મહાભારત · અધ્યાય 12.222
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.222.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२२.१ ॥
પરમ ઋષિએ બોધ આપેલા રાજા જનકે મૃત્યુ પછીની સ્થિતિ વિશે અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વ વિશે ફરી પૂછ્યું.
12.222.2
भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२२.२ ॥
હે ભગવન્, જો મૃત્યુ પછી કોઈની સંજ્ઞા ન રહેતી હોય, તો એમ હોય તો અજ્ઞાન શું કરશે, કે જ્ઞાન શું કરશે?
12.222.3
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ १२.२२२.३ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, જુઓ કે બધું વિનાશમાં જ સમાપ્ત થાય છે. સાવધાન હોય કે બેદરકાર, એમાં શું ફરક પડશે?
12.222.4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ १२.२२२.४ ॥
પ્રાણીઓ સાથે અસંસર્ગ અથવા નાશવંત વસ્તુઓ સાથે સંસર્ગ — કોના માટે તે તત્ત્વતઃ નિશ્ચિત કરવો? અહીં તત્ત્વતઃ નિશ્ચય શું છે?
12.222.5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥ १२.२२२.५ ॥
અંધકારથી ઘેરાયેલા, ભ્રાંત અને વ્યાકુળ જેવા તેને ફરી વાણીથી શાંત કરતાં કવિ પંચશિખે કહ્યું.
12.222.6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२२.६ ॥
અહીં વિનાશમાં સ્થિર થયેલી નિષ્ઠા નથી, પ્રકાશમાં સ્થિર થયેલી નિષ્ઠા પણ મળતી નથી. આ સમાહાર શરીર, ઇન્દ્રિયો અને ચિત્તનો સંયોગ છે; તેઓ જુદા હોવા છતાં કર્મોમાં એકબીજા પર આશ્રિત રીતે ચાલે છે.
12.222.7
धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ १२.२२२.७ ॥
દોડતા (શરીર)ના તે પાંચ: આકાશ, વાયુ, તેજ, જળ, પૃથ્વી. તેઓ સ્વભાવથી સ્થિર રહે છે અને સ્વભાવથી જ વિયુક્ત થાય છે.
12.222.8
आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा ॥ १२.२२२.८ ॥
આકાશ, વાયુ, ઊષ્મા, સ્નેહ અને જે પાર્થિવ છે — આ પાંચનો સમાહાર છે; શરીર પણ એક પ્રકારનું નથી.
12.222.9
अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत् ।
वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति ॥ १२.२२२.९ ॥
દ્વિજોને કહેવા યોગ્ય જે વિશેષ, બુદ્ધિરૂપ છે તે હું કહું છું; તે વાણીથી સદા અગોચર છે; આ રીતે તે જાણવા યોગ્ય બનશે.
12.222.10
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १२.२२२.१० ॥
જ્ઞાન, જ્ઞેય, તેમજ જ્ઞાન — જ્ઞાન ત્રિવિધ કહેવાય છે; જ્ઞાન, ઊષ્મા અને વાયુ; કર્મસંગ્રહ ત્રિવિધ છે.
12.222.11
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ १२.२२२.११ ॥
ઇન્દ્રિયો, ઇન્દ્રિયોના વિષયો, સ્વભાવ, ચેતના, મન, પ્રાણ-અપાન, વિકાર અને ધાતુઓ — આ અહીંથી નીકળ્યાં છે.
12.222.12
प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा ।
पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान् ॥ १२.२२२.१२ ॥
પ્રાણ વગેરે અને સ્પર્શો સંકુચિત સ્થિતિમાં નથી; એ જ રીતે પુત્રોને આધીન થશે; તે પરમ પુરુષ કેવળ ચિન્માત્ર છે.
12.222.13
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः ॥ १२.२२२.१३ ॥
શ્રવણ, સ્પર્શ, જીભ, દૃષ્ટિ અને નાક — આ જ પાંચ ઇન્દ્રિયો છે; તેમના ગુણો મનને આગળ રાખીને ચાલે છે.
