มหาภารตะ · อัธยายะ 12.222
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.222.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२२.१ ॥
พระเจ้าชนกผู้เป็นนรเทพ เมื่อได้รับการชี้แจงจากพระฤๅษีผู้สูงสุดแล้ว ก็ทรงถามอีกครั้งเรื่องความมีและความไม่มีในชีวิตหลังความตาย
12.222.2
भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२२.२ ॥
ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หากหลังความตายไม่มีผู้ใดรักษาสัญญาณแห่งสติ เช่นนั้นอวิชชาจะทำอะไรได้ หรือแม้แต่ความรู้จะทำอะไรได้
12.222.3
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ १२.२२२.३ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ทวิชาติ ขอท่านได้โปรดเห็นว่าทุกสิ่งล้วนลงเอยที่ความสูญสิ้น ไม่ว่าผู้ใดจะไม่ประมาทหรือประมาท จะทำให้เกิดความต่างอันใดได้เล่า
12.222.4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ १२.२२२.४ ॥
การไม่ยึดติดในสรรพสัตว์ หรือการยึดติดในสิ่งที่ไม่จีรัง จะเป็นสิ่งที่ควรตัดสินโดยแท้จริงเพื่อผู้ใดเล่า และในที่นี้ความแน่นอนตามความจริงคืออะไร
12.222.5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥ १२.२२२.५ ॥
ฤๅษีปัญจศิขะผู้ปราชญ์ ได้ปลอบโยนผู้ที่ถูกความมืดปกคลุม ดูงุนงงและกระวนกระวายอีกครั้งด้วยถ้อยคำ แล้วจึงกล่าวขึ้น
12.222.6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२२.६ ॥
ในที่นี้ไม่มีความแน่นอนที่ตั้งอยู่บนความสูญสิ้น และก็ไม่พบความแน่นอนที่ตั้งอยู่บนแสงสว่างเช่นกัน สิ่งประชุมรวมนี้คือกายอินทรีย์และจิต แม้จะแยกกันอยู่ แต่ก็ดำเนินไปในการกระทำโดยอาศัยซึ่งกันและกัน
12.222.7
धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ १२.२२२.७ ॥
สำหรับผู้ที่กำลังเคลื่อนไป ธาตุทั้งห้าของเขาคือ อากาศ ลม ไฟ น้ำ และดิน ธาตุเหล่านั้นตั้งอยู่ตามธรรมชาติของตน และแยกจากกันไปตามธรรมชาติของตน
12.222.8
आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा ॥ १२.२२२.८ ॥
อากาศ ลม ความร้อน ความชุ่มชื้น และสิ่งใดก็ตามที่เป็นธาตุดิน นี่คือการประชุมรวมของธาตุทั้งห้า แม้กายก็มิได้มีเพียงชนิดเดียว
12.222.9
अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत् ।
वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति ॥ १२.२२२.९ ॥
เราจะกล่าวถึงสิ่งที่เป็นเลิศของทวิชาติ ซึ่งมีรูปเป็นปัญญา สิ่งนั้นเป็นนิรันดร์และอยู่เหนือวิสัยแห่งถ้อยคำ จึงจะรู้ได้ดังนี้
12.222.10
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १२.२२२.१० ॥
ความรู้ สิ่งที่พึงรู้ และความรู้เช่นเดียวกัน ความรู้กล่าวกันว่ามีสามประการ ความรู้ ความร้อน และลม การประชุมรวมของกรรมมีสามประการ
12.222.11
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ १२.२२२.११ ॥
อินทรีย์ทั้งหลาย อารมณ์ของอินทรีย์ ธรรมชาติ สำนึกรู้ ใจ ปราณะและอปานะ การแปรปรวน และธาตุทั้งหลาย สิ่งเหล่านี้ได้เกิดขึ้นจากที่นี่
12.222.12
प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा ।
पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान् ॥ १२.२२२.१२ ॥
ปราณะเป็นต้นและการสัมผัสทั้งหลาย ไม่ได้ตั้งอยู่ในที่คับแคบ และเช่นนั้นก็จะขึ้นอยู่กับบุตรทั้งหลาย ส่วนบุรุษผู้สูงสุดนั้นคือความรู้สึกรู้ล้วนๆ
12.222.13
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः ॥ १२.२२२.१३ ॥
การฟัง การสัมผัส ลิ้น การเห็น และจมูก เหล่านี้คืออินทรีย์ทั้งห้า ซึ่งคุณสมบัติของอินทรีย์เหล่านี้ดำเนินไปโดยมีจิตนำหน้า
12.222.14
