महाभारत · अध्याय 12.222
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.222.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२२.१ ॥
परम ऋषींनी उपदेश केलेल्या जनक राजाने मृत्यूनंतरच्या स्थितीविषयी अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांबद्दल पुन्हा विचारले.
12.222.2
भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२२.२ ॥
हे भगवन्, मृत्यूनंतर कोणाचीही संज्ञा राहत नसेल तर अज्ञान काय करील किंवा ज्ञान तरी काय करील?
12.222.3
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ १२.२२२.३ ॥
हे द्विजोत्तमा, सर्व काही नाशातच संपते हे पाहा. सावध असो वा बेसावध, त्यात काय फरक पडेल?
12.222.4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ १२.२२२.४ ॥
प्राण्यांपासून असंसर्ग किंवा नश्वर वस्तूंशी संसर्ग — कोणासाठी ते तत्त्वतः निश्चित करावे? येथे तत्त्वतः निश्चय कोणता?
12.222.5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥ १२.२२२.५ ॥
अंधाराने झाकोळलेल्या, भ्रांत आणि व्याकुळ झालेल्याला पुन्हा शब्दांनी शांत करीत कवी पञ्चशिख म्हणाले.
12.222.6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२२.६ ॥
येथे नाशात स्थिरावलेली निष्ठा नाही, प्रकाशात स्थिरावलेलीही निष्ठा आढळत नाही. हा समाहार शरीर, इंद्रिये आणि चित्त यांचा संयोग आहे; ते वेगवेगळे असूनही कर्मात एकमेकांवर अवलंबून चालतात.
12.222.7
धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ १२.२२२.७ ॥
धावणाऱ्या (शरीराचे) ते पाच: आकाश, वायू, तेज, जल, पृथ्वी. ते स्वभावाने स्थिर राहतात आणि स्वभावानेच वेगळे होतात.
12.222.8
आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा ॥ १२.२२२.८ ॥
आकाश, वायू, ऊष्मा, स्नेह आणि पार्थिव जे आहे — हा पाचांचा समाहार; शरीरही एकाच प्रकारचे नाही.
12.222.9
अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत् ।
वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति ॥ १२.२२२.९ ॥
द्विजांना सांगण्यायोग्य जे विशेष, बुद्धिरूप ते मी सांगतो; ते वाणीला सदैव अगोचर आहे; अशा रीतीने ते जाणण्यायोग्य होईल.
12.222.10
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १२.२२२.१० ॥
ज्ञान, ज्ञेय, तसेच ज्ञान — ज्ञान त्रिविध म्हटले जाते; ज्ञान, ऊष्मा आणि वायू; कर्मसंग्रह त्रिविध आहे.
12.222.11
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ १२.२२२.११ ॥
इंद्रिये, इंद्रियांचे विषय, स्वभाव, चेतना, मन, प्राण-अपान, विकार आणि धातू — हे येथून निघाले आहेत.
12.222.12
प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा ।
पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान् ॥ १२.२२२.१२ ॥
प्राण इत्यादी आणि स्पर्श संकुचित स्थितीत नसतात; तसेच पुत्रांच्या अधीन होतील; तो परम पुरुष केवळ चिन्मात्र आहे.
12.222.13
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः ॥ १२.२२२.१३ ॥
श्रवण, स्पर्श, जिव्हा, दृष्टी आणि नासिका — हीच पाच इंद्रिये आहेत; त्यांचे गुण मनाच्या पुढे चालतात.
12.222.14
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥ १२.२२२.१४ ॥
तेथे विज्ञानयुक्त त्रिविध चेतना स्थिर आहे; तिला सुख-दुःख म्हणतात, आणि अदुःख व असुख असेही म्हणतात.
12.222.15
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ १२.२२२.१५ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध — हेच मूर्त विषय आहेत; मृत्यूपर्यंत हे पाच व सहा गुण ज्ञानसिद्धीसाठी आहेत.
12.222.16
तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम् ॥ १२.२२२.१६ ॥
त्यांच्यात कर्मत्याग व सर्व तत्त्वार्थाचा निश्चय आहे; त्याला परम, शुद्ध, रजसाच्या पलीकडील प्रभु म्हणतात.