12.222.14
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥ १२.२२२.१४ ॥
ત્યાં વિજ્ઞાનથી યુક્ત ત્રિવિધ ચેતના સ્થિર છે; તેને સુખ-દુઃખ કહે છે, અને અદુઃખ તથા અસુખ પણ કહે છે.
12.222.15
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ १२.२२२.१५ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ — આ જ મૂર્ત વિષયો છે; મૃત્યુ સુધી આ પાંચ અને છ ગુણો જ્ઞાનસિદ્ધિ માટે છે.
12.222.16
तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम् ॥ १२.२२२.१६ ॥
તેમાં કર્મત્યાગ અને સર્વ તત્ત્વાર્થનો નિશ્ચય છે; તેને પરમ, શુદ્ધ, રજસથી પર પ્રભુ કહે છે.
12.222.17
विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम् ।
तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ १२.२२२.१७ ॥
વૈરાગ્યથી તે તેનામાં રહે છે; રજસમાં નિત્ય સંચરતું માનવામાં આવે છે; તે પ્રસન્ન હોય ત્યારે સંપૂર્ણ જોવું — આ બુદ્ધિ અવ્યય અને મહાન છે.
12.222.18
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥ १२.२२२.१८ ॥
આ ગુણસમૂહને આત્મભાવે જોનારા, સમ્યક્ ન જોનારાનું અનંત દુઃખ શાંત થતું નથી.
12.222.19
तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान् ।
अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ १२.२२२.१९ ॥
તેથી બુદ્ધિમાન અને મેધાવી મનુષ્યે આ બાબતોમાં આસક્ત ન થવું. 'અનાત્મા' અને 'હું નથી, મારું નથી' એવું જે જોવાયું છે, તે પણ કયા આધારે ટકે છે — જેથી દુઃખની સતત ધારા ચોંટી રહે છે?
12.222.20
यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ १२.२२२.२० ॥
'સમ્યક્ મનસ્' નામે માત્ર ત્યાગ જ સર્વોત્તમ છે — તારા મોક્ષ માટે જે કહેવાશે તે સાંભળ.
12.222.21
त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः ॥ १२.२२२.२१ ॥
બધા માટે, કર્મોમાં યુક્ત હોવા છતાં પણ, ત્યાગ જ (શ્રેષ્ઠ) છે. નિત્ય દુઃખથી વિનીત થયેલાઓની, દુઃખ વહન કરનારી આસક્તિ નાશ પામે છે.
12.222.22
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना ॥ १२.२२२.२२ ॥
દ્રવ્યના ત્યાગમાં કર્મો, ભોગના ત્યાગમાં વ્રતો પણ. સુખના ત્યાગમાં તપોયોગ, સર્વના ત્યાગમાં (મોક્ષ) પ્રાપ્ત થાય છે.
12.222.23
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत् ॥ १२.२२२.२३ ॥
સર્વ ત્યાગનો આ અદ્વૈત માર્ગ તેને માટે બતાવ્યો છે — દુઃખનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવા; નહીંતર દુર્ગતિ થશે.
12.222.24
शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः ।
क्षीणे पुण्ये विगते च पापे।
तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे ।
फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव ॥ १२.२२२.२४ ॥
ઘડપણ અને મૃત્યુના ભયથી મુક્ત થઈને તે વિશ્રામ કરે છે. પુણ્ય ક્ષીણ થાય અને પાપ વીતી જાય ત્યારે, તપનું નિમિત્ત અને નિષ્ઠા વીતી જાય ત્યારે, ફળમાં આકાશની જેમ લક્ષણરહિત (રહે છે).
12.222.25
पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु ॥ १२.२२२.२५ ॥
મનને છઠ્ઠું રાખીને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો ચિત્તમાં કહ્યા પછી, હવે મનને છઠ્ઠું રાખીને હું પાંચ કર્મેન્દ્રિયો કહીશ.
