ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.222
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.222.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२२.१ ॥
ପରମ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ରାଜା ଜନକ ମୃତ୍ୟୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ପୁନର୍ବାର ପଚାରିଲେ।
12.222.2
भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२२.२ ॥
ହେ ଭଗବନ୍, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯଦି କାହାରିର ଚେତନା ନ ରହେ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ କ’ଣ କରିବ, କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ବା କ’ଣ କରିବ?
12.222.3
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ १२.२२२.३ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଦେଖନ୍ତୁ ସବୁ କିଛି ବିନାଶରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ସତର୍କ ହେଉ କି ଅସତର୍କ, ତାହାରେ କ’ଣ ବିଶେଷ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେବ?
12.222.4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ १२.२२२.४ ॥
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଅସଂସର୍ଗ କିମ୍ବା ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁ ସହିତ ସଂସର୍ଗ — କାହା ପାଇଁ ତାହା ତତ୍ତ୍ୱତଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯିବ? ଏଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ନିଶ୍ଚୟ କ’ଣ?
12.222.5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥ १२.२२२.५ ॥
ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ, ଭ୍ରାନ୍ତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ପରି ଥିବା ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ବାକ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ କରି କବି ପଞ୍ଚଶିଖ କହିଲେ।
12.222.6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२२.६ ॥
ଏଠାରେ ବିନାଶରେ ସ୍ଥିତ ନିଷ୍ଠା ନାହିଁ, ପ୍ରକାଶରେ ସ୍ଥିତ ନିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ସମାହାର ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚିତ୍ତର ସଂଯୋଗ; ସେମାନେ ପୃଥକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମରେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ ଚଳନ୍ତି।
12.222.7
धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ १२.२२२.७ ॥
ଦୌଡ଼ୁଥିବା (ଶରୀରର) ସେଇ ପାଞ୍ଚ: ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ। ସେମାନେ ସ୍ୱଭାବରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱଭାବରେ ହିଁ ପୃଥକ ହୁଅନ୍ତି।
12.222.8
आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा ॥ १२.२२२.८ ॥
ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଊଷ୍ମା, ସ୍ନେହ ଏବଂ ଯାହା ପାର୍ଥିବ — ଏହି ପାଞ୍ଚର ସମାହାର; ଶରୀରଓ ଏକ ପ୍ରକାରର ନୁହେଁ।
12.222.9
अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत् ।
वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति ॥ १२.२२२.९ ॥
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ କହିବାର ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା ବିଶେଷ, ବୁଦ୍ଧିରୂପ, ତାହା ମୁଁ କହିବି; ତାହା ସର୍ବଦା ବାଣୀର ଅଗୋଚର; ଏପରି ଭାବରେ ତାହା ଜ୍ଞେୟ ହେବ।
12.222.10
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १२.२२२.१० ॥
ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ, ସେହିପରି ଜ୍ଞାନ — ଜ୍ଞାନ ତ୍ରିବିଧ କୁହାଯାଏ; ଜ୍ଞାନ, ଊଷ୍ମା ଓ ବାୟୁ; କର୍ମସଂଗ୍ରହ ତ୍ରିବିଧ।
12.222.11
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ १२.२२२.११ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ, ସ୍ୱଭାବ, ଚେତନା, ମନ, ପ୍ରାଣ-ଅପାନ, ବିକାର ଓ ଧାତୁ — ଏଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରୁ ନିଃସୃତ।
12.222.12
प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा ।
पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान् ॥ १२.२२२.१२ ॥
ପ୍ରାଣ ପ୍ରଭୃତି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିତିରେ ନାହାନ୍ତି; ସେହିପରି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଅଧୀନ ହେବ; ସେ ପରମ ପୁରୁଷ କେବଳ ଚିନ୍ମାତ୍ର।
12.222.13
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः ॥ १२.२२२.१३ ॥
ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଜିହ୍ୱା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ନାସିକା — ଏହି ପାଞ୍ଚ ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣ ମନକୁ ଆଗରେ ରଖି ଚାଲେ।
12.222.14
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥ १२.२२२.१४ ॥
ସେଠାରେ ବିଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତ ତ୍ରିବିଧ ଚେତନା ସ୍ଥିର; ତାକୁ ସୁଖ-ଦୁଃଖ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଅଦୁଃଖ ଓ ଅସୁଖ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
12.222.15
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ १२.२२२.१५ ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ — ଏହି ମୂର୍ତ୍ତ ବିଷୟ; ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଓ ଛଅ ଗୁଣ ଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧି ପାଇଁ।
12.222.16
तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम् ॥ १२.२२२.१६ ॥
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କର୍ମତ୍ୟାଗ ଓ ସର୍ବତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥର ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି; ତାକୁ ପରମ, ଶୁଦ୍ଧ, ରଜସ୍ର ପାରରେ ଥିବା ପ୍ରଭୁ କୁହାଯାଏ।
12.222.17
विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम् ।
तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ १२.२२२.१७ ॥
ବୈରାଗ୍ୟରୁ ତାହା ତାଙ୍କଠାରେ ରହେ; ରଜସ୍ରେ ନିତ୍ୟ ଗମନକାରୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖିବା ଉଚିତ — ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଅବ୍ୟୟ ଓ ମହାନ।
12.222.18
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥ १२.२२२.१८ ॥
ଏହି ଗୁଣସମାହାରକୁ ଆତ୍ମଭାବରେ ଦେଖୁଥିବା, ସମ୍ୟକ୍ ରୂପେ ନ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକର ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.222.19
तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान् ।
अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ १२.२२२.१९ ॥
ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ମେଧାବୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ସବୁରେ ଆସକ୍ତ ନ ହେଉ। 'ଅନାତ୍ମା' ଏବଂ 'ମୁଁ ନୁହେଁ, ମୋର ନୁହେଁ' ବୋଲି ଯାହା ଦେଖାଯାଇଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ କେଉଁ ଆଧାରରେ ରହେ — ଯେଉଁଥିରୁ ଦୁଃଖର ନିରନ୍ତର ଧାରା ଲାଗିରହେ?
12.222.20
यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ १२.२२२.२० ॥
'ସମ୍ୟକ୍ ମନସ୍' ନାମକ କେବଳ ତ୍ୟାଗ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ — ତୁମ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଯାହା କୁହାଯିବ, ତାହା ଶୁଣ।
12.222.21
त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः ॥ १२.२२२.२१ ॥
ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ, କର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତ୍ୟାଗ ହିଁ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ)। ନିତ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ବିନୀତ ହୋଇଥିବାଙ୍କର, ଦୁଃଖବାହୀ ଆସକ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.222.22
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना ॥ १२.२२२.२२ ॥
ଦ୍ରବ୍ୟ ତ୍ୟାଗରେ କର୍ମ, ଭୋଗ ତ୍ୟାଗରେ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ। ସୁଖ ତ୍ୟାଗରେ ତପୋଯୋଗ, ସର୍ବ ତ୍ୟାଗରେ (ମୋକ୍ଷ) ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.222.23
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत् ॥ १२.२२२.२३ ॥
ସର୍ବତ୍ୟାଗର ଏହି ଅଦ୍ୱୈତ ମାର୍ଗ ତାହା ପାଇଁ ଦେଖାଯାଇଛି — ଦୁଃଖର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିତ୍ୟାଗ ପାଇଁ; ନ ହେଲେ ଦୁର୍ଗତି ହେବ।
12.222.24
शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः ।
क्षीणे पुण्ये विगते च पापे।
तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे ।
फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव ॥ १२.२२२.२४ ॥
ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଶୟନ କରେ। ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଓ ପାପ ଗଲେ, ତପର କାରଣ ଓ ନିଷ୍ଠା ଗଲେ, ଫଳରେ ଆକାଶ ପରି ଚିହ୍ନରହିତ (ରହେ)।
12.222.25
पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु ॥ १२.२२२.२५ ॥
ମନକୁ ଷଷ୍ଠ ରଖି ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଚିତ୍ତରେ କହିବା ପରେ, ମନକୁ ଷଷ୍ଠ ରଖି ମୁଁ ଏବେ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ କହିବି।
