ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.222
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.222.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२२.१ ॥
ಪರಮ ಋಷಿಯಿಂದ ಉಪದೇಶಿತನಾದ ರಾಜ ಜನಕನು, ಮರಣಾನಂತರದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕುರಿತು ಇರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದನು.
12.222.2
भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२२.२ ॥
ಭಗವನ್, ಮರಣಾನಂತರ ಯಾರಿಗೂ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಅಜ್ಞಾನ ಏನು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನವೇ ಏನು ಮಾಡುತ್ತದೆ?
12.222.3
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ १२.२२२.३ ॥
ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ, ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೋಡು. ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅಜಾಗರೂಕನಾಗಿರಲಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಉಂಟಾಗುವುದು?
12.222.4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ १२.२२२.४ ॥
ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಅಸಂಸರ್ಗ ಅಥವಾ ನಾಶವಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಸರ್ಗ — ಯಾರಿಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕು? ಇಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವತಃ ನಿಶ್ಚಯ ಯಾವುದು?
12.222.5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥ १२.२२२.५ ॥
ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಭ್ರಾಂತನಂತೆ ತತ್ತರಿಸಿದವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಪಂಚಶಿಖನು ಹೇಳಿದನು.
12.222.6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२२.६ ॥
ಇಲ್ಲಿ ನಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ನಿಷ್ಠೆ ಇಲ್ಲ, ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸಮಾಹಾರ ದೇಹ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತದ ಸಂಯೋಗ; ಅವು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.
12.222.7
धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ १२.२२२.७ ॥
ಓಡುವ (ದೇಹದ) ಆ ಐದು: ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ತೇಜಸ್ಸು, ಜಲ, ಭೂಮಿ. ಅವು ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತವೆ, ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಬೇರ್ಪಡುತ್ತವೆ.
12.222.8
आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा ॥ १२.२२२.८ ॥
ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಉಷ್ಣ, ಸ್ನೇಹ, ಪಾರ್ಥಿವವಾದುದು — ಇದು ಐದರ ಸಮಾಹಾರ; ದೇಹವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯದಲ್ಲ.
12.222.9
अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत् ।
वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति ॥ १२.२२२.९ ॥
ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಹೇಳತಕ್ಕ ವಿಶೇಷವನ್ನು — ಬುದ್ಧಿರೂಪವಾದುದನ್ನು — ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಅದು ಎಂದಿಗೂ ವಾಕ್ಕಿಗೆ ಗೋಚರವಲ್ಲ; ಹೀಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯತಕ್ಕದ್ದಾಗುವುದು.
12.222.10
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १२.२२२.१० ॥
ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯ, ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನ — ಜ್ಞಾನ ತ್ರಿವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಜ್ಞಾನ, ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ವಾಯು; ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹ ತ್ರಿವಿಧ.
12.222.11
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ १२.२२२.११ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳು, ಸ್ವಭಾವ, ಚೇತನೆ, ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣಾಪಾನರು, ವಿಕಾರ, ಧಾತುಗಳು — ಇವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿವೆ.
12.222.12
प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा ।
पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान् ॥ १२.२२२.१२ ॥
ಪ್ರಾಣ ಮೊದಲಾದವು, ಸ್ಪರ್ಶಗಳು ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಮಕ್ಕಳ ಅಧೀನವಾಗುವುದು; ಆ ಪರಮ ಪುರುಷನು ಕೇವಲ ಚಿನ್ಮಾತ್ರ.
12.222.13
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः ॥ १२.२२२.१३ ॥
ಶ್ರವಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಜಿಹ್ವೆ, ದೃಷ್ಟಿ, ಘ್ರಾಣ — ಇವೇ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು; ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಗುತ್ತವೆ.
12.222.14
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥ १२.२२२.१४ ॥
ಅಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ವಿಧದ ಚೇತನ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ಸುಖ, ದುಃಖ ಎಂದೂ, ದುಃಖವಲ್ಲದ್ದು, ಸುಖವಲ್ಲದ್ದು ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
12.222.15
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ १२.२२२.१५ ॥
ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ — ಇವೇ ಮೂರ್ತ ವಿಷಯಗಳು; ಇವು ಮರಣದವರೆಗೆ ಐದು, ಆರು ಗುಣಗಳಾಗಿ ಜ್ಞಾನಸಿದ್ಧಿಗೆ ಇವೆ.