12.222.26
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥ १२.२२२.२६ ॥
બંને હાથ કર્મેન્દ્રિય જાણવા; બંને પગ ગતિ-ઇન્દ્રિય છે. પ્રજનન અને આનંદમાં શેફ; વિસર્જનમાં પાયુ ઇન્દ્રિય.
12.222.27
वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः ॥ १२.२२२.२७ ॥
વાણી શબ્દવિશેષ માટે; પાંચ સાથેની ગતિ એમ જાણે છે. આ રીતે આ અગિયાર છે; બુદ્ધિથી મન ચલિત થાય છે.
12.222.28
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ १२.२२२.२८ ॥
બંને કાન, શબ્દ અને ચિત્ત—શ્રવણના સંગ્રહમાં આ ત્રણ. એ જ રીતે સ્પર્શમાં, એ જ રીતે રૂપમાં, અને એ જ રીતે રસ તથા ગંધમાં.
12.222.29
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः ॥ १२.२२२.२९ ॥
આ રીતે આ પાંચ-પાંચના ત્રણ ગુણો છે; તેમના બોધ માટે. જેના દ્વારા આ ત્રિવિધ ભાવ ક્રમશઃ ઉપસ્થિત થાય છે.
12.222.30
सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः ॥ १२.२२२.३० ॥
સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ—આ ત્રણ છે. એમાંથી ત્રિવિધ વેદનાઓ ઉત્પન્ન થાય છે; બધાં સાધનો પણ.
12.222.31
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः ॥ १२.२२२.३१ ॥
હર્ષ, પ્રીતિ, આનંદ, સુખ, ચિત્તની શાંતિ — કારણ વિના કે કારણથી ઉદ્ભવે તો પણ આ સાત્ત્વિક ગુણ જાણવા.
12.222.32
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२२२.३२ ॥
અસંતોષ, સંતાપ, શોક, લોભ તથા અક્ષમા — આ રજોગુણનાં લક્ષણો છે; કારણ સહિત કે કારણ વિના તે દેખાય છે.
12.222.33
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२२२.३३ ॥
અવિવેક, મોહ, પ્રમાદ, નિદ્રા અને આળસ — આ વિવિધ તામસ ગુણો છે; કોઈ ને કોઈ રીતે તે રહે છે.
12.222.34
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२२२.३४ ॥
તેમાં જે પ્રીતિથી યુક્ત હોઈ શરીરમાં કે મનમાં હોય, તે સાત્ત્વિક ભાવ છે — એ રીતે તેને જોવું.
12.222.35
यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत् ॥ १२.२२२.३५ ॥
પરંતુ જે સંતાપથી યુક્ત થઈ પોતાને અપ્રિય લાગે એવું પ્રવૃત્ત થાય, તે રજોગુણ છે — તેને પણ એ રીતે વિચારવું.
12.222.36
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२२२.३६ ॥
હવે જે મોહથી યુક્ત થઈ શરીરમાં કે મનમાં હોય, જે તર્કથી પર અને અજ્ઞેય હોય — તેને તમોગુણ સમજવો.
12.222.37
श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा ॥ १२.२२२.३७ ॥
શ્રોત્ર આકાશાશ્રિત ભૂત છે, અને શબ્દ શ્રોત્રાશ્રિત છે. શબ્દવિજ્ઞાનમાં બંને નહીં; વિજ્ઞાતા બીજાનો છે.
12.222.38
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ १२.२२२.३८ ॥
એ જ રીતે ત્વચા, બે આંખો, જીભ, નાક — પાંચમી; તે સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ માટે; તેઓ, ચિત્ત અને મન તે જ છે.
12.222.39
स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १२.२२२.३९ ॥
પોતપોતાના કર્મનો એકસાથે ભાવ આ દસમાં રહે છે; ચિત્તને અગિયારમું જાણ, અને બુદ્ધિ બારમી છે.
