਲੋਕ ਬਾਰੇ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
12.221.2
भगवन्यदिदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२१.२ ॥
ਭਗਵਾਨ, ਜੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਗਿਆਨ ਕੀ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?
12.221.3
विवादादेव सिद्धोऽसौ कारणस्येव वेदना ।
चेतनो विद्यते ह्यत्र हैतुकं च मनोगतम् ॥ १२.२२१.३ ॥
ਬਹਿਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਦਰਦ ਵਾਂਗ। ਇੱਥੇ ਚੇਤਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਵੀ ਹੈ।
12.221.4
आगमादेव सिद्धोऽसौ स्वताः सिद्धा इति श्रुतिः ।
वर्तते पृथगन्योन्यं न ह्यपःश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२१.४ ॥
ਆਗਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਹਨ, ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ।
12.221.5
चेतनो ह्यंशवस्तत्र स्वमूर्तं धारयन्त्यतः ।
स्वभावं पौरुषं कर्म ह्यात्मानं तमुपाश्रितम्।
तमाश्रित्य प्रवर्तन्ते देहिनो देहबन्धनाः ॥ १२.२२१.५ ॥
ਚੇਤਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸੁਭਾਅ, ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਅਤੇ ਕਰਮ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ।
12.221.6
गुणज्ञानमभिज्ञानं तस्य लिङ्गानुशब्दयत् ।
पृथिव्यादिषु भूतेषु तत्तदाहुर्निदर्शनम् ॥ १२.२२१.६ ॥
ਉਸ ਦਾ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਆਦਿ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.221.7
आत्माऽसौ वर्तते भिन्नस्तत्रतत्र समन्वितः ।
परमात्मा तथीवैको देवेऽस्मिन्निति वै श्रुतिः ॥ १२.२२१.७ ॥
ਉਹ ਆਤਮਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ — ਇਸ ਦੇਵ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
12.221.8
आकाशं वायुरूष्भा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम् ।
यथा त्रिधा प्रवर्तन्ते तथाऽसौ पुरुषः स्मृतः ॥ १२.२२१.८ ॥
ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਊਸ਼ਮਾ, ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਰਥਿਵ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪੁਰਖ ਸਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.221.9
पपस्यन्तर्हितं यद्वत्तद्वद्व्याप्तं महात्मकम् ।
पूर्वं नैश्चर्ययोगेन तस्मादेतन्न शेपवान् ॥ १२.२२१.९ ॥
ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਮਹਾਤਮ-ਸਰੂਪ ਇਹ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਐਸ਼ਵਰਯ ਯੋਗ ਨਾਲ — ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਾਕੀ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ।
12.221.10
शब्दाः कालः क्रिया देहो ममैकस्वैव कल्पना ।
स्वभावं तन्मयं त्वेदं मायारूपं तु भेदवत् ॥ १२.२२१.१० ॥
ਸ਼ਬਦ, ਕਾਲ, ਕਿਰਿਆ, ਦੇਹ — ਮੇਰੀ ਇੱਕੋ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਉਸੇ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਮਾਇਆ-ਰੂਪ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਭੇਦ ਵਾਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
12.221.11
नानाख्यं परं शुद्धं निर्विकल्पं परात्मकम् ।
लिङ्गादि देवमध्यास्ते ज्ञानं देवस्य तत्तथा ॥ १२.२२१.११ ॥
ਅਨੇਕ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਪਰਾਤਮ-ਸਰੂਪ — ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਦਾ ਉਹ ਗਿਆਨ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ।
12.221.12
चिन्मयोऽयं हि नादाख्यः शब्दश्चासौ मनो महान् ।
गतिमानुत संधत्ते वर्णमत्तत्पदान्वितम् ॥ १२.२२१.१२ ॥
ਇਹ ਚਿਨਮਯ ਹੈ; ਨਾਦ ਨਾਮਕ ਸ਼ਬਦ; ਉਹ ਹੀ ਮਹਾਨ ਮਨ; ਉਹ ਗਤੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ (ਸ਼ਬਦ) ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ।
12.221.13
कायो नास्ति च तेषां वै अवकाशस्तथा परम् ।
एतेनोढा इति चाख्याताः सर्वे ते धर्मदूषकाः ॥ १२.२२१.१३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਭਰਮਿਤ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
12.221.14
अवन्धनमविज्ञानाज्ज्ञानं तद्भुवमव्ययम् ।
नानाभेदविकल्पने येषामात्मा स्मृतः सदा ॥ १२.२२१.१४ ॥
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਨਾ ਬੱਝਿਆ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸਥਿਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.221.15
प्रकृतेरपरस्तेषां बहवोऽप्यात्मवादिनः ।
विरोधो ह्यात्मसन्मायां न तेषां सिद्ध एव हि।
अन्यदा च गृहीतै…वेदबाह्यास्ततः स्मृताः ॥ १२.२२१.१५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਆਤਮਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨ। ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ…; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
12.221.16
एकानेकात्मकं तेषां प्रतिषेधो हि भेदनुत् ।
तस्माद्वेदस्य हृदयमद्वैध्यमिति विद्धि तत् ॥ १२.२२१.१६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ-ਅਨੇਕ ਸਰੂਪ ਦਾ ਖੰਡਨ ਭੇਦ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਵੇਦ ਦਾ ਹਿਰਦਾ, ਅਦਵੈਤ ਜਾਣ।
12.221.17
वेदादृष्टेरयं लोकः सर्वार्थेषु प्रवर्तते ।
तस्माच्च स्मृतयो जाताः सेतिहासाः पृथग्विधाः ॥ १२.२२१.१७ ॥
ਵੇਦ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
12.221.18
न यन्न साध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत् ।
इन्द्रियाणि च भूरीणि परा च प्रकृतिर्मनः ॥ १२.२२१.१८ ॥
ਜੋ ਸਾਧਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹਨ; ਪਰਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮਨ ਹੈ।
