マハーバーラタ · 章 12.222
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.222.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२२.१ ॥
最高の聖仙に教えを受けた王ジャナカは、死後の世界における有と無について再び尋ねた。
12.222.2
भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२२.२ ॥
尊い方よ、もし死後に誰にも意識が残らないのなら、そのとき無知は何をなすのか、知識は何をなすのか。
12.222.3
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ १२.२२२.३ ॥
再生族の最上の方よ、すべては消滅に終わることをご覧ください。注意深くあろうと怠ろうと、何の違いがあるでしょうか。
12.222.4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ १२.२२२.४ ॥
生き物から離れることか、滅びゆくものと関わることか。誰のためにそれを真に定めるべきか。ここで真実の確信は何か。
12.222.5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥ १२.२२२.५ ॥
闇に覆われ、迷い悩んでいるかのような彼を、再び言葉で鎮めながら、賢者パンチャシカは語った。
12.222.6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२२.६ ॥
ここには滅びに立脚する確信もなく、光に立脚する確信も見当たらない。これは身体と感覚器官と心の集まりであり、それらは別々でありながら、行為において互いに依存して働くのである。
12.222.7
धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ १२.२२२.७ ॥
走るもの（身体）の五つは、空、風、火、水、地である。それらは自性によって留まり、自性によって離れていく。
12.222.8
आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा ॥ १२.२२२.८ ॥
空、風、熱、湿、そして地的なもの——これが五つの集合である。身体もまた一つの種類ではない。
12.222.9
अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत् ।
वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति ॥ १२.२२२.९ ॥
再生族に語るべき殊勝なこと、知性の形をしたものを私は語ろう。それは常に言葉の届かぬものであり、こうして知られるべきものとなる。
12.222.10
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १२.२२२.१० ॥
知、知られるべきもの、そして同じく知——知は三種と言われる。知、熱、風：業の集まりは三種である。
12.222.11
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ १२.२२२.११ ॥
感官、感官の対象、自性、意識、心、気息と下行気、変化と要素——これらはここから生じた。
12.222.12
प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा ।
पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान् ॥ १२.२२२.१२ ॥
気息などや触覚は狭い場所に留まらない。同様に、それは息子に依存するであろう。その至高の人は、ただ純粋な意識である。
12.222.13
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः ॥ १२.२२२.१३ ॥
聴覚、触覚、舌、視覚、嗅覚――これが五つの感官であり、その性質は心に先立って働く。
12.222.14
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥ १२.२२२.१४ ॥
そこには、知と結びついた三種の意識が堅固に存在する。それを楽・苦と呼び、また非苦・非楽とも呼ぶ。
12.222.15
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ १२.२२२.१५ ॥
音声、触覚、色、味、香――これらが形ある対象であり、この五つと第六の性質は、死に至るまで知の成就のためにある。
12.222.16
तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम् ॥ १२.२२२.१६ ॥
それらの中に、行為の放棄と、一切の真理の意味の確定がある。それを至高で清浄な、激質を超えた主と人々は呼ぶ。
12.222.17
विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम् ।
तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ १२.२२२.१७ ॥
離欲によってそれは彼の中に留まる。激質の中で常に動くものと見なされる。彼が澄んでいるとき、それを十分に見るべきである——この知性は不滅で偉大である。
12.222.18
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥ १२.२२२.१८ ॥
この性質の集まりを自己の在り方として見て、正しく見ない者には、無限の苦しみは静まらない。
12.222.19
तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान् ।
अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ १२.२२२.१९ ॥
それゆえ、賢明で知性ある者はこれらに執着してはならない。「非我（anātman）」であり、「我ではなく、我のものでもない」と見られたものは、何を基盤として存続するのか——それゆえに苦の絶え間ない流れが付き従うのか。
12.222.20
यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ १२.२२२.२० ॥
「正しい心（samyak-manas）」と名づけられるところでは、ただ捨離のみが無上である。汝の解脱のために説かれることを聞け。
12.222.21
त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः ॥ १२.२२२.२१ ॥
すべての人にとって、業に従事していても、捨離こそが要である。常に苦によって鍛えられた者にとっては、苦を運ぶ執着は滅ぼされる。
12.222.22
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना ॥ १२.२२२.२२ ॥
財物を捨てるとき業があり、享受を捨てるとき誓戒もある。安楽を捨てるとき苦行のヨーガがあり、一切を捨てるとき（解脱）に至る。
12.222.23
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत् ॥ १२.२२२.२३ ॥
