महाभारत · अध्याय 12.221
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.221.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२१.१ ॥
नरदेव जनक परम ऋषींनी उपदेश दिल्यानंतर पुन्हा परलोकाविषयी अस्तित्व आणि अभाव यांबद्दल विचारू लागले.
12.221.2
भगवन्यदिदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२१.२ ॥
भगवन्, मृत्यूनंतर जर कुणाला चेतना राहते, तर अज्ञान काय करेल किंवा ज्ञान काय करेल?
12.221.3
विवादादेव सिद्धोऽसौ कारणस्येव वेदना ।
चेतनो विद्यते ह्यत्र हैतुकं च मनोगतम् ॥ १२.२२१.३ ॥
वादातूनच ते सिद्ध होते, कारणापासून वेदनेप्रमाणे. येथे चेतन आहे, आणि तार्किक तसेच मनातील गोष्टीही आहेत.
12.221.4
आगमादेव सिद्धोऽसौ स्वताः सिद्धा इति श्रुतिः ।
वर्तते पृथगन्योन्यं न ह्यपःश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२१.४ ॥
आगमानेच ते सिद्ध होते; स्वतःसिद्ध आहेत असे श्रुती सांगते. ते एकमेकांपासून वेगळे राहतात; कर्मांमध्ये पाण्याचा आश्रय न घेता.
12.221.5
चेतनो ह्यंशवस्तत्र स्वमूर्तं धारयन्त्यतः ।
स्वभावं पौरुषं कर्म ह्यात्मानं तमुपाश्रितम्।
तमाश्रित्य प्रवर्तन्ते देहिनो देहबन्धनाः ॥ १२.२२१.५ ॥
चेतनाचे अंश तेथे स्वतःचे रूप धारण करतात; म्हणून स्वभाव, पौरुष आणि कर्म त्या आत्म्याचा आश्रय घेऊन असतात. त्याचा आश्रय घेऊन देहबंधनातील देहधारी प्रवृत्त होतात.
12.221.6
गुणज्ञानमभिज्ञानं तस्य लिङ्गानुशब्दयत् ।
पृथिव्यादिषु भूतेषु तत्तदाहुर्निदर्शनम् ॥ १२.२२१.६ ॥
त्याचे गुणज्ञान हीच ओळख आहे, जी लिंगांनी सूचित होते. पृथ्वी आदी भूतांमध्ये त्या-त्या गोष्टीला उदाहरण म्हटले आहे.
12.221.7
आत्माऽसौ वर्तते भिन्नस्तत्रतत्र समन्वितः ।
परमात्मा तथीवैको देवेऽस्मिन्निति वै श्रुतिः ॥ १२.२२१.७ ॥
तो आत्मा भिन्न-भिन्न ठिकाणी विभक्त राहून त्यांच्याशी संयुक्त राहतो; परमात्मा तसाच एकच आहे — या देवात, असे श्रुती सांगते.
12.221.8
आकाशं वायुरूष्भा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम् ।
यथा त्रिधा प्रवर्तन्ते तथाऽसौ पुरुषः स्मृतः ॥ १२.२२१.८ ॥
आकाश, वायू, ऊष्मा, स्नेह आणि जे पार्थिव आहे — हे जसे त्रिविध प्रवृत्त होतात, तसाच तो पुरुष स्मरला जातो.
12.221.9
पपस्यन्तर्हितं यद्वत्तद्वद्व्याप्तं महात्मकम् ।
पूर्वं नैश्चर्ययोगेन तस्मादेतन्न शेपवान् ॥ १२.२२१.९ ॥
आत लपलेले जसे, तसेच व्याप्त महात्मस्वरूप हे आहे; पूर्वी ऐश्वर्ययोगाने — म्हणून हे शेषयुक्त नाही.
12.221.10
शब्दाः कालः क्रिया देहो ममैकस्वैव कल्पना ।
स्वभावं तन्मयं त्वेदं मायारूपं तु भेदवत् ॥ १२.२२१.१० ॥
शब्द, काल, क्रिया, देह — माझीच एक कल्पना आहे; हे त्याच्या स्वभावाने बनलेले, मायारूप; तरीही भेदयुक्त भासते.