12.222.16
तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम् ॥ १२.२२२.१६ ॥
ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸಕಲ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥದ ನಿಶ್ಚಯವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಪರಮ, ಶುದ್ಧ, ರಜಸ್ಸಿಗಿಂತ ಆಚೆಯ ಪ್ರಭು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
12.222.17
विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम् ।
तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ १२.२२२.१७ ॥
ವಿರಾಗದಿಂದ ಅದು ಅವನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ; ರಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸಂಚರಿಸುವಂತಹದೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣಬೇಕು — ಇದು ಅವ್ಯಯವಾದ ಮಹಾ ಬುದ್ಧಿ.
12.222.18
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥ १२.२२२.१८ ॥
ಈ ಗುಣ ಸಮೂಹವನ್ನು ಆತ್ಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವವನಿಗೆ, ಸಮ್ಯಕ್ ಆಗಿ ನೋಡದವನಿಗೆ, ಅನಂತ ದುಃಖ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
12.222.19
तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान् ।
अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ १२.२२२.१९ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಂತನು, ವಿವೇಕಿಯು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಬಾರದು. 'ಅನಾತ್ಮ' ಎಂದು, 'ನಾನಲ್ಲ, ನನ್ನದಲ್ಲ' ಎಂದು ಕಂಡದ್ದು ಯಾವ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ — ಅದರಿಂದ ದುಃಖದ ನಿರಂತರ ಪ್ರವಾಹ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ?
12.222.20
यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ १२.२२२.२० ॥
'ಸಮ್ಯಕ್ ಮನಸ್' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕೇವಲ ತ್ಯಾಗವೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ — ನಿನ್ನ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದನ್ನು ಕೇಳು.
12.222.21
त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः ॥ १२.२२२.२१ ॥
ಎಲ್ಲರಿಗೂ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರಿಗೂ ಸಹ, ತ್ಯಾಗವೇ (ಶ್ರೇಷ್ಠ). ನಿತ್ಯ ದುಃಖದಿಂದ ಪಳಗಿದವರ, ದುಃಖವನ್ನು ಹೊರುವ ಆಸಕ್ತಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.
12.222.22
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना ॥ १२.२२२.२२ ॥
ದ್ರವ್ಯ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳು, ಭೋಗ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ವ್ರತಗಳೂ ಇವೆ. ಸುಖ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ತಪೋಯೋಗ, ಸರ್ವ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ (ಮೋಕ್ಷವನ್ನು) ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
12.222.23
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत् ॥ १२.२२२.२३ ॥
ಸರ್ವತ್ಯಾಗದ ಈ ಅದ್ವೈತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದುಃಖವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಲು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದುರ್ಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
12.222.24
शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः ।
क्षीणे पुण्ये विगते च पापे।
तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे ।
फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव ॥ १२.२२२.२४ ॥
ಅವನು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ಮರಣದ ಭಯಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡು ಮಲಗುತ್ತಾನೆ. ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ, ಪಾಪ ಕಳೆದಾಗ, ತಪಸ್ಸಿನ ಕಾರಣ ಕಳೆದು, ನಿಷ್ಠೆ ಕಳೆದಾಗ, ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಂತೆ ಲಕ್ಷಣರಹಿತನಾಗಿ (ಇರುತ್ತಾನೆ).
12.222.25
पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु ॥ १२.२२२.२५ ॥
ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆರನೆಯದಾಗಿಟ್ಟು ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆರನೆಯದಾಗಿಟ್ಟು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಾನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
12.222.26
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥ १२.२२२.२६ ॥
ಎರಡು ಕೈಗಳು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಎರಡು ಪಾದಗಳು ಚಲನೇಂದ್ರಿಯ. ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಶೇಫ; ವಿಸರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಯು ಇಂದ್ರಿಯ.
12.222.27
वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः ॥ १२.२२२.२७ ॥
ವಾಕ್ ಶಬ್ದ ವಿಶೇಷಕ್ಕಾಗಿ; ಐದರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿದ ಚಲನೆ ಎಂದು ಅರಿತವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಇವು ಹನ್ನೊಂದು; ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.222.28
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ १२.२२२.२८ ॥
ಎರಡು ಕಿವಿಗಳು, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತ—ಶ್ರವಣ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು. ಅಂತೆಯೇ ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ, ಅಂತೆಯೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಅಂತೆಯೇ ರಸ-ಗಂಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ.
12.222.29
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः ॥ १२.२२२.२९ ॥
ಹೀಗೆ ಇವು ಐದೈದರ ಮೂರು ಗುಣಗಳು; ಅವುಗಳ ಅರಿವಿಗಾಗಿ. ಇದರಿಂದ ಈ ತ್ರಿವಿಧ ಭಾವ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ.
