ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.222
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.222.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२२.१ ॥
ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਹੋਂਦ ਤੇ ਅਣਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।
12.222.2
भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२२.२ ॥
ਹੇ ਭਗਵਨ, ਜੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਕੀ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਹੀ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?
12.222.3
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ १२.२२२.३ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਵੇਖੋ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪਵੇਗਾ?
12.222.4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ १२.२२२.४ ॥
ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਅਸੰਸਰਗ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਰਗ — ਕਿਸ ਲਈ ਇਹ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਇੱਥੇ ਤੱਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
12.222.5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥ १२.२२२.५ ॥
ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਭਰਮਿਤ ਅਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਵਰਗੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਵੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਕਿਹਾ।
12.222.6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२२.६ ॥
ਇੱਥੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਹਾਰ ਸਰੀਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ; ਉਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
12.222.7
धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ १२.२२२.७ ॥
ਦੌੜਦੇ (ਸਰੀਰ) ਦੇ ਉਹ ਪੰਜ: ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ, ਧਰਤੀ। ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.222.8
आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा ॥ १२.२२२.८ ॥
ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਊਸ਼ਮਾ, ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਰਥਿਵ ਹੈ — ਇਹ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਸਮਾਹਾਰ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ।
12.222.9
अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत् ।
वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति ॥ १२.२२२.९ ॥
ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਦਾ ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਅਗੋਚਰ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ।
12.222.10
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १२.२२२.१० ॥
ਗਿਆਨ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ — ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ, ਊਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ; ਕਰਮ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।
12.222.11
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ १२.२२२.११ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਸੁਭਾਵ, ਚੇਤਨਾ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ, ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧਾਤੂ — ਇਹ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹਨ।
12.222.12
प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा ।
पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान् ॥ १२.२२२.१२ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੰਗ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕੇਵਲ ਚਿੰਮਾਤਰ ਹੈ।
12.222.13
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः ॥ १२.२२२.१३ ॥
ਸ਼੍ਰਵਣ, ਸਪਰਸ਼, ਜੀਭ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨੱਕ — ਇਹੀ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਮਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
12.222.14
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥ १२.२२२.१४ ॥
ਉੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਦੁੱਖ ਤੇ ਅਸੁਖ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.222.15
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ १२.२२२.१५ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ — ਇਹੀ ਮੂਰਤ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਹ ਪੰਜ ਅਤੇ ਛੇ ਗੁਣ ਗਿਆਨ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹਨ।
12.222.16
तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम् ॥ १२.२२२.१६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸਭ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਪਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ, ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.222.17
विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम् ।
तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ १२.२२२.१७ ॥
ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਇਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੀ ਹੈ; ਰਜੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਅਵਿਅਯ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ।
12.222.18
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥ १२.२२२.१८ ॥
ਇਸ ਗੁਣ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਤਮਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.222.19
तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान् ।
अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ १२.२२२.१९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਮੇਧਾਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। 'ਅਨਾਤਮਾ' ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ' ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ — ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਚਿੰਬੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
12.222.20
यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ १२.२२२.२० ॥
'ਸਮ੍ਯਕ੍ ਮਨਸ' ਨਾਮ ਦਾ ਕੇਵਲ ਤਿਆਗ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ — ਤੇਰੇ ਮੋਕਸ਼ ਲਈ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਸੁਣ।
12.222.21
त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः ॥ १२.२२२.२१ ॥
ਸਭ ਲਈ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਤਿਆਗ ਹੀ (ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ) ਹੈ। ਨਿੱਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਨੀਤ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਦੁੱਖ ਢੋਣ ਵਾਲੀ ਆਸਕਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.222.22
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना ॥ १२.२२२.२२ ॥
ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਕਰਮ, ਭੋਗ ਦੇ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਵੀ। ਸੁਖ ਦੇ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਤਪੋਯੋਗ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ (ਮੋਕਸ਼) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.222.23
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत् ॥ १२.२२२.२३ ॥
ਸਰਬ ਤਿਆਗ ਦਾ ਇਹ ਅਦ੍ਵੈਤ ਮਾਰਗ ਉਸੇ ਲਈ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ — ਦੁੱਖ ਦੇ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਲਈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੁਰਗਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।
12.222.24
शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः ।
क्षीणे पुण्ये विगते च पापे।
तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे ।
फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव ॥ १२.२२२.२४ ॥
ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਖੀਣ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪਾਪ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ, ਤਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ, ਫਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਿੰਨ੍ਹਹੀਣ (ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ)।
12.222.25
पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु ॥ १२.२२२.२५ ॥
ਮਨ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇਂਦਰੀਆਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦਰੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.222.26
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥ १२.२२२.२६ ॥
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਕਰਮੇਂਦਰੀ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਗਤੀ-ਇੰਦਰੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਫ; ਮਲ-ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਪਾਯੂ ਇੰਦਰੀ।
12.222.27
वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः ॥ १२.२२२.२७ ॥
ਵਾਣੀ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਈ; ਪੰਜ ਸਮੇਤ ਗਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਹਨ; ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਵਿਚਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.222.28
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ १२.२२२.२८ ॥
ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਚਿੱਤ—ਸ਼ਰਵਣ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰਸ-ਗੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ।
12.222.29
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः ॥ १२.२२२.२९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭਾਵ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.222.30
सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः ॥ १२.२२२.३० ॥
ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵੇਦਨਾਵਾਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਵੀ।
12.222.31
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः ॥ १२.२२२.३१ ॥