12.222.26
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥ १२.२२२.२६ ॥
ଦୁଇ ହାତ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଦୁଇ ପାଦ ଗତି-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ। ପ୍ରଜନନ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଶେଫ; ନିଃସରଣରେ ପାୟୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ।
12.222.27
वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः ॥ १२.२२२.२७ ॥
ବାକ୍ ଶବ୍ଦ-ବିଶେଷ ପାଇଁ; ପାଞ୍ଚ ସହିତ ଗତି ବୋଲି ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହିପରି ଏଗାର; ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନ ବିଚଳିତ ହୁଏ।
12.222.28
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ १२.२२२.२८ ॥
ଦୁଇ କାନ, ଶବ୍ଦ ଓ ଚିତ୍ତ—ଶ୍ରବଣ ସଂଗ୍ରହରେ ଏହି ତିନି। ସେହିପରି ସ୍ପର୍ଶରେ, ସେହିପରି ରୂପରେ, ଏବଂ ରସ ଓ ଗନ୍ଧରେ।
12.222.29
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः ॥ १२.२२२.२९ ॥
ଏହିପରି ଏହି ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚର ତିନି ଗୁଣ; ସେମାନଙ୍କ ଉପଲବ୍ଧି ପାଇଁ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଭାବ କ୍ରମରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
12.222.30
सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः ॥ १२.२२२.३० ॥
ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସ ଓ ତାମସ—ଏହି ତିନି। ଏଥିରେ ତ୍ରିବିଧ ବେଦନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ସାଧନ ମଧ୍ୟ।
12.222.31
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः ॥ १२.२२२.३१ ॥
ହର୍ଷ, ପ୍ରୀତି, ଆନନ୍ଦ, ସୁଖ, ମନର ଶାନ୍ତି — କାରଣ ବିନା କିମ୍ବା କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍।
12.222.32
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२२२.३२ ॥
ଅସନ୍ତୋଷ, ସନ୍ତାପ, ଶୋକ, ଲୋଭ ଏବଂ ଅକ୍ଷମା — ଏଗୁଡ଼ିକ ରଜୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ; କାରଣ ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା କାରଣରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏ।
12.222.33
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२२२.३३ ॥
ଅବିବେକ, ମୋହ, ପ୍ରମାଦ, ନିଦ୍ରା ଓ ଆଳସ୍ୟ — ଏଗୁଡ଼ିକ ବିବିଧ ତାମସ ଗୁଣ; କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ୟମାନ ରହେ।
12.222.34
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२२२.३४ ॥
ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଶରୀର କିମ୍ବା ମନରେ ଥାଏ, ତାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ; ସେପରି ଭାବେ ତାହା ଦେଖିବା ଉଚିତ୍।
12.222.35
यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत् ॥ १२.२२२.३५ ॥
କିନ୍ତୁ ଯାହା ସନ୍ତାପଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ହୋଇ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ, ତାହା ରଜୋଗୁଣ; ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍।
12.222.36
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२२२.३६ ॥
ଏବେ ଯାହା ମୋହଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଶରୀର କିମ୍ବା ମନରେ ଥାଏ, ଯାହା ତର୍କାତୀତ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ — ତାହାକୁ ତାମସ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍।
12.222.37
श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा ॥ १२.२२२.३७ ॥
ଶ୍ରୋତ୍ର ଆକାଶାଶ୍ରିତ ଭୂତ; ଶବ୍ଦ ଶ୍ରୋତ୍ରାଶ୍ରିତ। ଶବ୍ଦବିଜ୍ଞାନରେ ଦୁଇଟି ନୁହେଁ; ବିଜ୍ଞାତା ଅନ୍ୟର।
12.222.38
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ १२.२२२.३८ ॥
ଏହିପରି ଚର୍ମ, ଦୁଇ ଆଖି, ଜିଭ, ନାସିକା — ପଞ୍ଚମ; ସେମାନେ ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ ପାଇଁ; ସେମାନେ, ଚିତ୍ତ ଓ ମନ ତାହା।
12.222.39
स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १२.२२२.३९ ॥
ନିଜ ନିଜ କର୍ମର ଏକାସାଙ୍ଗେ ଭାବ ଏହି ଦଶରେ ରହେ; ଚିତ୍ତକୁ ଏକାଦଶ ଜାଣ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାଦଶ ହୁଏ।
12.222.40
तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ १२.२२२.४० ॥
ସେମାନଙ୍କର ଅଯୁଗପତ ଭାବ ବିନାଶ ନୁହେଁ; ତାମସ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯୁଗପତ ଭାବରେ ଆଶ୍ରିତ ଯେଉଁ ବ୍ୟବହାର, ତାହା ଲୌକିକ।
12.222.41
इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात् ।
चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥ १२.२२२.४१ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିକଟକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବରୁ ଦେଖି ଓ ଶୁଣା ଶାସ୍ତ୍ରରୁ, ଚିନ୍ତା କରି ସେ ତିନି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ହିଁ ଘୂରେ।
12.222.42
यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम् ॥ १२.२२२.४२ ॥
ତମୋଗୁଣରେ ଆହତ, ଶୀଘ୍ର ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ଅସ୍ଥିର ଚିତ୍ତ ଶରୀରରେ ବିରାମ ଘଟାଏ — ତାହାକୁ ସେମାନେ ତାମସ ସୁଖ କହନ୍ତି।
12.222.43
यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥ १२.२२२.४३ ॥
ଆଗମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଯାହା କିଛି, ତାହା କଷ୍ଟରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ତା'ପରେ ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ ଧରିଥାଏ, ଯେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ମିଥ୍ୟା।
12.222.44
एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते ॥ १२.२२२.४४ ॥
ଏହିପରି, ସ୍ୱକର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣ ଭଲଭାବେ ଗଣାଯାଇଛି। ତାହା କୌଣସିମତେ ଚାଲିଥାଏ, କିମ୍ବା କାହାରିଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।
12.222.45
अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति ।
यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः ॥ १२.२२२.४५ ॥
'ମୁଁ' ଏହି ଭାବ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ରହେ; ତାହା ଅନ୍ୟତ୍ର ସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ। ଯାହାର ଏହି ଭାବ ସଦା ଦୃଢ଼, ସେ ହିଁ ବିଦ୍ୱାନ; ଅନ୍ୟ ସେପରି ନୁହେଁ।
12.222.46
देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः ।
एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ ॥ १२.२२२.४६ ॥
ଦେହଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଦୃଢ଼ ରହେ। ଏହି ଅନୁମାନରୁ ସେହି ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଜ୍ୟ।
12.222.47
ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत् ।
धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२२.४७ ॥
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଧର୍ମାତ୍ମା ଜ୍ଞାନବାନ ହେଉ। ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଧାରିତ ହୁଏ; ସବୁକିଛି ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
12.222.48
सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम् ।
सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन ॥ १२.२२२.४८ ॥
ଧର୍ମ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟୋଜନର ଜନକ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର କାରଣ। ଜଗତରେ ସବୁକିଛି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟୋଜନ କୌଣସିମତେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
12.222.49
सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति ।
व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते ॥ १२.२२२.४९ ॥
ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କଲେ ପରମାତ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ୟକ୍ତରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ, ଅତୁଳନୀୟ ଭାବରେ, ସେ ଲୋକସମୂହରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି।
12.222.50
एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२२२.५० ॥
ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଚିନ୍ତକମାନେ ଏହାକୁ କ୍ଷେତ୍ରର ସମାହାର କହନ୍ତି। ମନରେ ଯେଉଁ ଭାବ ସ୍ଥିତ, ତାହାକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ।
12.222.51
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु ॥ १२.२२२.५१ ॥
ଏପରି ହେଲେ ବିନାଶ କଣ, କିମ୍ବା ଶାଶ୍ୱତ କିପରି ହେବ? ସ୍ୱଭାବରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମସ୍ତ ଭୂତ ମଧ୍ୟରେ, ହେତୁସମୂହରେ।
12.222.52
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२२.५२ ॥
ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିଥିବା ନଦୀମାନେ ନିଜର ରୂପ ଓ ନାମ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜର ସ୍ୱତ୍ୱ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଲୟ ମଧ୍ୟ ସେମିତି।
12.222.53
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः ॥ १२.२२२.५३ ॥