12.221.19
आत्मा च परमः शुद्धः प्रोक्तोऽसौ परमः पुमान् ॥ १२.२२१.१९ ॥
ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ।
12.221.20
उत्पत्तिलक्षणं चेदं विपरीतमथोभयोः ।
यो वेत्ति प्रकृतिं नित्यं तथा चैवात्मनस्तु ताम्।
प्रदहत्येष कर्माख्यं दावोद्भूत इवानलः ॥ १२.२२१.२० ॥
ਇਹ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਪਰੀਤ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਕਰਮ ਨਾਮਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.221.21
चिन्मात्रपरमः शुद्धः सर्वाकृतिषु वर्तते ॥ १२.२२१.२१ ॥
ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਤਾ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਰੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
12.221.22
आकाशकल्पं विमलं नानाशक्तिसमन्वितम् ।
तापनं सर्वभूतानां ज्योतिषां मध्यमस्थितिम्।
दुःखमस्ति न निर्दुःखं तद्विद्वान्न च लिप्यति ॥ १२.२२१.२२ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਨਿਰਮਲ, ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਵੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.221.23
असावश्नाति यद्वत्तद्वमरोऽश्नाति यन्मधु ।
एवमेव महानात्मा नात्मानमवबुध्यते ॥ १२.२२१.२३ ॥
ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਹਿਦ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
12.221.24
एवंभूतस्त्वमित्यत्र स्वाधितो बुद्ध्यते परम ।
बुधस्य बोधनं तत्र क्रियते सद्भिरित्युत।
न बुधस्येति वै कश्चिन्न तथावच्छृणुष्व मे ॥ १२.२२१.२४ ॥
'ਤੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈਂ' ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਸੱਜਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; 'ਗਿਆਨੀ ਦਾ' ਐਸਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ।
12.221.25
शोकमस्य न गत्वा ते शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ।
लोकं निध्नन्ति संभिन्ना ज्ञातिनोत्र वदन्त्युत ॥ १२.२२१.२५ ॥
ਇਸਦਾ ਸੋਗ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੁਟੇਰੇ, ਭਰਮੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.221.26
एवं तस्य विभोः कृत्यं धातुरस्य महात्मनः ।
क्षमन्ति ते महात्मानः सर्वद्वन्द्वविवर्जिताः ॥ १२.२२१.२६ ॥
ਉਸ ਵਿਭੂ, ਇਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਮਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.221.27
अतोऽन्यथा महात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ १२.२२१.२७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ? ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚੋਰ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?
12.221.28
तस्य संयोगयोगेन शुचिरप्यशुचिर्भवेत् ।
अशुचिश्च शुचिश्चापि ज्ञानाद्देहादयो यथा ॥ १२.२२१.२८ ॥
ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਆਦਿ ਜਿਵੇਂ।
12.221.29
दृश्यं न चैव दृष्टं स्याद्दृष्टं दृश्यं तु नैव च ॥ १२.२२१.२९ ॥
ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.221.30
अतीतत्रितयाः सिद्धा ज्ञानरूपेण सर्वदा ।
एवं न प्रतिपद्यन्ते रागमोहमदान्विताः ॥ १२.२२१.३० ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਸਿੱਧ ਸਦਾ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰਾਗ, ਮੋਹ, ਮਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।
12.221.31
वेदबाह्या दुरात्मानः संसारे दुःखभागिनः ।
आगमानुगतज्ञाना बुद्धियुक्ता भवन्ति ते ॥ १२.२२१.३१ ॥
ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਦੁਰਾਤਮਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਆਗਮ ਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.221.32
बुद्ध्या भवति बुद्ध्या त्वं यद्बुद्धं चात्मरूपवत् ।
तमस्यन्धे न संदेहात्परं यान्ति न संशयः ॥ १२.२२१.३२ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਉਹ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
12.221.33
नित्यनैमित्तिकान्कृत्वा पापहानिमवाप्य च ।
शुद्धसत्वा महात्मानो ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १२.२२१.३३ ॥
ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਪਾ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਲੰਕ ਧੋਤੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.221.34
असक्ताः परिवर्तन्ते संसरन्त्यथ वायुवत् ।
न युज्यन्तेऽथवा क्लेशैरहंभावोद्भवैः सह ॥ १२.२२१.३४ ॥
ਉਹ ਅਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੇ।
12.221.35
इतस्ततः समाहृत्य ज्ञानं निर्वर्णयन्त्युत ।
ज्ञानान्वितस्तमो हन्यादर्कवत्स महामतिः ॥ १२.२२१.३५ ॥
ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰੋਂ ਗਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਮਤੀ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰੇ।
12.221.36
एवमात्मानमन्वीक्ष्य नानादुःखसमन्वितम् ।
देहं पङ्कमले मग्नं निर्मलं परमार्थतः ॥ १२.२२१.३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਚਿੱਕੜ ਅਤੇ ਮੈਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਜਾਣ ਕੇ।
12.221.37
तमेवं सर्वदुःखात्तु मोचयेत्परमात्मवान् ।
ब्रह्मचर्यव्रतोपेतः सर्वसङ्गबहिष्कृतः।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा परं निर्वाणमृच्छति ॥ १२.२२१.३७ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਸ (ਆਤਮਾ) ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਹਲਕਾ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.221.38
इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्याद्विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥ १२.२२१.३८ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ, ਲਹੂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਧਾਤੂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.221.39
कारणानुगतं कार्यं यदि तच्च विनश्यति ।
अलिङ्गस्य कथं लिङ्गं युज्यते तन्मृषा दृढम् ॥ १२.२२१.३९ ॥
ਕਾਰਨ ਦੀ ਪਿਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਜੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲੱਛਣ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗੇ? ਉਹ ਪੱਕਾ ਝੂਠ ਹੈ।
12.221.40
न त्वेव हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमर्त्यस्य च मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते ॥ १२.२२१.४० ॥
ਪਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਐਸੇ ਕੋਈ ਹੇਤੂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਮਰ ਦੀ ਮਰਨਹਾਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
12.221.41
लोकदृष्टो यथा जातेः स्वेदजः पुरुषः स्त्रियाम् ।
कृतानुस्मरणात्सिद्धो वेदगम्यः परः पुमान् ॥ १२.२२१.४१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਮਰਦ (ਜਨਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ) ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸਿੱਧ, ਵੇਦ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ।
12.221.42
प्रत्यक्षानुगतो वेदो नामहेतुभिरिष्यते ॥ १२.२२१.४२ ॥
ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਵੇਦ, ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਤੂਆਂ ਨਾਲ (ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.221.43
यथा शाखा हि वै शाखा तरोः संबध्यते तदा ।
श्रुत्या तथापरोप्यात्मा दृश्यते सोऽप्यलिङ्गवान्।
अलिङ्गसाध्यं तद्ब्रह्म बहवः सन्ति हेतवः ॥ १२.२२१.४३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਰੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਰੋਪਿਤ ਆਤਮਾ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹ-ਰਹਿਤ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਾਧਨਯੋਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।
12.221.44
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥ १२.२२१.४४ ॥
ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਇਸੇ ਲਈ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਵਿਹਾਰ ਹਨ।
12.221.45
इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदस्तीदमस्तीति न किंचित्प्रतिदृश्यते ॥ १२.२२१.४५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਵਿਚਾਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੇਤੂ ਹਨ। 'ਇਹ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ' ਐਸਾ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
12.221.46
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ १२.२२१.४६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿਤੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜਰਜਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.221.47
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ति हस्तिनो हस्तिपैर्यथा ॥ १२.२२१.४७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਅਨਰਥਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਵਤ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਆਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.221.48
न जातु कामः कामामामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिर्वधते ॥ १२.२२१.४८ ॥
ਕਾਮਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਘਿਓ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਭੜਕਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
12.221.49
अर्थांस्तथाऽत्यन्तदुःखाबहांश्च ।
लिप्सन्त एके बहवो विशुष्काः।
महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना ।
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ १२.२२१.४९ ॥
ਅਤਿਅੰਤ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸੁੱਕ ਕੇ ਮੁਰਝਾ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.221.50
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मन्त्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १२.२२१.५० ॥
ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜਦਾ ਨਹੀਂ।
12.221.51
स्वं भूमितोयानलवायवो हि ।
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति।
इतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवे ।
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते ॥ १२.२२१.५१ ॥
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਹੀ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਕਿੱਥੋਂ? ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਕਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਫਲ ਨਹੀਂ।
12.221.52
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं ।
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्।
नरपतिरनुवीक्ष्य विस्मितः ।
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ १२.२२१.५२ ॥
ਇਸ ਨਿਸ਼ਕਪਟ, ਛਲ-ਰਹਿਤ, ਪਰਮ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਆਤਮ-ਸਾਖੀ ਵਚਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।