మహాభారతం · అధ్యాయం 12.222
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.222.1
जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२.२२२.१ ॥
పరమ ఋషి బోధించిన రాజు జనకుడు, మరణానంతర స్థితి గురించి ఉనికి మరియు అనుకనికి గురించి మళ్ళీ అడిగాడు.
12.222.2
भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२.२२२.२ ॥
భగవాన్, మరణానంతరం ఎవరికీ స్పృహ లేకపోతే, అలాంటప్పుడు అజ్ఞానం ఏమి చేస్తుంది, లేక జ్ఞానమే ఏమి చేస్తుంది?
12.222.3
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ १२.२२२.३ ॥
ద్విజోత్తమా, అన్నీ వినాశంలోనే ముగుస్తాయని చూడు. అప్రమత్తుడైనా ప్రమత్తుడైనా దానికి ఏమి తేడా కలుగుతుంది?
12.222.4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ १२.२२२.४ ॥
ప్రాణులతో అసంసర్గం, లేక నశించే వాటితో సంసర్గం — ఎవరికోసం అది తత్త్వంగా నిశ్చయింపబడాలి? ఇక్కడ తత్త్వంగా నిశ్చయం ఏది?
12.222.5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥ १२.२२२.५ ॥
చీకటితో కప్పబడి, భ్రాంతితో కలవరపడినవానిలా ఉన్నవానిని, మళ్ళీ మాటలతో శాంతపరుస్తూ కవి పంచశిఖుడు ఇలా అన్నాడు.
12.222.6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ १२.२२२.६ ॥
ఇక్కడ వినాశంలో నిలిచిన నిష్ఠ లేదు, ప్రకాశంలో నిలిచిన నిష్ఠా కనిపించదు. ఈ కూడికే శరీరం, ఇంద్రియాలు, చిత్తం కలయిక; అవి వేర్వేరుగా ఉన్నా కర్మలలో ఒకదానిపై మరొకటి ఆధారపడి నడుస్తాయి.
12.222.7
धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ १२.२२२.७ ॥
పరుగెత్తే (శరీరం)కు ఆ ఐదు: ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, భూమి. అవి తమ స్వభావంతో నిలిచి ఉంటాయి, తమ స్వభావంతోనే విడిపోతాయి.
12.222.8
आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा ॥ १२.२२२.८ ॥
ఆకాశం, వాయువు, ఉష్ణం, స్నేహం, పార్థివమైనదీ — ఇదే ఐదుల సమాహారం; శరీరం కూడా ఒకే విధమైనది కాదు.
12.222.9
अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत् ।
वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति ॥ १२.२२२.९ ॥
ద్విజులకు చెప్పదగినదైన విశేషాన్ని — బుద్ధి రూపమైనదాన్ని — నేను చెబుతాను; అది ఎప్పుడూ వాక్కుకు గోచరం కాదు; ఈ విధంగా అది తెలుసుకోదగినది అవుతుంది.
12.222.10
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १२.२२२.१० ॥
జ్ఞానం, జ్ఞేయం, అలాగే జ్ఞానం — జ్ఞానం మూడు విధాలని చెప్పబడుతుంది; జ్ఞానం, ఉష్ణం, వాయువు; కర్మ సంగ్రహం మూడు విధం.
12.222.11
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ १२.२२२.११ ॥
ఇంద్రియాలు, ఇంద్రియ విషయాలు, స్వభావం, చైతన్యం, మనస్సు, ప్రాణ-అపానులు, వికారం, ధాతువులు — ఇవి ఇక్కడినుండి వెలువడ్డాయి.
12.222.12
प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा ।
पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान् ॥ १२.२२२.१२ ॥
ప్రాణం మొదలైనవీ, స్పర్శలూ ఇరుకైన స్థితిలో లేవు; అలాగే కుమారులపై ఆధారపడినదీ అవుతుంది; ఆ పరమ పురుషుడు కేవల చిన్మాత్రుడు.
12.222.13
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः ॥ १२.२२२.१३ ॥
శ్రవణం, స్పర్శ, జిహ్వ, దృష్టి, ఘ్రాణం — ఇవే ఐదు ఇంద్రియాలు; వాటి గుణాలు మనస్సును ముందుంచుకొని నడుస్తాయి.
12.222.14
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥ १२.२२२.१४ ॥
అక్కడ విజ్ఞానంతో కూడిన మూడు విధాల చేతన స్థిరంగా ఉంటుంది; దాన్ని సుఖం, దుఃఖం అని, దుఃఖం కానిది, సుఖం కానిది అని అంటారు.
12.222.15
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ १२.२२२.१५ ॥
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం — ఇవే మూర్త విషయాలు; ఇవి మరణం వరకు ఐదు, ఆరు గుణాలుగా జ్ఞాన సిద్ధికి ఉన్నాయి.
12.222.16
तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम् ॥ १२.२२२.१६ ॥
వాటిలో కర్మ త్యాగం, సర్వ తత్త్వార్థాల నిశ్చయం ఉంటాయి; దాన్ని పరమమైన, శుద్ధమైన, రజస్సుకు అతీతమైన ప్రభువు అని అంటారు.
12.222.17
विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम् ।
तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ १२.२२२.१७ ॥
విరాగంతో అది అతనిలో నిలుస్తుంది; రజస్సులో నిత్యం సంచరించేదిగా భావించబడుతుంది; అతడు ప్రసన్నుడైనప్పుడు పూర్తిగా చూడాలి — ఇది అవ్యయమైన, మహత్తరమైన బుద్ధి.
12.222.18
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥ १२.२२२.१८ ॥
ఈ గుణ సమూహాన్ని ఆత్మభావంగా చూసేవాడికి, సరిగ్గా చూడనివాడికి, అనంతమైన దుఃఖం శాంతించదు.