この一切を捨てる不二の道は、そのために示されたのだ——苦を完全に捨て去るために。さもなければ悪しき運命が待つ。
12.222.24
शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः ।
क्षीणे पुण्ये विगते च पापे।
तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे ।
फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव ॥ १२.२२२.२४ ॥
老いと死の恐れから解き放たれ、彼は安らぐ。功徳が尽き、罪が過ぎ去り、苦行の因と堅固な境地も過ぎ去るとき、彼は虚空のように、相のない状態で果に留まる。
12.222.25
पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु ॥ १२.२२२.२५ ॥
意を第六として五つの知覚器官を心の中で説いた後、意を第六として今や五つの行動器官について語ろう。
12.222.26
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥ १२.२२२.२६ ॥
両手は行動器官と知るべし、両足は歩行器官である。生殖と快楽のためには生殖器があり、排泄の器官は肛門である。
12.222.27
वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः ॥ १२.२२२.२७ ॥
言葉は特定の音のためにあり、運動は五つと結びつくと知られる。こうして十一となり、知性によって心は乱される。
12.222.28
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ १२.२२२.२८ ॥
両耳と音と心、この三つが聴覚の把握に属する。触覚も、色も、味と香もまた同様である。
12.222.29
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः ॥ १२.२२२.२९ ॥
このように、これらは五つずつの三組の性質であり、その把握のためのもの。それによってこの三重の状態が順番に現れる。
12.222.30
सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः ॥ १२.२२२.३० ॥
サットヴァ、ラジャス、タマス、これら三つ。そこに三種の感受が生じ、またすべての手段が生じる。
12.222.31
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः ॥ १२.२२२.३१ ॥
歓喜、愛情、至福、幸福、心の静寂——原因なく生じても、何らかの原因によって生じても——これらはサットヴァの性質と知るべきである。
12.222.32
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२२२.३२ ॥
不満、苦悩、悲しみ、貪欲、そして不寛容——これらはラジャスの徴候であり、原因の有無にかかわらず現れる。
12.222.33
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२२२.३३ ॥
無分別、迷妄、放逸、眠り、怠惰——これらは種々のタマスの性質であり、何らかの形で存続する。
12.222.34
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२२२.३४ ॥
その中で、喜びを伴って身体または心にあるものは、サットヴァの状態であり、そのように見なすべきである。
12.222.35
यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत् ॥ १२.२२२.३५ ॥
しかし、苦悩を伴い自分にとって不快なものとして活動として現れるもの、それはラジャスであり、それもまた同じように考えるべきである。
12.222.36
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२२२.३६ ॥
さて、迷妄を伴い、身体または心に生じ、推論を超え、知り難いもの、それをタマスと認識すべきである。
12.222.37
श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा ॥ १२.२२२.३७ ॥
耳は虚空に依る元素であり、音は耳に依る。音の認識においては両者ではなく、知る者は他のものに属する。
12.222.38
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ १२.२२२.३८ ॥
同様に皮膚、両眼、舌、鼻、これが第五である。それらは触、色、味、香のためのものであり、それらと心・意がそれである。
12.222.39
स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १२.२२२.३९ ॥
各自の働きの同時的な作用はこの十者にある。意を第十一と知れ、覚（ブッディ）が第十二となる。
12.222.40
तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ १२.२२२.४० ॥
それらの同時ならざる作用は滅びではなく、タマスでもない。同時の作用に依る振る舞いこそ世間的なものである。
12.222.41
इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात् ।
चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥ १२.२२२.४१ ॥
諸根に近づいても、先に見、聞いた伝承により、思惟しつつ、彼はまさにこの三つの徳を具えて動き回る。
12.222.42
यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम् ॥ १२.२२२.४२ ॥
タマスに打たれ、速く動き回り、不安定な心は身体において休止をもたらす。それを彼らはタマスの楽と呼ぶ。
12.222.43
यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥ १२.२२२.४३ ॥
聖典に結びついたものも、容易には静まらない。そこでもなお無明が取りつき、明らかな虚偽のようになる。
12.222.44
एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते ॥ १२.२२२.४४ ॥
同様に、自らの行為から生じるグナは適切に数えられている。それはどうにか続くか、ある者においては完全にやむ。
12.222.45
अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति ।
यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः ॥ १२.२२२.४५ ॥
「私」というこの観念こそが真に残り、他には定着しない。その観念が常に堅固な者が賢者であり、他者はそうではない。
12.222.46
देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः ।
एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ ॥ १२.२२२.४६ ॥