12.222.17
विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम् ।
तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ १२.२२२.१७ ॥
वैराग्यामुळे ते त्याच्यात राहते; रजसात नित्य संचार करणारे मानले जाते; तो प्रसन्न असताना पूर्णपणे पाहावे — ही बुद्धी अव्यय व महान आहे.
12.222.18
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥ १२.२२२.१८ ॥
या गुणसमूहाला आत्मभावाने पाहणाऱ्या, सम्यक् न पाहणाऱ्याचे अनंत दुःख शांत होत नाही.
12.222.19
तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान् ।
अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ १२.२२२.१९ ॥
म्हणून बुद्धिमान आणि मेधावी माणसाने यांमध्ये आसक्त होऊ नये. 'अनात्मा' आणि 'मी नाही, माझे नाही' असे जे पाहिले गेले, तेही कोणत्या आधारावर टिकते — ज्यामुळे दुःखाची सततची परंपरा चिकटून राहते?
12.222.20
यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ १२.२२२.२० ॥
'सम्यक् मनस्' नावाचा केवळ त्याग हाच सर्वोत्तम आहे — तुझ्या मोक्षासाठी जे सांगितले जाईल ते ऐक.
12.222.21
त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः ॥ १२.२२२.२१ ॥
सर्वांसाठी, कर्मात युक्त असूनही, त्यागच (श्रेष्ठ). नित्य दुःखाने विनीत झालेल्यांची, दुःख वाहून नेणारी आसक्ती नष्ट होते.
12.222.22
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना ॥ १२.२२२.२२ ॥
द्रव्यत्यागात कर्मे, भोगत्यागात व्रतेही. सुखत्यागात तपोयोग, सर्वत्यागात (मोक्ष) प्राप्त होतो.
12.222.23
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत् ॥ १२.२२२.२३ ॥
सर्वत्यागाचा हा अद्वैत मार्ग त्यासाठीच दाखवला आहे — दुःखाचा पूर्ण त्याग करण्यासाठी; अन्यथा दुर्गती होईल.
12.222.24
शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः ।
क्षीणे पुण्ये विगते च पापे।
तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे ।
फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव ॥ १२.२२२.२४ ॥
वार्धक्य व मृत्यूच्या भयांपासून मुक्त होऊन तो विश्रांती घेतो. पुण्य क्षीण होऊन पाप निघून गेल्यावर, तपाचे कारण व निष्ठा संपल्यावर, फलात आकाशासारखा चिन्हरहित (राहतो).
12.222.25
पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु ॥ १२.२२२.२५ ॥
मनाला सहावे धरून पाच ज्ञानेंद्रिये चित्तात सांगितल्यावर, मनाला सहावे धरून मी आता पाच कर्मेंद्रिये सांगेन.
12.222.26
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥ १२.२२२.२६ ॥
दोन्ही हात कर्मेंद्रिये जाणावीत; दोन्ही पाय गतींद्रिय. प्रजनन व आनंदासाठी शेफ; विसर्जनात पायू इंद्रिय.
12.222.27
वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः ॥ १२.२२२.२७ ॥
वाणी शब्दविशेषासाठी; पाच सह गती असे जाणतात. अशा प्रकारे ही अकरा; बुद्धीने मन विचलित होते.
12.222.28
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ १२.२२२.२८ ॥
दोन्ही कान, शब्द आणि चित्त—श्रवणाच्या संग्रहात ही तीन. तसेच स्पर्शात, तसेच रूपात, तसेच रस-गंधात.
12.222.29
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः ॥ १२.२२२.२९ ॥
अशा प्रकारे ही पाच-पाचांच्या त्रिगुणी संरचना आहेत; त्यांच्या आकलनासाठी. ज्यामुळे हा त्रिविध भाव क्रमाने उपस्थित होतो.
12.222.30
सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः ॥ १२.२२२.३० ॥
सात्त्विक, राजस आणि तामस—हे तीन. यांच्यात त्रिविध वेदना उत्पन्न होतात; सर्व साधनेही.
12.222.31
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः ॥ १२.२२२.३१ ॥
हर्ष, प्रीती, आनंद, सुख, चित्ताची शांतता — कारणाशिवाय किंवा कारणामुळे उत्पन्न झाले तरी ते सात्त्विक गुण समजावेत.
12.222.32
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२२२.३२ ॥
असंतोष, संताप, शोक, लोभ आणि अक्षमा — ही रजोगुणाची लक्षणे आहेत; कारणासह किंवा कारणाशिवाय ती दिसतात.