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥ १२.२२२.१४ ॥
ในที่นั้น สำนึกรู้สามประการที่ประกอบด้วยวิญญาณนั้นเป็นสิ่งมั่นคง เรียกว่าสุขและทุกข์ และยังเรียกว่าไม่ทุกข์และไม่สุขอีกด้วย
12.222.15
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ १२.२२२.१५ ॥
เสียง การสัมผัส รูป รส และกลิ่น เป็นวัตถุที่มีรูปร่าง ห้าสิ่งนี้พร้อมด้วยคุณสมบัติที่หก ย่อมรับใช้การบรรลุความรู้จนถึงความตาย
12.222.16
तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम् ॥ १२.२२२.१६ ॥
ในสิ่งเหล่านี้มีการปลดปล่อยจากกรรม และความแน่ชัดในความหมายของหลักการทั้งปวง ผู้คนเรียกพระองค์นั้นว่าสูงสุด บริสุทธิ์ และเป็นเจ้าอยู่เหนือราคะ
12.222.17
विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम् ।
तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ १२.२२२.१७ ॥
จากความปราศจากราคะ พระองค์จึงดำรงอยู่ในสภาวะที่เคลื่อนไหวอยู่เสมอในราคะ เมื่อพระองค์ผ่องใส ควรเห็นอย่างครบถ้วนว่า ปัญญานี้ไม่เสื่อมสลายและยิ่งใหญ่
12.222.18
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥ १२.२२२.१८ ॥
สำหรับผู้ที่เห็นการประชุมรวมของคุณสมบัติเหล่านี้ว่าเป็นตัวตนของตน และมองไม่ชอบ ทุกข์อันไม่มีที่สิ้นสุดย่อมไม่สงบลง
12.222.19
तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान् ।
अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ १२.२२२.१९ ॥
เพราะฉะนั้น ผู้มีปัญญาและฉลาดไม่ควรยึดติดในสิ่งเหล่านี้ ที่เห็นว่าไม่ใช่ตัวตนนั้น และว่า เราไม่ใช่ และไม่ใช่ของเรา จะดำรงอยู่บนฐานใดเล่า จึงทำให้กระแสทุกข์ที่ไม่ขาดสายยึดเกาะอยู่
12.222.20
यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ १२.२२२.२० ॥
ที่ซึ่งมีนามว่าสัมยัคมนะ การละวางเพียงอย่างเดียวเป็นสิ่งสูงสุดที่ไม่มีอะไรเหนือกว่า จงฟังสิ่งที่จะถูกกล่าวขึ้นเพื่อการหลุดพ้นของท่าน
12.222.21
त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः ॥ १२.२२२.२१ ॥
สำหรับทุกคน แม้ผู้ที่ปฏิบัติกรรม การสละเท่านั้นสำคัญ สำหรับผู้ที่ถูกฝึกฝนด้วยความทุกข์อยู่เสมอ ความยึดติดซึ่งนำทุกข์มาก็ถูกทำลายไป
12.222.22
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना ॥ १२.२२२.२२ ॥
ในการสละทรัพย์สินมีกรรมอยู่ ในการสละความเพลิดเพลินมีวัตรด้วย ในการสละความสุข มีโยคะแห่งตบะ ในการสละทุกสิ่ง ผู้นั้นย่อมบรรลุ (ความหลุดพ้น)
12.222.23
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत् ॥ १२.२२२.२३ ॥
นี่คือเส้นทางแห่งการสละทั้งหมดที่ไม่แบ่งแยกสองทาง ซึ่งได้ถูกชี้แสดงไว้เพื่อการละทุกข์โดยสิ้นเชิง มิฉะนั้นจะมีคติที่ไม่ดีเกิดขึ้น
12.222.24
शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः ।
क्षीणे पुण्ये विगते च पापे।
तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे ।
फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव ॥ १२.२२२.२४ ॥
ผู้นั้นพักผ่อนหลุดพ้นจากความกลัวต่อความแก่และความตาย เมื่อบุญหมดสิ้นและบาปผ่านพ้นไป และเหตุแห่งตบะกับสภาวะมั่นคงได้ผ่านไปแล้ว เขาคงอยู่ในผล ดุจอากาศที่ปราศจากเครื่องหมาย
12.222.25
पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु ॥ १२.२२२.२५ ॥
ได้กล่าวถึงอินทรีย์แห่งความรู้ทั้งห้าที่อยู่ในจิต โดยมีใจเป็นที่หก บัดนี้เราจะกล่าวถึงอินทรีย์แห่งการกระทำทั้งห้า โดยมีใจเป็นที่หกเช่นกัน
12.222.26
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥ १२.२२२.२६ ॥