身体の義務もまた、あらゆる生き物において常に堅固である。同じ推論によって、その義務もまた捨てられるべきである。
12.222.47
ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत् ।
धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२२.४७ ॥
知によって衆生は解脱する。法の魂を持つ者は知を備えるべきである。法によって世界は支えられ、すべては法に立脚している。
12.222.48
सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम् ।
सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन ॥ १२.२२२.४८ ॥
法こそがあらゆる目的を生むものであり、万物の原因である。世界では万物は見られるが、あらゆる目的がどうにか見られるわけではない。
12.222.49
सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति ।
व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते ॥ १२.२२२.४९ ॥
すべてを捨てたとき、至高の自己は喜ばれる。顕現から非顕現へと、比類なく、彼は諸世界において転じる。
12.222.50
एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२२२.५० ॥
自己を思索する者たちはこれを場の集合と呼ぶ。心に留まる状態、それが場を知る者と呼ばれる。
12.222.51
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु ॥ १२.२२२.५१ ॥
そうであるなら、破壊とは何か、あるいは永遠はどうしてありえようか。自性によって存在するすべての生き物において、諸原因において。
12.222.52
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२२.५२ ॥
海に入った川々は、その姿と名を捨て、しかし自らの独立性を保つことはない。生き物の消滅もそのようである。
12.222.53
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः ॥ १२.२२२.५३ ॥
そうであるなら、死後の再生という名称はどうして成り立つのか。命我が再び混ざり、あらゆる方向から捉えられるときに。
12.222.54
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि ।
मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः ।
पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ १२.२२२.५४ ॥
この解脱の心を知り、怠ることなく自己を求める者は、不快な行為の果報に染まらない。蓮茎の葉が水に濡らされても濡れないように。
12.222.55
दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः ।
प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति ।
मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५५ ॥
多くの堅固な縛りから、生類や神々によって生じた縛りからさえも解放され、苦楽を捨てるとき、解脱し、相なき者となって最高の境地に至る。
12.222.56
मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः ॥ १२.२२२.५६ ॥
執着のない者たちは偉大なるものに拠って、それを見る。
12.222.57
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान ।
स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं ।
बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन् ॥ १२.२२२.५७ ॥
蜘蛛が回りながら糸が尽きると垂れ下がって留まるように、解脱した者は苦しみを捨てる。岩にぶつかった土塊が砕けるように、それは滅びる。
12.222.58
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं ।
हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण ।
स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ १२.२२२.५८ ॥
ルル鹿が古い角を捨て、蛇が皮を脱ぎ、振り返らずに去るように、解脱した者は苦しみを捨てる。
12.222.59
द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त ।
मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय ।
मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५९ ॥
水に落ちかかる木を執着なく離れ、鳥が別の所に降りるように、彼は苦楽を捨て、解脱し相なき者となって最高の境地に至る。
12.222.60
ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता ॥ १२.२२२.६० ॥
私はそれである。内にあって、私自身が享受する者である。
12.222.61
अपिच भवति मैथिलेन गीतं ।
नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र ।
स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ १२.२२२.६१ ॥
さらに、ミティラーの王は歌った。町が火に囲まれて燃えているのを見ても、「ここでは私のもみ殻さえも燃えない」と王自らが言った。
12.222.62
इदममृतपदं विदेहराजा ।
स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः ।
परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ १२.२२२.६२ ॥
ヴィデーハの王は、ここでパンチャシカが説いたこの不死の境地を完全に考察し、決意を固め、憂いを離れ、このうえない幸福のうちに過ごした。
12.222.63
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं ।
महीपते सततमवेक्षते तथा।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः ।
प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ १२.२२२.६३ ॥
大地の主よ、この解脱の決意を唱え、絶えず思いを巡らす者は、悲しまずに災厄を経験せず、ミティラーの王がカピラのもとに赴いて解放されたように、解放されるのである。