ଏପରି ହେଲେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ନାମ କିପରି ହେବ? ଜୀବ ପୁନଃ ମିଶିଗଲେ ଏବଂ ସବୁ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଗ୍ରହୀତ ହେଲେ।
12.222.54
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि ।
मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः ।
पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ १२.२२२.५४ ॥
ଯେ ଏହି ବିମୋକ୍ଷବୁଦ୍ଧି ଜାଣେ ଏବଂ ସାବଧାନ ରହି ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜେ, ସେ ଅନିଷ୍ଟ କର୍ମଫଳରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ପଦ୍ମନାଳର ପତ୍ର ଜଳରେ ସିକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ଭିଜେ ନାହିଁ।
12.222.55
दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः ।
प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति ।
मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५५ ॥
ବହୁ ଦୃଢ଼ ପାଶରୁ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ କାରଣରୁ ସୃଷ୍ଟ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ସେ ସୁଖଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେତେବେଳେ ମୁକ୍ତ ଓ ଲିଙ୍ଗରହିତ ହୋଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି ପାଏ।
12.222.56
मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः ॥ १२.२२२.५६ ॥
ଅନାସକ୍ତ ଲୋକମାନେ ମହତ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦେଖନ୍ତି।
12.222.57
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान ।
स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं ।
बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन् ॥ १२.२२२.५७ ॥
ମାଛି ଘୂରି ଘୂରି ନିଜ ସୂତା ସରିଗଲେ ଝୁଲି ରହେ, ସେହିପରି ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରେ; ପଥରରେ ଆଘାତ ପାଇ ମାଟିଚିପା ଭଙ୍ଗିଯିବା ପରି ତାହା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.222.58
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं ।
हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण ।
स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ १२.२२२.५८ ॥
ରୁରୁ ମୃଗ ନିଜ ପୁରୁଣା ଶିଙ୍ଗ ଏବଂ ସାପ ନିଜ ଚର୍ମ ଛାଡ଼ି ପଛକୁ ନ ଚାହିଁ ଚାଲିଯାଏ, ସେହିପରି ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରେ।
12.222.59
द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त ।
मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय ।
मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५९ ॥
ପାଣିରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଗଛକୁ ଛାଡ଼ି ପକ୍ଷୀ ଅନାସକ୍ତ ଭାବେ ଓହ୍ଲାଏ, ସେହିପରି ସେ ସୁଖଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁକ୍ତ ଓ ଲିଙ୍ଗରହିତ ହୋଇ ପରମ ଗତି ପାଏ।
12.222.60
ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता ॥ १२.२२२.६० ॥
ମୁଁ ତାହା; ଭିତରେ ମୁଁ ହିଁ ଭୋକ୍ତା।
12.222.61
अपिच भवति मैथिलेन गीतं ।
नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र ।
स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ १२.२२२.६१ ॥
ଆହୁରି, ମିଥିଳାର ରାଜା ଗାଇଥିଲେ: ନଗର ଅଗ୍ନିରେ ଘେରି ଜଳୁଥିବା ଦେଖିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏଠାରେ ମୋର ତୁଷ ମଧ୍ୟ ଜଳେ ନାହିଁ — ଏହା ରାଜା ନିଜେ କହିଥିଲେ।
12.222.62
इदममृतपदं विदेहराजा ।
स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः ।
परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ १२.२२२.६२ ॥
ବିଦେହ ରାଜା, ଏଠାରେ ପଞ୍ଚଶିଖ କହିଥିବା ଏହି ଅମୃତପଦକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚାର କରି, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ, ଶୋକରହିତ ହୋଇ ପରମ ସୁଖରେ ବିହାର କଲେ।
12.222.63
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं ।
महीपते सततमवेक्षते तथा।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः ।
प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ १२.२२२.६३ ॥
ହେ ମହୀପତି, ଯିଏ ଏହି ମୋକ୍ଷନିଶ୍ଚୟ ପାଠ କରେ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ତା'ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦୁଃଖିତ ନ ହୋଇ ଉପଦ୍ରବ ଭୋଗ କରେ ନାହିଁ; ମୈଥିଳ ରାଜା କପିଳଙ୍କ ନିକଟ ଯାଇ ଯେପରି ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେପରି ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।