มือทั้งสองพึงรู้ว่าเป็นอินทรีย์แห่งการกระทำ และเท้าทั้งสองเป็นอินทรีย์แห่งการเคลื่อนไป อวัยวะเพศทำหน้าที่เพื่อการให้กำเนิดและความสุข ทวารหนักเป็นอินทรีย์แห่งการขับถ่าย
12.222.27
वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः ॥ १२.२२२.२७ ॥
วาจาเป็นที่รู้กันว่ามีไว้เพื่อจุดมุ่งหมายพิเศษของเสียง การเคลื่อนไหวนั้น กล่าวกันว่าประกอบด้วยห้า ดังนี้รวมเป็นสิบเอ็ด และใจถูกปัญญารบกวน
12.222.28
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ १२.२२२.२८ ॥
หูทั้งสอง เสียง และจิต สามสิ่งนี้เป็นส่วนของการรับรู้ทางหู ในการสัมผัสก็เช่นนั้น ในรูปก็เช่นนั้น และในรสกับกลิ่นก็เช่นเดียวกัน
12.222.29
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः ॥ १२.२२२.२९ ॥
ดังนั้น สิ่งเหล่านี้คือคุณสามชุดละห้า เพื่อการรับรู้สิ่งเหล่านั้น ซึ่งสภาวะสามประการนี้ปรากฏขึ้นสลับกันไป
12.222.30
सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः ॥ १२.२२२.३० ॥
สัตตวิกะ ราชสิกะ และตามสิกะ คือสามประการนี้ ในคุณเหล่านั้นมีความรู้สึกสามประเภทเกิดขึ้น และวิธีการทั้งปวง
12.222.31
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः ॥ १२.२२२.३१ ॥
ความปีติยินดี ความชื่นชม ความปลื้มใจ ความสุข และความสงบแห่งจิต ไม่ว่าจะเกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุหรือมีเหตุก็ตาม สิ่งเหล่านี้พึงรู้ว่าเป็นคุณแห่งสัตตวะ
12.222.32
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२२२.३२ ॥
ความไม่พอใจ ความกระวนกระวาย ความโศก ความโลภ และความไม่อดทน สิ่งเหล่านี้เป็นเครื่องหมายของราชัส ปรากฏทั้งที่มีเหตุและไม่มีเหตุ
12.222.33
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२२२.३३ ॥
ความขาดวิจารณญาณ ความหลง ความประมาท การนอนหลับ และความง่วงเหงา สิ่งเหล่านี้เป็นคุณต่าง ๆ ของตมัส ซึ่งยังคงดำรงอยู่ด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง
12.222.34
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२२२.३४ ॥
สิ่งใดก็ตามที่ประกอบด้วยความปีติ เกิดขึ้นในกายหรือในใจ นั่นคือสภาวะสัตตวิกะ และพึงถือเช่นนั้น
12.222.35
यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत् ॥ १२.२२२.३५ ॥
แต่สิ่งใดก็ตามที่ประกอบด้วยความทุกข์ร้อนและไม่น่ายินดีแก่ตน เกิดขึ้นเป็นการเคลื่อนไหว นั่นคือราชัส และพึงพิจารณาเช่นเดียวกัน
12.222.36
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२२२.३६ ॥
ส่วนสิ่งใดก็ตามที่ประกอบด้วยความหลง เกิดขึ้นในกายหรือในใจ เหนือการคิดหาเหตุผลและไม่อาจรู้ได้ นั่นพึงรู้ว่าเป็นตมัส
12.222.37
श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा ॥ १२.२२२.३७ ॥
หูเป็นธาตุที่ตั้งอยู่ในอากาศ และเสียงตั้งอยู่บนหู ในการรู้เสียง ไม่ใช่ทั้งสองอย่างนี้ที่เป็นผู้รู้ หรือผู้รู้เป็นของอีกสิ่งหนึ่ง
12.222.38
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ १२.२२२.३८ ॥
ผิวหนัง ตาทั้งสอง ลิ้น และจมูก ซึ่งเป็นที่ห้า ก็เป็นเช่นนี้เช่นกัน อินทรีย์เหล่านี้มีไว้สำหรับการสัมผัส รูป รส และกลิ่น สิ่งเหล่านี้พร้อมกับใจและความคิด นั่นคือสิ่งเหล่านั้น
12.222.39
स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १२.२२२.३९ ॥
การทำหน้าที่ของตนพร้อมกันตั้งอยู่ในสิบสิ่งนี้ จงรู้ว่าจิตคือที่สิบเอ็ด และปัญญาเป็นที่สิบสอง
12.222.40
तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ १२.२२२.४० ॥
การทำงานของสิ่งเหล่านั้นไม่พร้อมกันมิใช่การทำลาย และมิใช่ลักษณะของตมัส การประพฤติที่ตั้งอยู่บนการทำงานพร้อมกันนั้นเป็นการประพฤติทางโลก