12.222.30
सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः ॥ १२.२२२.३० ॥
ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ—ಇವು ಮೂರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯ ವೇದನೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳೂ.
12.222.31
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः ॥ १२.२२२.३१ ॥
ಹರ್ಷ, ಪ್ರೀತಿ, ಆನಂದ, ಸುಖ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿ — ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಥವಾ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದರೂ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಗುಣವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು.
12.222.32
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२२२.३२ ॥
ಅತೃಪ್ತಿ, ಪರಿತಾಪ, ಶೋಕ, ಲೋಭ, ಅಕ್ಷಮೆ — ಇವು ರಜೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಕಾರಣವಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.
12.222.33
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२२२.३३ ॥
ಅವಿವೇಕ, ಮೋಹ, ಪ್ರಮಾದ, ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ — ಇವು ವಿವಿಧ ತಾಮಸ ಗುಣಗಳು; ಯಾವುದೋ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇವು ಇರುತ್ತವೆ.
12.222.34
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२२२.३४ ॥
ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದದ್ದು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವ; ಹಾಗೆಯೇ ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.
12.222.35
यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत् ॥ १२.२२२.३५ ॥
ಆದರೆ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೂಡಿ ತನಗೇ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುವುದು ರಜೋಗುಣ; ಅದನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು.
12.222.36
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२२२.३६ ॥
ಈಗ ಮೋಹದಿಂದ ಕೂಡಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುವುದು, ತರ್ಕಕ್ಕೆ ನಿಲುಕದ್ದು, ತಿಳಿಯಲಾಗದ್ದು — ಅದನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
12.222.37
श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा ॥ १२.२२२.३७ ॥
ಶ್ರೋತ್ರವು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಭೂತ; ಶಬ್ದವು ಶ್ರೋತ್ರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. ಶಬ್ದ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅಲ್ಲ; ಅರಿಯುವವನು ಇತರದ್ದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವನು.
12.222.38
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ १२.२२२.३८ ॥
ಹಾಗೆಯೇ ಚರ್ಮ, ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು — ಐದನೆಯದು; ಅವು ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧಕ್ಕಾಗಿ; ಅವುಗಳೂ, ಚಿತ್ತವೂ, ಮನಸ್ಸೂ ಅದೇ.
12.222.39
स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १२.२२२.३९ ॥
ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಏಕಕಾಲದ ಕಾರ್ಯವು ಈ ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹನ್ನೊಂದನೆಯದು ಎಂದು ತಿಳಿ, ಬುದ್ಧಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದು.
12.222.40
तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ १२.२२२.४० ॥
ಅವುಗಳ ಅಸಮಕಾಲೀನ ಕ್ರಿಯೆ ನಾಶವಲ್ಲ; ತಾಮಸವೂ ಅಲ್ಲ. ಏಕಕಾಲದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ವ್ಯವಹಾರ ಅದು ಲೌಕಿಕ.
12.222.41
इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात् ।
चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥ १२.२२२.४१ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಹಿಂದೆ ನೋಡಿ ಕೇಳಿದ ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.222.42
यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम् ॥ १२.२२२.४२ ॥
ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ಅಸ್ಥಿರವಾದ ಚಿತ್ತವು ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಿರಾಮವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಅದನ್ನು ತಾಮಸ ಸುಖ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.222.43
यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥ १२.२२२.४३ ॥
ಆಗಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಯಾವುದಾದರೂ ಕಷ್ಟದಿಂದಲೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಜ್ಞಾನ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಸುಳ್ಳಿನಂತೆ.
12.222.44
एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते ॥ १२.२२२.४४ ॥
ಹೀಗೆಯೇ, ಸ್ವಕರ್ಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಗುಣವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಹೇಗೋ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ.
12.222.45
अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति ।
यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः ॥ १२.२२२.४५ ॥
'ನಾನು' ಎಂಬ ಈ ಭಾವವೇ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ; ಅದು ಬೇರೆಡೆ ನೆಲೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರ ಭಾವ ಸದಾ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಅವನೇ ವಿದ್ವಾಂಸ; ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಹಾಗಲ್ಲ.
12.222.46
देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः ।
एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ ॥ १२.२२२.४६ ॥
ದೇಹಧರ್ಮವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅನುಮಾನದಿಂದಲೇ ಆ ಧರ್ಮವೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದದ್ದು.