12.221.11
नानाख्यं परं शुद्धं निर्विकल्पं परात्मकम् ।
लिङ्गादि देवमध्यास्ते ज्ञानं देवस्य तत्तथा ॥ १२.२२१.११ ॥
अनेक नावांचा, परम, शुद्ध, निर्विकल्प, परात्मस्वरूप — लिंगादिकांमध्ये देव अधिष्ठित असतो; देवाचे ते ज्ञानही तसेच.
12.221.12
चिन्मयोऽयं हि नादाख्यः शब्दश्चासौ मनो महान् ।
गतिमानुत संधत्ते वर्णमत्तत्पदान्वितम् ॥ १२.२२१.१२ ॥
हे चिन्मय आहे; नाद नावाचा शब्द; तेच महान मन; ते गतिमान होऊन वर्णांनी युक्त, त्या पदांनी युक्त (शब्द) रचते.
12.221.13
कायो नास्ति च तेषां वै अवकाशस्तथा परम् ।
एतेनोढा इति चाख्याताः सर्वे ते धर्मदूषकाः ॥ १२.२२१.१३ ॥
त्यांना शरीर नाही आणि त्यांना आश्रयही नाही. यामुळे ते मोहित झालेले म्हणून सांगितले जातात; ते सर्व धर्माला दूषित करणारे आहेत.
12.221.14
अवन्धनमविज्ञानाज्ज्ञानं तद्भुवमव्ययम् ।
नानाभेदविकल्पने येषामात्मा स्मृतः सदा ॥ १२.२२१.१४ ॥
अज्ञानाने बद्ध नसलेले ते ज्ञान स्थिर आणि अव्यय आहे; अनेक भेदांच्या कल्पनेत ज्यांना आत्मा सदैव तसाच मानला जातो.
12.221.15
प्रकृतेरपरस्तेषां बहवोऽप्यात्मवादिनः ।
विरोधो ह्यात्मसन्मायां न तेषां सिद्ध एव हि।
अन्यदा च गृहीतै…वेदबाह्यास्ततः स्मृताः ॥ १२.२२१.१५ ॥
त्यांच्यात प्रकृतीहून वेगळा आत्मा सांगणारे पुष्कळ आहेत. आत्ममायेत त्यांच्यात विरोध आहे, ते त्यांना सिद्ध नाही. दुसऱ्या वेळी स्वीकारलेले…; म्हणून ते वेदबाह्य मानले गेले आहेत.
12.221.16
एकानेकात्मकं तेषां प्रतिषेधो हि भेदनुत् ।
तस्माद्वेदस्य हृदयमद्वैध्यमिति विद्धि तत् ॥ १२.२२१.१६ ॥
त्यांच्या एक-अनेक स्वरूपाचे खंडन भेद नष्ट करणारे आहे. म्हणून ते वेदाचे हृदय, अद्वैत आहे असे जाण.
12.221.17
वेदादृष्टेरयं लोकः सर्वार्थेषु प्रवर्तते ।
तस्माच्च स्मृतयो जाताः सेतिहासाः पृथग्विधाः ॥ १२.२२१.१७ ॥
वेदाच्या अदृष्टामुळे हे जग सर्व कार्यांत चालते. म्हणून इतिहासांसह विविध प्रकारच्या स्मृती उत्पन्न झाल्या.
12.221.18
न यन्न साध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत् ।
इन्द्रियाणि च भूरीणि परा च प्रकृतिर्मनः ॥ १२.२२१.१८ ॥
जे साध्य नाही ते ब्रह्म; त्याला आदी, मध्य वा अंत नाही. इंद्रिये पुष्कळ आहेत; परम प्रकृती मन आहे.
12.221.19
आत्मा च परमः शुद्धः प्रोक्तोऽसौ परमः पुमान् ॥ १२.२२१.१९ ॥
आत्मा परम व शुद्ध आहे असे सांगितले आहे; तोच परम पुरुष आहे.
12.221.20
उत्पत्तिलक्षणं चेदं विपरीतमथोभयोः ।
यो वेत्ति प्रकृतिं नित्यं तथा चैवात्मनस्तु ताम्।
प्रदहत्येष कर्माख्यं दावोद्भूत इवानलः ॥ १२.२२१.२० ॥
हे उत्पत्तीचे लक्षण असून दोन्हींच्या विरुद्ध आहे. जो सदैव प्रकृती व आत्मा जाणतो, तो वणव्याप्रमाणे उठलेल्या अग्नीसारखे कर्म नावाचे हे दहन करतो.
