Mahābhārata · Adhyāya 12.222
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.222.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२२.१ ॥
El rey Janaka, aunque instruido por el supremo sabio, volvió a preguntar sobre el ser y el no ser en la vida tras la muerte.
12.222.2
भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२२.२ ॥
Venerable señor, si después de la muerte nadie conserva la conciencia, entonces ¿qué hará la ignorancia, o qué hará el conocimiento?
12.222.3
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ १२.२२२.३ ॥
Mejor de los dos veces nacidos, mira que todo termina en aniquilación. Sea uno vigilante o descuidado, ¿qué diferencia hará?
12.222.4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ १२.२२२.४ ॥
La no adhesión a los seres o la adhesión a lo perecedero: ¿para quién debe determinarse esto verdaderamente? ¿Cuál es aquí la certeza en verdad?
12.222.5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥ १२.२२२.५ ॥
Calmando de nuevo con palabras a quien, envuelto en tinieblas, parecía desconcertado y afligido, habló el sabio Pañcaśikha.
12.222.6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२२.६ ॥
Aquí no existe una certeza fundada en la aniquilación, ni se encuentra certeza fundada en la luz. Esta combinación es la del cuerpo, los sentidos y la mente; aunque separados, actúan en las acciones apoyándose unos en otros.
12.222.7
धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ १२.२२२.७ ॥
Para aquel que corre, estos cinco son: el espacio, el aire, el fuego, el agua y la tierra. Permanecen por su propia naturaleza y se separan por su propia naturaleza.
12.222.8
आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा ॥ १२.२२२.८ ॥
El espacio, el aire, el calor, la humedad y lo terrestre: esta es la reunión de los cinco; el cuerpo tampoco es de una sola clase.
12.222.9
अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत् ।
वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति ॥ १२.२२२.९ ॥
Diré lo que es propio de los dos veces nacidos, lo que tiene forma de intelecto; siempre está más allá del alcance de la palabra, y así será conocido.
12.222.10
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १२.२२२.१० ॥
El conocimiento, lo cognoscible, y asimismo el conocimiento: se dice que el conocimiento es triple. El conocimiento, el calor y el aire: la reunión de las acciones es triple.
12.222.11
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ १२.२२२.११ ॥
Los sentidos, los objetos de los sentidos, la naturaleza, la conciencia, la mente, el aliento y el aliento descendente, la modificación y los constituyentes: todo ello ha surgido de aquí.
12.222.12
प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा ।
पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान् ॥ १२.२२२.१२ ॥
El aliento y lo demás, y los contactos, no están confinados en un lugar estrecho; asimismo dependería de los hijos. Aquella persona suprema es pura conciencia solamente.
12.222.13
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः ॥ १२.२२२.१३ ॥
El oído, el tacto, la lengua, la vista y el olfato: estos son los cinco sentidos, cuyas cualidades avanzan precedidas por la mente.
12.222.14
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥ १२.२२२.१४ ॥
Allí, la conciencia triple unida al discernimiento es firme; se la llama placer y dolor, y también no-dolor y no-placer.
12.222.15
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ १२.२२२.१५ ॥
El sonido, el tacto, la forma, el sabor y el olor son las formas corporales; estos cinco, junto con la sexta cualidad, sirven para alcanzar el conocimiento hasta la muerte.
12.222.16
तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम् ॥ १२.२२२.१६ ॥
En estos está el abandono de la acción y la certeza sobre el sentido de todos los principios; a eso lo llaman el supremo, puro señor más allá de la pasión.
12.222.17
विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम् ।
तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ १२.२२२.१७ ॥
Por el desapego permanece en él, lo que se considera siempre en movimiento en la pasión; cuando él está sereno, debe verse plenamente: este intelecto es imperecedero y grande.
12.222.18
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥ १२.२२२.१८ ॥
Para quien contempla este conjunto de cualidades como si fuera su propio ser, y no ve correctamente, el sufrimiento sin fin no se apacigua.
12.222.19
तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान् ।
अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ १२.२२२.१९ ॥
Por tanto, el sabio e inteligente no debe apegarse a estas cosas. ¿Sobre qué base persiste lo que se ve como 'no-ser' (anātman), y como 'yo no soy, ni es mío'? Así la continua corriente de sufrimiento se aferra.
12.222.20
यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ १२.२२२.२० ॥
Donde, bajo el nombre de 'mente recta' (samyak-manas), la mera renuncia es lo supremo — escucha lo que será dicho para tu liberación.
12.222.21
त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः ॥ १२.२२२.२१ ॥
Para todos, incluso para quienes están ocupados en acciones, la renuncia es lo que cuenta. Para quienes están continuamente disciplinados por el sufrimiento, el apego que lleva el sufrimiento queda destruido.