ਹਰਸ਼, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ — ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਹਨ।
12.222.32
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२२२.३२ ॥
ਅਸੰਤੋਖ, ਸੰਤਾਪ, ਸ਼ੋਕ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਮਾ — ਇਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.222.33
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२२२.३३ ॥
ਅਵਿਵੇਕ, ਮੋਹ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਆਲਸ — ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.222.34
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२२२.३४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ ਹੈ — ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.222.35
यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत् ॥ १२.२२२.३५ ॥
ਪਰ ਜੋ ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਹੈ — ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.222.36
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२२२.३६ ॥
ਹੁਣ ਜੋ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ — ਉਸਨੂੰ ਤਮੋ ਗੁਣ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.222.37
श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा ॥ १२.२२२.३७ ॥
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਿਤ ਭੂਤ ਹੈ; ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ; ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਹੈ।
12.222.38
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ १२.२२२.३८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮੜੀ, ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਨੱਕ — ਪੰਜਵੀਂ; ਉਹ ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ ਲਈ ਹਨ; ਉਹ, ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ।
12.222.39
स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १२.२२२.३९ ॥
ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਜਾਣ, ਬੁੱਧੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.222.40
तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ १२.२२२.४० ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ; ਤਾਮਸ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਜੋ ਵਿਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਲੌਕਿਕ ਹੈ।
12.222.41
इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात् ।
चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥ १२.२२२.४१ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸੁਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ, ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
12.222.42
यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम् ॥ १२.२२२.४२ ॥
ਤਮੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਆਹਤ, ਛੇਤੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ, ਅਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਤਾਮਸ ਸੁਖ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.222.43
यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥ १२.२२२.४३ ॥
ਆਗਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਔਖਿਆਈ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਝੂਠ ਹੋਵੇ।
12.222.44
एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते ॥ १२.२२२.४४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵਕਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.222.45
अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति ।
यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः ॥ १२.२२२.४५ ॥
'ਮੈਂ' ਇਹ ਭਾਵ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਸਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।
12.222.46
देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः ।
एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ ॥ १२.२२२.४६ ॥
ਦੇਹ-ਧਰਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਮ ਵੀ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹੈ।
12.222.47
ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत् ।
धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२२.४७ ॥
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਧਰਮਾਤਮਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਵੇ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਲੋਕ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.222.48
सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम् ।
सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन ॥ १२.२२२.४८ ॥
ਧਰਮ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਦਾ ਜਨਕ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।
12.222.49
सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति ।
व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते ॥ १२.२२२.४९ ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਅਵਿਅਕਤ ਵੱਲ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
12.222.50
एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२२२.५० ॥
ਅਧਿਆਤਮ ਚਿੰਤਕ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਮਾਹਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਵ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਖੇਤਰਜ্ঞ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.222.51
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु ॥ १२.२२२.५१ ॥
ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਸ਼ ਕੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਦੀਵੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਵਿਦਮਾਨ ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚ।
12.222.52
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२२.५२ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ; ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਲਯ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
12.222.53
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः ॥ १२.२२२.५३ ॥
ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਜੀਵ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ।
12.222.54
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि ।
मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः ।
पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ १२.२२२.५४ ॥
ਜੋ ਇਸ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨਿਸ਼ਟ ਕਰਮਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕੌਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ।
12.222.55
दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः ।
प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति ।
मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५५ ॥
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿੜ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.222.56
मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः ॥ १२.२२२.५६ ॥
ਅਨਾਸਕਤ ਲੋਕ ਮਹਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.222.57
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान ।
स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं ।
बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन् ॥ १२.२२२.५७ ॥
ਮੱਕੜੀ ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਾਗਾ ਮੁੱਕਣ ’ਤੇ ਲਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੁੱਖ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ; ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.222.58
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं ।
हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण ।
स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ १२.२२२.५८ ॥
ਰੁਰੂ ਹਿਰਨ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਕੰਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੁੱਖ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ।
12.222.59
द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त ।
मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय ।
मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५९ ॥
ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਛੀ ਅਨਾਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.222.60
ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता ॥ १२.२२२.६० ॥
ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ; ਅੰਦਰ ਮੈਂ ਹੀ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।
12.222.61
अपिच भवति मैथिलेन गीतं ।
नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र ।
स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ १२.२२२.६१ ॥
ਹੋਰ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਗਾਇਆ: ਨਗਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਸੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਛਿਲਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ — ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਖੁਦ ਆਖੀ।
12.222.62
इदममृतपदं विदेहराजा ।
स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः ।
परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ १२.२२२.६२ ॥
ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਇੱਥੇ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਇਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਚਰਿਆ।
12.222.63
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं ।
महीपते सततमवेक्षते तथा।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः ।
प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ १२.२२२.६३ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ, ਜੋ ਇਸ ਮੋਕਸ਼-ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ; ਮੈਥਿਲ ਰਾਜਾ ਕਪਿਲ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।