12.221.21
चिन्मात्रपरमः शुद्धः सर्वाकृतिषु वर्तते ॥ १२.२२१.२१ ॥
केवळ चैतन्य हेच ज्याचे परम स्वरूप आहे, तो शुद्ध सर्व आकारांत वास करतो.
12.221.22
आकाशकल्पं विमलं नानाशक्तिसमन्वितम् ।
तापनं सर्वभूतानां ज्योतिषां मध्यमस्थितिम्।
दुःखमस्ति न निर्दुःखं तद्विद्वान्न च लिप्यति ॥ १२.२२१.२२ ॥
आकाशासारखे निर्मल, नाना शक्तींनी युक्त, सर्व भूतांना तापविणारे, प्रकाशांच्या मध्यभागी स्थित असे; त्यात दुःख आहे, पण ते दुःखरहितही आहे; ज्ञानी त्यात लिप्त होत नाही.
12.221.23
असावश्नाति यद्वत्तद्वमरोऽश्नाति यन्मधु ।
एवमेव महानात्मा नात्मानमवबुध्यते ॥ १२.२२१.२३ ॥
तो जसा खातो, तसाच देव मध खातो; त्याचप्रमाणे महान आत्मा स्वतःला ओळखत नाही.
12.221.24
एवंभूतस्त्वमित्यत्र स्वाधितो बुद्ध्यते परम ।
बुधस्य बोधनं तत्र क्रियते सद्भिरित्युत।
न बुधस्येति वै कश्चिन्न तथावच्छृणुष्व मे ॥ १२.२२१.२४ ॥
'तू असा आहेस' या बोधाने स्वतःच परम जाणले जाते. ज्ञान्याला जागवणे सज्जन करतात; 'ज्ञान्याचे' असे कोणीही नसते. तसेच माझ्याकडून ऐक.
12.221.25
शोकमस्य न गत्वा ते शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ।
लोकं निध्नन्ति संभिन्ना ज्ञातिनोत्र वदन्त्युत ॥ १२.२२१.२५ ॥
याचे दुःख न जाणता शास्त्रांचे लुटारू, गोंधळलेले, जगाचा नाश करतात; येथे ते असे म्हणतात.
12.221.26
एवं तस्य विभोः कृत्यं धातुरस्य महात्मनः ।
क्षमन्ति ते महात्मानः सर्वद्वन्द्वविवर्जिताः ॥ १२.२२१.२६ ॥
त्या विभूचे, या महात्मा निर्मात्याचे हे कृत्य, सर्व द्वंद्वांपासून मुक्त ते महात्मे क्षमा करतात.
12.221.27
अतोऽन्यथा महात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ १२.२२१.२७ ॥
म्हणून महात्म्याला अन्यथा मानणाऱ्याने कोणते पाप केले नाही? आत्म्याचे हरण करणाऱ्या चोराने कोणते पाप केले नाही?
12.221.28
तस्य संयोगयोगेन शुचिरप्यशुचिर्भवेत् ।
अशुचिश्च शुचिश्चापि ज्ञानाद्देहादयो यथा ॥ १२.२२१.२८ ॥
त्याच्या संयोगयोगाने शुचीही अशुची होते, अशुचीही शुची होते; ज्ञानाने देह इत्यादी जसे.
12.221.29
दृश्यं न चैव दृष्टं स्याद्दृष्टं दृश्यं तु नैव च ॥ १२.२२१.२९ ॥
दृश्य दृष्ट होत नाही आणि दृष्ट दृश्य होत नाही.
12.221.30
अतीतत्रितयाः सिद्धा ज्ञानरूपेण सर्वदा ।
एवं न प्रतिपद्यन्ते रागमोहमदान्विताः ॥ १२.२२१.३० ॥
तिन्ही पलीकडील सिद्ध सदैव ज्ञानरूपाने राहतात; पण राग, मोह, मदाने युक्त लोक असे प्राप्त करीत नाहीत.