12.222.22
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना ॥ १२.२२२.२२ ॥
En el abandono de las posesiones hay acciones; en el abandono del disfrute, también votos. En el abandono de la felicidad, el yoga de la austeridad; en el abandono de todo, se alcanza (la liberación).
12.222.23
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत् ॥ १२.२२२.२३ ॥
Este camino no dual de la renuncia total ha sido mostrado para ese fin: el abandono completo del sufrimiento. De lo contrario habría un mal destino.
12.222.24
शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः ।
क्षीणे पुण्ये विगते च पापे।
तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे ।
फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव ॥ १२.२२२.२४ ॥
Libre de los temores de la vejez y de la muerte, reposa. Cuando el mérito se agota, el pecado queda atrás, y la causa de la austeridad y el estado firme han pasado, permanece en el fruto, como el espacio, sin marcas.
12.222.25
पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु ॥ १२.२२२.२५ ॥
Habiendo expuesto los cinco órganos de conocimiento en la mente, con la mente como sexta, ahora hablaré de los cinco órganos de acción, con la mente como sexta.
12.222.26
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥ १२.२२२.२६ ॥
Las dos manos deben conocerse como órganos de acción, y los dos pies como el órgano de locomoción. El órgano genital sirve para la generación y el placer, y el ano es el órgano de la excreción.
12.222.27
वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः ॥ १२.२२२.२७ ॥
El habla sirve para el sonido particular; se dice que el movimiento se une a los cinco. Así son once estos, y por el intelecto la mente se perturba.
12.222.28
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ १२.२२२.२८ ॥
Los dos oídos, el sonido y la mente: estos tres pertenecen a la captación del oír. Lo mismo en el tacto, lo mismo en la forma, y asimismo en el gusto y el olfato.
12.222.29
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः ॥ १२.२२२.२९ ॥
Así, estos son los tres conjuntos quíntuples de cualidades, para su aprehensión, por los cuales este estado triple surge por turno.
12.222.30
सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः ॥ १२.२२२.३० ॥
Sáttvico, rájasico y támasico: estos tres. En ellos surgen sensaciones triples, y todos los medios.
12.222.31
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः ॥ १२.२२२.३१ ॥
Alegría, afecto, dicha, felicidad y serenidad del ánimo —ya surjan sin causa o por alguna causa— deben conocerse como la cualidad de sattva.
12.222.32
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२२२.३२ ॥
La insatisfacción, la angustia, el dolor, la codicia y la impaciencia: estos son los signos de rajas, que se observan con causa o sin ella.
12.222.33
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२२२.३३ ॥
La falta de discernimiento, la ilusión, la negligencia, el sueño y la somnolencia: estas son las diversas cualidades de tamas, que de algún modo persisten.
12.222.34
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२२२.३४ ॥
Lo que, unido a la alegría, se da en el cuerpo o en la mente, es un estado de sattva, y así debe considerarse.
12.222.35
यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत् ॥ १२.२२२.३५ ॥
Pero lo que, unido a la aflicción y desagradable para uno mismo, surge como actividad, es rajas, y también debe considerarse así.
12.222.36
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२२२.३६ ॥
Ahora bien, lo que, unido a la ilusión, se da en el cuerpo o en la mente, inaccesible al razonamiento e incognoscible, debe reconocerse como tamas.
12.222.37
श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा ॥ १२.२२२.३७ ॥
El oído es un elemento apoyado en el espacio, y el sonido se apoya en el oído; en el conocimiento del sonido no están ambos, o el conocedor pertenece a lo otro.
12.222.38
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ १२.२२२.३८ ॥
Así también la piel, los dos ojos, la lengua y la nariz, la quinta; estos son para el tacto, la forma, el sabor y el olor; estos, junto con la mente y el pensamiento, son eso.
12.222.39
स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १२.२२२.३९ ॥
La operación simultánea de cada función propia permanece en estos diez; sabe que la mente es la undécima, y el intelecto se convierte en la duodécima.
12.222.40
तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ १२.२२२.४० ॥
Su operación no simultánea no es destrucción, ni es de la naturaleza del tamas; la conducta que descansa en la operación simultánea es la mundana.
12.222.41
इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात् ।
चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥ १२.२२२.४१ ॥
Acercándose incluso a los sentidos, habiendo visto antes y por la tradición oída, reflexionando, uno anda dotado solo de estas tres cualidades.
12.222.42
यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम् ॥ १२.२२२.४२ ॥
La mente herida por el tamas, de vagar veloz e inestable, produce el cese en el cuerpo; eso llaman felicidad tamásica.
12.222.43
यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥ १२.२२२.४३ ॥
Lo que está unido a las escrituras se calma con dificultad; luego incluso allí se apodera la ignorancia, como si fuera una falsedad manifiesta.