12.222.40
तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ १२.२२२.४० ॥
તેમનો અયુગપત્ ભાવ વિનાશ નથી; તામસિક પણ નથી. યુગપત્ ભાવમાં આશ્રિત જે વ્યવહાર છે તે લૌકિક છે.
12.222.41
इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात् ।
चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥ १२.२२२.४१ ॥
ઇન્દ્રિયો પાસે જઈને પણ, પહેલાં જોઈને અને સાંભળેલા શાસ્ત્રથી, ચિંતન કરતો તે ત્રણ ગુણોથી યુક્ત થઈને જ ફરે છે.
12.222.42
यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम् ॥ १२.२२२.४२ ॥
તમોગુણથી આહત, ઝડપથી વિચરતું, અસ્થિર ચિત્ત શરીરમાં વિરામ સર્જે છે — તેને તામસિક સુખ કહે છે.
12.222.43
यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥ १२.२२२.४३ ॥
આગમ સાથે જોડાયેલું જે કંઈ હોય, તે મુશ્કેલીથી શાંત થાય છે. પછી તેમાં પણ અજ્ઞાન પકડી લે છે, જાણે સ્પષ્ટ અસત્ય.
12.222.44
एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते ॥ १२.२२२.४४ ॥
એ જ રીતે, સ્વકર્મથી ઉત્પન્ન થતો ગુણ સારી રીતે ગણવામાં આવ્યો છે. તે કોઈક રીતે ચાલુ રહે છે, અથવા કેટલાકમાં સંપૂર્ણ રીતે અટકી જાય છે.
12.222.45
अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति ।
यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः ॥ १२.२२२.४५ ॥
'હું' એ જ ભાવ ખરેખર રહે છે; તે બીજે ક્યાંય ટકતો નથી. જેનો આ ભાવ સદા દૃઢ રહે છે, તે જ વિદ્વાન છે; બીજો એવો નથી.
12.222.46
देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः ।
एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ ॥ १२.२२२.४६ ॥
દેહધર્મ પણ એ જ રીતે સર્વ પ્રાણીઓમાં સદા દૃઢ રહે છે. આ જ અનુમાનથી તે ધર્મ પણ ત્યાજ્ય છે.
12.222.47
ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत् ।
धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२२.४७ ॥
જ્ઞાનથી જીવ મુક્ત થાય છે; ધર્માત્મા જ્ઞાનવાન બનો. ધર્મથી લોક ધારણ થાય છે; બધું ધર્મમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.222.48
सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम् ।
सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन ॥ १२.२२२.४८ ॥
ધર્મ જ બધા પુરુષાર્થોનો જનક અને સર્વનું કારણ છે. જગતમાં બધું દેખાય છે, પણ બધા પ્રયોજનો કોઈ રીતે દેખાતા નથી.
12.222.49
सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति ।
व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते ॥ १२.२२२.४९ ॥
સર્વત્યાગ કર્યા પછી પરમાત્મા પ્રસન્ન થાય છે. વ્યક્તમાંથી અવ્યક્ત તરફ, અતુલ રીતે, તે લોકોમાં પરિવર્તન પામે છે.
12.222.50
एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२२२.५० ॥
અધ્યાત્મ ચિંતકો આને ક્ષેત્રનો સમાહાર કહે છે. મનમાં સ્થિત જે ભાવ છે તે જ ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે.
12.222.51
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु ॥ १२.२२२.५१ ॥
એમ હોય તો વિનાશ શું, અથવા શાશ્વત કેવી રીતે હોય? સ્વભાવથી વર્તમાન સર્વ ભૂતોમાં, હેતુઓમાં.
12.222.52
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२२.५२ ॥
સમુદ્રમાં મળેલી નદીઓ પોતાનું રૂપ અને નામ છોડે છે, પણ પોતાનું સ્વત્વ જાળવતી નથી; જીવોનો લય પણ એવો જ છે.