12.221.31
वेदबाह्या दुरात्मानः संसारे दुःखभागिनः ।
आगमानुगतज्ञाना बुद्धियुक्ता भवन्ति ते ॥ १२.२२१.३१ ॥
वेदबाह्य दुरात्मे संसारात दुःखाचे भागी होतात. आगमाला अनुसरणारे ज्ञान असलेले बुद्धियुक्त होतात.
12.221.32
बुद्ध्या भवति बुद्ध्या त्वं यद्बुद्धं चात्मरूपवत् ।
तमस्यन्धे न संदेहात्परं यान्ति न संशयः ॥ १२.२२१.३२ ॥
बुद्धीनेच होते; तू जे जाणलेस ते आत्मरूपासारखे आहे. गहन अंधारात संशयामुळे नव्हे, तर ते परमाला प्राप्त होतात; यात संशय नाही.
12.221.33
नित्यनैमित्तिकान्कृत्वा पापहानिमवाप्य च ।
शुद्धसत्वा महात्मानो ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १२.२२१.३३ ॥
नित्य आणि नैमित्तिक कर्मे करून, पापाचा नाश मिळवून, शुद्धसत्त्व महात्मे ज्ञानाने निर्मल झालेल्या पापांचे असतात.
12.221.34
असक्ताः परिवर्तन्ते संसरन्त्यथ वायुवत् ।
न युज्यन्तेऽथवा क्लेशैरहंभावोद्भवैः सह ॥ १२.२२१.३४ ॥
ते अनासक्त राहून वार्‍याप्रमाणे फिरतात, संसारात भटकतात. किंवा अहंभावातून उत्पन्न झालेल्या क्लेशांशी ते जोडले जात नाहीत.
12.221.35
इतस्ततः समाहृत्य ज्ञानं निर्वर्णयन्त्युत ।
ज्ञानान्वितस्तमो हन्यादर्कवत्स महामतिः ॥ १२.२२१.३५ ॥
इकडून-तिकडून ज्ञान गोळा करून ते त्याचा निर्णय करतात. ज्ञानयुक्त महामती सूर्याप्रमाणे अंधार नष्ट करावा.
12.221.36
एवमात्मानमन्वीक्ष्य नानादुःखसमन्वितम् ।
देहं पङ्कमले मग्नं निर्मलं परमार्थतः ॥ १२.२२१.३६ ॥
अशा प्रकारे अनेक दुःखांनी युक्त आत्म्याचे परीक्षण करून, चिखल-मळात बुडालेल्या देहाला परमार्थाने निर्मल जाणून.
12.221.37
तमेवं सर्वदुःखात्तु मोचयेत्परमात्मवान् ।
ब्रह्मचर्यव्रतोपेतः सर्वसङ्गबहिष्कृतः।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा परं निर्वाणमृच्छति ॥ १२.२२१.३७ ॥
परमात्म्याला जाणणाराने त्याला (आत्म्याला) सर्व दुःखांपासून मुक्त करावे. ब्रह्मचर्यव्रतयुक्त, सर्व आसक्तींपासून दूर राहिलेला, अल्प आहार घेणारा आणि शुद्ध आत्मा असलेला पुरुष परम निर्वाण प्राप्त करतो.
12.221.38
इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्याद्विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥ १२.२२१.३८ ॥
इंद्रिये, मन, प्राणवायू, रक्त, मांस आणि हाडे क्रमाने नष्ट होतात आणि आपापल्या धातूकडे परत जातात.
12.221.39
कारणानुगतं कार्यं यदि तच्च विनश्यति ।
अलिङ्गस्य कथं लिङ्गं युज्यते तन्मृषा दृढम् ॥ १२.२२१.३९ ॥
कारणाचे अनुसरण करणारे कार्यही नष्ट झाले, तर अलिंगाला लिंग कसे लागू होईल? ते निश्चितच खोटे आहे.
12.221.40
न त्वेव हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमर्त्यस्य च मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते ॥ १२.२२१.४० ॥
परंतु रूपात स्थित असलेले असे कोणतेही हेतू नाहीत. अमर्त्याचे मर्त्याशी साम्य घडत नाही.
12.221.41
लोकदृष्टो यथा जातेः स्वेदजः पुरुषः स्त्रियाम् ।
कृतानुस्मरणात्सिद्धो वेदगम्यः परः पुमान् ॥ १२.२२१.४१ ॥
जगात जसा स्त्रीपासून जन्मणारा पुरुष (जन्माच्या दृष्टीने) दिसतो, तसाच केलेल्या कर्मांच्या स्मरणाने सिद्ध, वेदाने जाणण्यायोग्य असा परम पुरुष आहे.