12.222.47
ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत् ।
धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२२.४७ ॥
ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜೀವವು ಮುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಜ್ಞಾನವಂತನಾಗಲಿ. ಧರ್ಮದಿಂದ ಲೋಕ ಧರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿದೆ.
12.222.48
सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम् ।
सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन ॥ १२.२२२.४८ ॥
ಧರ್ಮವೇ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನು; ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಕಾರಣ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
12.222.49
सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति ।
व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते ॥ १२.२२२.४९ ॥
ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕೆ, ಅತುಲವಾಗಿ, ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
12.222.50
एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२२२.५० ॥
ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಚಿಂತಕರು ಇದನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಮಾಹಾರ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಯಾವ ಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎನಿಸುತ್ತದೆ.
12.222.51
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु ॥ १२.२२२.५१ ॥
ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಾಶ ಎಂದರೇನು, ಅಥವಾ ಶಾಶ್ವತತೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಹುದು? ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ.
12.222.52
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२२.५२ ॥
ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರಿದ ನದಿಗಳು ತಮ್ಮ ರೂಪ ಮತ್ತು ಹೆಸರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಜೀವಿಗಳ ಲಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ.
12.222.53
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः ॥ १२.२२२.५३ ॥
ಹೀಗಾದರೆ ಮರಣದ ನಂತರ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ? ಜೀವವು ಮತ್ತೆ ಬೆರೆತು, ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ.
12.222.54
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि ।
मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः ।
पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ १२.२२२.५४ ॥
ಈ ವಿಮೋಕ್ಷ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕುವವನು ಅನಿಷ್ಟ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ತಾವರೆ ಕಾಂಡದ ಎಲೆ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಒದ್ದೆಯಾಗದಂತೆ.
12.222.55
दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः ।
प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति ।
मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५५ ॥
ಅನೇಕ ದೃಢ ಪಾಶಗಳಿಂದ, ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡವನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ, ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಲಿಂಗರಹಿತನಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.222.56
मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः ॥ १२.२२२.५६ ॥
ಅನಾಸಕ್ತರು ಮಹತ್ತನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.
12.222.57
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान ।
स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं ।
बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन् ॥ १२.२२२.५७ ॥
ಜೇಡ ತಿರುಗುತ್ತಾ ತನ್ನ ದಾರ ಮುಗಿದಾಗ ನೇತಾಡುತ್ತಾ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ, ಮುಕ್ತನು ದುಃಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬಂಡೆಗೆ ಬಡಿದ ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆ ಒಡೆದುಹೋಗುವಂತೆ ಅದು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.
12.222.58
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं ।
हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण ।
स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ १२.२२२.५८ ॥
ರುರು ಜಿಂಕೆ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಕೊಂಬನ್ನು, ಹಾವು ತನ್ನ ಚರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹಿಂದೆ ನೋಡದೆ ಹೋಗುವಂತೆ, ಮುಕ್ತನು ದುಃಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.222.59
द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त ।
मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय ।
मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५९ ॥
ನೀರಿನಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಮರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪಕ್ಷಿ ಅನಾಸಕ್ತವಾಗಿ ಇಳಿಯುವಂತೆ, ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಲಿಂಗರಹಿತನಾಗಿ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.222.60
ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता ॥ १२.२२२.६० ॥
ನಾನೇ ಅದು; ಒಳಗೆ ನಾನೇ ಅನುಭವಿಸುವವನು.
12.222.61
अपिच भवति मैथिलेन गीतं ।
नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र ।
स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ १२.२२२.६१ ॥
ಮತ್ತೆ, ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜನು ಹಾಡಿದನು: ನಗರವು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೂ, ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹೊಟ್ಟು ಕೂಡ ಉರಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆ ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ಹೇಳಿದನು.
12.222.62
इदममृतपदं विदेहराजा ।
स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः ।
परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ १२.२२२.६२ ॥
ವಿದೇಹ ರಾಜನು, ಇಲ್ಲಿ ಪಂಚಶಿಖನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಅಮೃತಪದವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ, ಶೋಕರಹಿತನಾಗಿ ಪರಮ ಸುಖದಿಂದ ವಿಹರಿಸಿದನು.
12.222.63
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं ।
महीपते सततमवेक्षते तथा।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः ।
प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ १२.२२२.६३ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಈ ಮೋಕ್ಷನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಓದಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ದುಃಖಿತನಾಗದೆ ಉಪದ್ರವಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೈಥಿಲ ರಾಜ ಕಪಿಲನನ್ನು ಸೇರಿ ಮುಕ್ತನಾದಂತೆ ಅವನೂ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.