12.222.44
एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते ॥ १२.२२२.४४ ॥
Así mismo, la cualidad nacida de la propia acción queda bien establecida: persiste de algún modo, o en algunos cesa por completo.
12.222.45
अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति ।
यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः ॥ १२.२२२.४५ ॥
Esta noción del 'yo' es lo único que realmente permanece y no se establece en ningún otro lugar. Aquel cuya noción es siempre firme es el sabio; el otro no lo es.
12.222.46
देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः ।
एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ ॥ १२.२२२.४६ ॥
El deber del cuerpo, asimismo, es siempre firme en todos los seres; por esta misma inferencia, también ese deber debe ser abandonado.
12.222.47
ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत् ।
धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२२.४७ ॥
Por el conocimiento el ser viviente queda liberado; que el de alma justa se haga poseedor del conocimiento. Por el dharma el mundo se sostiene; todo está establecido en el dharma.
12.222.48
सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम् ।
सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन ॥ १२.२२२.४८ ॥
El dharma es el productor de todos los fines y la causa de todo; en el mundo todo se ve, pero todos los fines de ninguna manera se ven.
12.222.49
सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति ।
व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते ॥ १२.२२२.४९ ॥
Cuando todo ha sido renunciado, el Ser Supremo se complace; de lo manifiesto a lo no manifiesto, incomparablemente, se transforma en los mundos.
12.222.50
एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२२२.५० ॥
Quienes reflexionan sobre el ser llaman a esto el conjunto del campo; el estado que permanece en la mente se llama el conocedor del campo.
12.222.51
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु ॥ १२.२२२.५१ ॥
Si esto es así, ¿qué es la destrucción, o cómo podría haber permanencia, entre todos los seres que existen por su naturaleza, entre las causas?
12.222.52
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२२.५२ ॥
Como los ríos que han entrado en el océano abandonan sus formas y nombres, pero no retienen su propia identidad, así es la disolución de los seres.
12.222.53
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः ॥ १२.२२२.५३ ॥
Si esto es así, ¿cómo habría un nombre para el renacer tras la muerte, cuando el ser vivo vuelve a mezclarse y es asido por todos lados?
12.222.54
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि ।
मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः ।
पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ १२.२२२.५४ ॥
Quien conoce esta mente de liberación y, atento, busca el ser, no se mancha con los frutos desagradables de la acción, como la hoja del tallo de loto no se moja al ser rociada con agua.
12.222.55
दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः ।
प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति ।
मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५५ ॥
Cuando el hombre, liberado de los muchos lazos firmes, incluso los causados por las criaturas y por los dioses, abandona el placer y el dolor, entonces, liberado y sin señales, alcanza la meta suprema.
12.222.56
मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः ॥ १२.२२२.५६ ॥
Los no apegados, acogiéndose a lo grande, lo ven.
12.222.57
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान ।
स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं ।
बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन् ॥ १२.२२२.५७ ॥
Como la araña que, dando vueltas, cuando se agota su hilo queda colgando, así el liberado abandona el dolor; como un terrón de tierra que choca contra una roca se deshace, así aquello se destruye.
12.222.58
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं ।
हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण ।
स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ १२.२२२.५८ ॥
Como el ciervo ruru deja su antiguo cuerno, o la serpiente su piel, y se va sin mirar atrás, así el liberado abandona el dolor.
12.222.59
द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त ।
मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय ।
मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५९ ॥
Como un pájaro que, sin apego, abandona un árbol que cae en el agua y se posa en otro lugar, así él, abandonando el placer y el dolor, liberado y sin señales, alcanza la meta suprema.
12.222.60
ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता ॥ १२.२२२.६० ॥
Yo soy eso; dentro, yo mismo soy el que disfruta.
12.222.61
अपिच भवति मैथिलेन गीतं ।
नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र ।
स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ १२.२२२.६१ ॥
Además, el rey de Mithilā cantó: habiendo visto la ciudad rodeada y ardiendo en llamas, él mismo dijo: 'Ni siquiera mi cáscara se quema aquí.'
12.222.62
इदममृतपदं विदेहराजा ।
स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः ।
परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ १२.२२२.६२ ॥
El rey de Videha, habiendo considerado plenamente este estado inmortal que aquí pronunció Pañcaśikha, firme en su propósito, libre de pena, vivió en suprema felicidad.
12.222.63
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं ।
महीपते सततमवेक्षते तथा।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः ।
प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ १२.२२२.६३ ॥
Oh señor de la tierra, quien recita esta determinación de liberación y la contempla constantemente, sin aflicción, no experimenta calamidades, y es liberado, como el rey de Mithilā, que se acercó a Kapila y fue liberado.