12.222.41
इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात् ।
चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥ १२.२२२.४१ ॥
ผู้ที่เข้าใกล้อินทรีย์ทั้งหลาย แม้ได้เห็นและได้ฟังจากคัมภีร์ที่สืบทอดกันมาแต่ก่อน แล้วพิจารณาอยู่ ย่อมดำเนินไปโดยมีคุณทั้งสามนี้เท่านั้นประกอบอยู่
12.222.42
यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम् ॥ १२.२२२.४२ ॥
จิตที่ตมัสถูกครอบงำ พล่านไปเร็วและไม่มั่นคง ย่อมทำให้กายหยุดนิ่งลง ความสุขนั้นท่านเรียกว่าความสุขแบบตมัส
12.222.43
यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥ १२.२२२.४३ ॥
สิ่งใดที่ผูกอยู่กับคัมภีร์ สิ่งนั้นสงบลงได้ยาก แม้ในที่นั้นอวิชชาก็ยังเข้ายึดถือ ราวกับเป็นความเท็จที่ปรากฏชัด
12.222.44
एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते ॥ १२.२२२.४४ ॥
ฉันใดก็ฉันนั้น คุณที่เกิดจากกรรมของตนย่อมถูกนับเช่นนั้น คุณนั้นดำรงอยู่ได้บ้าง หรือในบางคนก็ดับสนิทไป
12.222.45
अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति ।
यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः ॥ १२.२२२.४५ ॥
ความรู้สึกว่า ฉัน นี้เท่านั้นที่ตั้งอยู่จริง และไม่ตั้งมั่นอยู่ที่อื่นได้ ผู้ที่ความรู้สึกนี้มั่นคงอยู่เสมอ ผู้นั้นแลคือผู้รู้ ส่วนอีกผู้หนึ่งหาเป็นเช่นนั้นไม่
12.222.46
देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः ।
एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ ॥ १२.२२२.४६ ॥
หน้าที่ของร่างกายก็เช่นเดียวกัน มั่นคงอยู่เสมอในสรรพสัตว์ทั้งปวง ด้วยการอนุมานนี้เองหน้าที่นั้นก็พึงละทิ้งเสีย
12.222.47
ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत् ।
धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२२.४७ ॥
ด้วยความรู้ สัตว์ย่อมพ้นได้ ผู้มีจิตใจเป็นธรรมพึงเป็นผู้ประกอบด้วยความรู้ โลกย่อมดำรงอยู่ได้ด้วยธรรม ทุกสิ่งตั้งอยู่บนธรรม
12.222.48
सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम् ।
सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन ॥ १२.२२२.४८ ॥
ธรรมนั้นแลเป็นผู้ให้กำเนิดประโยชน์ทั้งปวง และเป็นเหตุของทุกสิ่ง ในโลกนี้เห็นสิ่งทั้งปวงได้ แต่ประโยชน์ทั้งปวงนั้นมิอาจเห็นได้ด้วยประการใด
12.222.49
सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति ।
व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते ॥ १२.२२२.४९ ॥
เมื่อได้สละทุกสิ่งแล้ว พระปรมาตมันย่อมทรงพอพระทัย จากสิ่งที่ปรากฏไปสู่สิ่งที่ไม่ปรากฏ ไม่มีอะไรเทียบได้ พระองค์ย่อมเวียนไปในโลกทั้งหลาย
12.222.50
एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२२२.५० ॥
ผู้ที่พิจารณาเรื่องอาตมันกล่าวว่า นี่คือการรวมกันของเขตร สภาวะที่ดำรงอยู่ในใจนั้น เรียกว่าผู้รู้เขตร
12.222.51
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु ॥ १२.२२२.५१ ॥
ถ้าเป็นเช่นนี้ ความดับสูญคืออะไร หรือความคงอยู่ถาวรจะเป็นไปได้อย่างไร ในหมู่สรรพสัตว์ที่ดำรงอยู่ตามสภาวะของตน และในหมู่เหตุทั้งหลาย
12.222.52
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२२.५२ ॥
เหมือนแม่น้ำที่ไหลไปสู่มหาสมุทร ย่อมละรูปร่างและชื่อเดิม แต่ไม่ได้ยึดความเป็นตนของตนไว้ การดับไปของสรรพสัตว์ก็เป็นเช่นนั้น
12.222.53
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः ॥ १२.२२२.५३ ॥
ถ้าเป็นเช่นนี้ จะมีชื่อเรียกการเกิดใหม่หลังความตายได้อย่างไร เมื่อชีวาตมันถูกรวมกลับไปและถูกยึดถือจากทุกทิศทาง