12.221.42
प्रत्यक्षानुगतो वेदो नामहेतुभिरिष्यते ॥ १२.२२१.४२ ॥
प्रत्यक्षाला अनुसरणारा वेद, नामाच्या हेतूंनी (प्रमाण म्हणून) मानला जातो.
12.221.43
यथा शाखा हि वै शाखा तरोः संबध्यते तदा ।
श्रुत्या तथापरोप्यात्मा दृश्यते सोऽप्यलिङ्गवान्।
अलिङ्गसाध्यं तद्ब्रह्म बहवः सन्ति हेतवः ॥ १२.२२१.४३ ॥
ज्याप्रमाणे वृक्षाची फांदी वृक्षाशी जोडलेली असते, त्याप्रमाणे श्रुतीने आरोपित केलेला आत्मा दिसतो, जरी तो लिंगरहित असला तरी. लिंगरहित असे ते ब्रह्म साध्य होते; त्यासाठी पुष्कळ साधने आहेत.
12.221.44
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥ १२.२२१.४४ ॥
लोकव्यवहाराची व्यवस्था आणि दानधर्माच्या फलाची प्राप्ती; त्यासाठीच वेदशब्द आणि लौकिक व्यवहार आहेत.
12.221.45
इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदस्तीदमस्तीति न किंचित्प्रतिदृश्यते ॥ १२.२२१.४५ ॥
अशा प्रकारे मनाने नीट विचार केला तर हे अनेक हेतू आहेत. 'हे आहे, हे आहे' असे काहीही स्पष्ट दिसत नाही.
12.221.46
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ १२.२२१.४६ ॥
अशा प्रकारे विचार करीत, प्रत्येक गोष्टीमागे धावणाऱ्यांची बुद्धी कुठेतरी स्थिरावते; तिथेच ती वृक्षाप्रमाणे जीर्ण होते.
12.221.47
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ति हस्तिनो हस्तिपैर्यथा ॥ १२.२२१.४७ ॥
अशा प्रकारे अर्थ आणि अनर्थांनी दुःखी झालेले सर्व प्राणी, हत्ती महावतांकडून ओढले जातात तसे, आगमांकडून ओढले जातात.
12.221.48
न जातु कामः कामामामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिर्वधते ॥ १२.२२१.४८ ॥
कामना कधीही विषयभोगाने शांत होत नाही; तुपाने आग जशी अधिक भडकते, तशीच ती पुन्हा अधिक वाढते.
12.221.49
अर्थांस्तथाऽत्यन्तदुःखाबहांश्च ।
लिप्सन्त एके बहवो विशुष्काः।
महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना ।
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ १२.२२१.४९ ॥
अत्यंत दुःख देणाऱ्या संपत्तीची लालसा धरणारे पुष्कळ लोक कृश होऊन, मोठ्या दुःखात पडून, सुख सोडून मृत्यूच्या अधीन होतात.
12.221.50
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मन्त्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १२.२२१.५० ॥
नश्वर आणि अस्थिर आयुष्य असणाऱ्याला नातेवाईकांनी किंवा मिळवलेल्या मसलतींनी काय उपयोग? जो सर्व काही सोडून क्षणात जातो, तो गेल्यावर परत येत नाही.
12.221.51
स्वं भूमितोयानलवायवो हि ।
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति।
इतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवे ।
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते ॥ १२.२२१.५१ ॥
पृथ्वी, पाणी, अग्नी आणि वायू हेच नेहमी शरीराचे पालन करतात. हे जाणून या जगात आसक्ती कुठून? हे दोन प्रकारांनी नश्वर आहे; याच्या कर्माला स्थैर्य नाही.
12.221.52
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं ।
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्।
नरपतिरनुवीक्ष्य विस्मितः ।
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ १२.२२१.५२ ॥
हे निष्कपट, छलरहित, परम, निर्दोष, आत्मसाक्षी वचन पाहून राजा चकित झाला आणि पुन्हा यासंबंधी प्रश्न विचारू लागला.