12.222.53
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः ॥ १२.२२२.५३ ॥
એમ હોય તો મૃત્યુ પછી પુનર્જન્મની સંજ્ઞા કેવી રીતે હોય? જીવ ફરી ભળીને સર્વ બાજુએથી ગ્રહણ થતાં.
12.222.54
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि ।
मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः ।
पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ १२.२२२.५४ ॥
જે આ વિમોક્ષબુદ્ધિ જાણે છે અને અપ્રમત્ત રહીને આત્માને શોધે છે, તે અનિષ્ટ કર્મફળોથી લેપાતો નથી; કમળદંડનું પાન પાણીથી સિંચાય તોય ભીંજાતું નથી તેમ.
12.222.55
दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः ।
प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति ।
मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५५ ॥
ઘણા દૃઢ પાશોથી, પ્રાણીઓ અને દેવતાઓને કારણે થતાં બંધનોથી મુક્ત થયેલો જ્યારે સુખદુઃખ ત્યજે છે, ત્યારે તે મુક્ત અને લિંગરહિત થઈ શ્રેષ્ઠ ગતિ પામે છે.
12.222.56
मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः ॥ १२.२२२.५६ ॥
અનાસક્ત લોકો મહાનનો આશ્રય લઈને જુએ છે.
12.222.57
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान ।
स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं ।
बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन् ॥ १२.२२२.५७ ॥
કરોળિયો ફરતો ફરતો પોતાનો તાંતણો ખૂટતાં લટકતો ઊભો રહે છે, તેમ મુક્ત પુરુષ દુઃખ ત્યજે છે; પથ્થર સાથે અથડાયેલું માટીનું ઢેકું જેમ ભાંગી જાય છે, તેમ તે નાશ પામે છે.
12.222.58
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं ।
हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण ।
स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ १२.२२२.५८ ॥
રુરુ હરણ પોતાનું જૂનું શિંગડું અને સાપ પોતાની કાંચળી ત્યજીને પાછળ જોયા વિના ચાલ્યો જાય છે, તેમ મુક્ત પુરુષ દુઃખ ત્યજે છે.
12.222.59
द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त ।
मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय ।
मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५९ ॥
પાણીથી પડતા વૃક્ષને છોડીને પક્ષી અનાસક્ત રીતે ઊતરે છે, તેમ તે સુખદુઃખ ત્યજીને મુક્ત અને લિંગરહિત થઈ પરમ ગતિ પામે છે.
12.222.60
ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता ॥ १२.२२२.६० ॥
હું તે જ છું; અંદર હું જ ભોક્તા છું.
12.222.61
अपिच भवति मैथिलेन गीतं ।
नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र ।
स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ १२.२२२.६१ ॥
વળી, મિથિલાના રાજાએ ગાયું: નગર અગ્નિથી ઘેરાઈને બળતું જોવા છતાં, અહીં મારો ફોતરો પણ બળતો નથી — આ વાત રાજાએ પોતે કહી.
12.222.62
इदममृतपदं विदेहराजा ।
स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः ।
परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ १२.२२२.६२ ॥
વિદેહના રાજાએ, અહીં પંચશિખે કહેલા આ અમૃતપદને સંપૂર્ણ વિચારીને, દૃઢ નિશ્ચયથી, શોકરહિત થઈને પરમ સુખે વિહાર કર્યો.
12.222.63
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं ।
महीपते सततमवेक्षते तथा।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः ।
प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ १२.२२२.६३ ॥
હે મહીપતિ, જે આ મોક્ષનિશ્ચયનું પઠન કરે છે અને સતત તેના પર ચિંતન કરે છે, તે દુઃખી થયા વિના ઉપદ્રવ અનુભવતો નથી; મૈથિલ રાજા કપિલ પાસે જઈને જેમ મુક્ત થયો, તેમ તે મુક્ત થાય છે.