12.222.54
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि ।
मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः ।
पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ १२.२२२.५४ ॥
ผู้ใดรู้จิตแห่งความหลุดพ้นนี้ และด้วยความไม่ประมาทแสวงหาอาตมัน ผู้นั้นย่อมไม่ถูกผลกรรมที่ไม่พึงปรารถนาติดแปดเปื้อน ดุจใบบัวที่ถูกรดน้ำก็ไม่เปียกชุ่ม
12.222.55
दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः ।
प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति ।
मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५५ ॥
เมื่อบุรุษหลุดพ้นจากบ่วงอันมั่นคงหลายประการ ทั้งที่เกิดจากสิ่งมีชีวิตและแม้จากเทพเจ้า เมื่อใดเขาละสุขและทุกข์ได้ เมื่อนั้นเขาก็หลุดพ้น ปราศจากเครื่องหมาย และบรรลุถึงคติอันสูงสุด
12.222.56
मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः ॥ १२.२२२.५६ ॥
ผู้ไม่ยึดติด พึ่งพิงพระผู้ยิ่งใหญ่ ย่อมเห็นพระองค์ได้
12.222.57
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान ।
स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं ।
बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन् ॥ १२.२२२.५७ ॥
เหมือนแมงมุมที่หมุนวนอยู่ เมื่อใยของมันหมดลง ก็ห้อยแขวนอยู่ ผู้หลุดพ้นก็ละทุกข์ได้ฉันนั้น ดุจก้อนดินที่กระทบกับภูเขาย่อมแตกกระจาย ผู้นั้นก็สลายไปเช่นนั้น
12.222.58
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं ।
हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण ।
स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ १२.२२२.५८ ॥
เหมือนกวางรุรุทิ้งเขาเก่าไป หรือนาคทิ้งผิวหนัง แล้วจากไปโดยไม่เหลียวกลับมอง ผู้หลุดพ้นก็ละทุกข์ได้ฉันนั้น
12.222.59
द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त ।
मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय ।
मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५९ ॥
เหมือนนกที่ไม่ยึดติด ละต้นไม้ที่กำลังล้มลงสู่น้ำ แล้วไปเกาะที่อื่น ผู้นั้นละสุขและทุกข์ หลุดพ้น ปราศจากเครื่องหมาย และบรรลุถึงคติอันสูงสุด
12.222.60
ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता ॥ १२.२२२.६० ॥
ข้าพเจ้าคือสิ่งนั้น ภายในนั้นข้าพเจ้าเองคือผู้เสวยผล
12.222.61
अपिच भवति मैथिलेन गीतं ।
नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र ।
स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ १२.२२२.६१ ॥
อนึ่ง พระราชาแห่งมิถิลาทรงขับร้องไว้ว่า เมื่อทอดพระเนตรเห็นนครถูกล้อมและลุกไหม้ด้วยไฟ พระองค์เองตรัสว่า "แม้เปลือกข้าวของเราก็ไม่ไหม้ที่นี่เลย"
12.222.62
इदममृतपदं विदेहराजा ।
स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः ।
परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ १२.२२२.६२ ॥
พระราชาแห่งวิเทหะ ทรงพิจารณาถ้อยคำอมตะบทนี้ทั่วถ้วนแล้ว ซึ่งปัญจศิขะกล่าวไว้ที่นี่ ทรงตั้งพระทัยมั่นในความหมาย ปราศจากความโศก ทรงดำรงอยู่ในความสุขอย่างยิ่ง
12.222.63
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं ।
महीपते सततमवेक्षते तथा।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः ।
प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ १२.२२२.६३ ॥
โอ้ผู้เป็นใหญ่แห่งแผ่นดิน ผู้ใดสวดบทแห่งความมั่นใจในการหลุดพ้นนี้ และพิจารณาอยู่เสมอ ผู้นั้นไม่เศร้าโศก ไม่ประสบความยากลำบาก และย่อมพ้นไป ดังพระราชาแห่งมิถิลาที่เข้าเฝ้าพระกปิละแล้วได้พ้นไป