12.222.33
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२२२.३३ ॥
अविवेक, मोह, प्रमाद, निद्रा आणि आळस — हे विविध तामस गुण आहेत; कोणत्याही प्रकारे ते अस्तित्वात असतात.
12.222.34
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२२२.३४ ॥
त्यात जे प्रीतीने युक्त असून शरीरात किंवा मनात असेल, तो सात्त्विक भाव आहे — तसेच त्याकडे पाहावे.
12.222.35
यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत् ॥ १२.२२२.३५ ॥
परंतु जे संतापाने युक्त असून स्वतःला अप्रिय असे प्रवृत्त होते, ते रजोगुण आहे — त्यावरही असाच विचार करावा.
12.222.36
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२२२.३६ ॥
आता जे मोहाने युक्त असून शरीरात किंवा मनात असते, जे तर्काच्या पलीकडे आणि अज्ञेय असते — ते तमोगुण समजावे.
12.222.37
श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा ॥ १२.२२२.३७ ॥
श्रोत्र आकाशाश्रित भूत आहे, आणि शब्द श्रोत्राश्रित आहे. शब्दविज्ञानात दोन्ही नाहीत; विज्ञाता दुसऱ्याचा असतो.
12.222.38
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ १२.२२२.३८ ॥
असेच त्वचा, दोन्ही डोळे, जीभ, नाक — पाचवे; ते स्पर्श, रूप, रस, गंध यांसाठी; ती, चित्त आणि मन ते सर्व.
12.222.39
स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १२.२२२.३९ ॥
आपापल्या कर्मांचे एकाचवेळी असणे या दहांमध्ये राहते; चित्ताला अकरावे आणि बुद्धीला बारावे समज.
12.222.40
तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ १२.२२२.४० ॥
त्यांचे अयुगपत् असणे म्हणजे नाश नाही, तामसिकही नाही. एकाचवेळच्या असण्यावर आधारित जो व्यवहार तो लौकिक.
12.222.41
इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात् ।
चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥ १२.२२२.४१ ॥
इंद्रियांजवळ जाऊनही, पूर्वी पाहून आणि ऐकलेल्या शास्त्रानुसार चिंतन करीत तो तिन्ही गुणांनी युक्त होऊनच फिरतो.
12.222.42
यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम् ॥ १२.२२२.४२ ॥
तमोगुणाने आहत झालेले, वेगाने फिरणारे, अस्थिर चित्त शरीरात विराम घडवते — त्याला तामसिक सुख म्हणतात.
12.222.43
यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥ १२.२२२.४३ ॥
आगमाशी जोडलेले जे काही असते, ते कष्टाने शांत होते. मग त्यातही अज्ञान धरून बसते, जणू स्पष्ट असत्य.
12.222.44
एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते ॥ १२.२२२.४४ ॥
याचप्रमाणे, स्वकर्मापासून उत्पन्न होणारा गुण नीट मोजला गेला आहे. तो कसाबसा चालू राहतो, किंवा कुणामध्ये पूर्णपणे निवृत्त होतो.
12.222.45
अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति ।
यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः ॥ १२.२२२.४५ ॥
'मी' हाच भाव खरोखर असतो; तो दुसरीकडे स्थिर होत नाही. ज्याचा हा भाव सदैव दृढ असतो, तोच विद्वान; दुसरा तसा नसतो.
12.222.46
देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः ।
एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ ॥ १२.२२२.४६ ॥
देहधर्मही तसाच सर्व प्राण्यांमध्ये सदैव दृढ असतो. याच अनुमानाने तो धर्मही त्याज्य आहे.
12.222.47
ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत् ।
धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२२.४७ ॥
ज्ञानाने जीव मुक्त होतो; धर्मात्मा ज्ञानवान होवो. धर्माने लोक धारण केला जातो; सर्व काही धर्मात प्रतिष्ठित आहे.
12.222.48
सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम् ।
सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन ॥ १२.२२२.४८ ॥
धर्मच सर्व प्रयोजनांचा जनक आणि सर्वांचे कारण आहे. जगात सर्व काही दिसते, पण सर्व प्रयोजने कोणत्याही प्रकारे दिसत नाहीत.
12.222.49
सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति ।
व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते ॥ १२.२२२.४९ ॥
सर्वत्याग केल्यावर परमात्मा प्रसन्न होतो. व्यक्तातून अव्यक्ताकडे, अतुलनीयपणे, तो लोकांमध्ये परिवर्तित होतो.
12.222.50
एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२२२.५० ॥
अध्यात्मचिंतक याला क्षेत्राचा समाहार म्हणतात. मनात स्थिर असलेला जो भाव आहे, तोच क्षेत्रज्ञ म्हटला जातो.
12.222.51
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु ॥ १२.२२२.५१ ॥
असे असता नाश काय, किंवा शाश्वत कसे असेल? स्वभावामुळे अस्तित्वात असलेल्या सर्व भूतांमध्ये, हेतूंमध्ये.
12.222.52
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२२.५२ ॥
समुद्रात मिळालेल्या नद्या आपले रूप आणि नाव सोडतात, पण आपली स्वतंत्र ओळख राखत नाहीत; प्राण्यांचा लयही तसाच.
12.222.53
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः ॥ १२.२२२.५३ ॥
असे असता मृत्यूनंतर पुनर्जन्माची संज्ञा कशी असेल? जीव पुन्हा मिसळून सर्व बाजूंनी ग्रहण केला जातो तेव्हा.
12.222.54
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि ।
मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः ।
पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ १२.२२२.५४ ॥
जो ही विमोक्षबुद्धी जाणतो आणि सावध राहून आत्म्याचा शोध घेतो, तो अनिष्ट कर्मफळांनी लिप्त होत नाही; कमळदांड्याचे पान पाण्याने शिंपडले तरी ओले होत नाही तसे.
12.222.55
दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः ।
प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति ।
मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५५ ॥
अनेक दृढ पाशांपासून, प्राण्यांमुळे व देवतांमुळे निर्माण होणाऱ्या बंधनांपासून मुक्त झालेला पुरुष जेव्हा सुखदुःख त्यागतो, तेव्हा तो मुक्त व अलिङ्ग होऊन उत्तम गतीला प्राप्त होतो.
12.222.56
मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः ॥ १२.२२२.५६ ॥
अनासक्त लोक महानाचा आश्रय घेऊन पाहतात.
12.222.57
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान ।
स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं ।
बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन् ॥ १२.२२२.५७ ॥
कोळी फिरत फिरत आपला धागा संपल्यावर लटकत उभा राहतो, तसा विमुक्त पुरुष दुःख सोडतो; दगडावर आदळलेले मातीचे ढेकूळ जसे विखुरते तसे ते नष्ट होते.
12.222.58
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं ।
हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण ।
स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ १२.२२२.५८ ॥
रुरु हरीण आपले जुने शिंग आणि साप आपली कात सोडतो, मागे न पाहता जातो, तसा विमुक्त पुरुष दुःख सोडतो.
12.222.59
द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त ।
मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय ।
मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५९ ॥
पाण्याने पडणारे झाड सोडून पक्षी अनासक्तपणे उतरतो, तसा तो सुखदुःख त्यागून मुक्त व अलिङ्ग होऊन परम गतीला प्राप्त होतो.
12.222.60
ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता ॥ १२.२२२.६० ॥
मी तेच आहे; आतमध्ये मीच भोक्ता आहे.
12.222.61
अपिच भवति मैथिलेन गीतं ।
नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र ।
स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ १२.२२२.६१ ॥
आणखी, मिथिलेच्या राजाने गायले: नगर अग्नीने वेढले जाऊन जळत असतानाही पाहून, येथे माझा तुसही जळत नाही — हे राजाने स्वतः सांगितले.
12.222.62
इदममृतपदं विदेहराजा ।
स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः ।
परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ १२.२२२.६२ ॥
विदेहाचा राजा, येथे पञ्चशिखाने सांगितलेल्या या अमृतपदाचा पूर्णपणे विचार करून, दृढ निश्चयाने, शोकरहित होऊन परम सुखाने विहरला.
12.222.63
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं ।
महीपते सततमवेक्षते तथा।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः ।
प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ १२.२२२.६३ ॥
हे महीपते, जो हा मोक्षनिश्चय वाचतो आणि सतत त्याचे चिंतन करतो, तो दुःखी न होता उपद्रव अनुभवत नाही; मैथिल राजा कपिलाकडे जाऊन जसा मुक्त झाला, तसाच तो मुक्त होतो.