12.222.19
तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान् ।
अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ १२.२२२.१९ ॥
కాబట్టి బుద్ధిమంతుడు, మేధావి వీటిలో అనురక్తుడు కాకూడదు. 'అనాత్మ' అని, 'నేను కాదు, నాది కాదు' అని చూడబడినది కూడా దేనిపై ఆధారపడి నిలుస్తుంది — దానివల్ల నిరంతర దుఃఖ ప్రవాహం అంటుకుంటుంది?
12.222.20
यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ १२.२२२.२० ॥
'సమ్యక్ మనస్' అనే పేరుతో కేవలం త్యాగమే అత్యుత్తమమైనది — నీ మోక్షం కోసం చెప్పబడబోయేది విను.
12.222.21
त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः ॥ १२.२२२.२१ ॥
అందరికీ, కర్మలలో నిమగ్నులైనవారికీ కూడా, త్యాగమే (శ్రేష్ఠం). నిత్య దుఃఖంతో వినీతులైనవారికి, దుఃఖాన్ని మోసే అనుబంధం నశిస్తుంది.
12.222.22
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना ॥ १२.२२२.२२ ॥
ద్రవ్య త్యాగంలో కర్మలు, భోగ త్యాగంలో వ్రతాలూ ఉన్నాయి. సుఖ త్యాగంలో తపోయోగం, సర్వత్యాగంలో (ముక్తిని) పొందుతారు.
12.222.23
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत् ॥ १२.२२२.२३ ॥
సర్వత్యాగం యొక్క ఈ అద్వైత మార్గం అది చూపబడింది — దుఃఖాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టడానికి; లేకుంటే దుర్గతి కలుగుతుంది.
12.222.24
शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः ।
क्षीणे पुण्ये विगते च पापे।
तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे ।
फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव ॥ १२.२२२.२४ ॥
అతడు వార్ధక్య, మరణ భయాల నుండి విముక్తుడై నిద్రిస్తాడు. పుణ్యం క్షీణించి, పాపం గతించినప్పుడు, తపస్సు కారణం గతించి, నిష్ఠ గతించినప్పుడు, ఫలంలో ఆకాశంలా గుర్తులేనివాడై (ఉంటాడు).
12.222.25
पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु ॥ १२.२२२.२५ ॥
మనస్సును ఆరవదిగా ఉంచి ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలను చిత్తంలో చెప్పిన తర్వాత, మనస్సును ఆరవదిగా ఉంచి ఐదు కర్మేంద్రియాలను నేను చెబుతాను.
12.222.26
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥ १२.२२२.२६ ॥
రెండు చేతులు కర్మేంద్రియాలుగా తెలుసుకోవాలి; రెండు పాదాలు గమన ఇంద్రియం. సంతానోత్పత్తి, ఆనందంలో శిశ్నం; విసర్జనలో పాయువు ఇంద్రియం.
12.222.27
वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः ॥ १२.२२२.२७ ॥
వాక్కు శబ్ద విశేషం కోసమని; ఐదుతో కూడిన గమనమని తెలిసినవారు. ఈ విధంగా ఇవి పదకొండు; బుద్ధి చేత మనస్సు కలతపడుతుంది.
12.222.28
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ १२.२२२.२८ ॥
రెండు చెవులు, శబ్దం, చిత్తం—శ్రవణ సంగ్రహంలో ఈ మూడు. అలాగే స్పర్శలో, అలాగే రూపంలో, అలాగే రస గంధాలలో కూడా.
12.222.29
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः ॥ १२.२२२.२९ ॥
ఈ విధంగా ఇవి ఐదేసి చొప్పున మూడు గుణాలు; వాటిని తెలుసుకోవడానికి. దీనివలన ఈ త్రివిధ భావం క్రమంగా ఉపస్థితమవుతుంది.
12.222.30
सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः ॥ १२.२२२.३० ॥
సాత్త్విక, రాజస, తామస—ఇవి మూడు. వీటిలో మూడు విధాల వేదనలు పుడతాయి; అన్ని సాధనాలూ.
12.222.31
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः ॥ १२.२२२.३१ ॥
హర్షం, ప్రీతి, ఆనందం, సుఖం, చిత్త ప్రశాంతత — కారణం లేకుండా లేదా కారణంతో కలిగినా వీటిని సాత్త్విక గుణంగా భావించాలి.
12.222.32
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२२२.३२ ॥
అసంతృప్తి, పరితాపం, శోకం, లోభం, అక్షమ — ఇవి రజోగుణ లక్షణాలు; కారణంతో లేదా కారణం లేకుండా కనిపిస్తాయి.
12.222.33
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२२२.३३ ॥
అవివేకం, మోహం, ప్రమాదం, నిద్ర, బద్ధకం — ఇవి వివిధ తామస గుణాలు; ఏదో విధంగా ఇవి ఉనికిలో ఉంటాయి.
12.222.34
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२२२.३४ ॥
వాటిలో ప్రీతితో కూడినది శరీరంలోనో మనస్సులోనో ఉంటే అది సాత్త్విక భావం; అలాగే దానిని పరిశీలించాలి.
12.222.35
यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत् ॥ १२.२२२.३५ ॥
అయితే సంతాపంతో కూడి తనకే అప్రియంగా ప్రవృత్తమయ్యేది రజోగుణం; దానిని కూడా ఈ విధంగా ఆలోచించాలి.
12.222.36
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२२२.३६ ॥
ఇప్పుడు మోహంతో కూడినది, శరీరంలోనో మనస్సులోనో ఉండేది, తర్కానికి అందనిది, తెలియరానిది — దానిని తామసంగా గుర్తించాలి.
12.222.37
श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा ॥ १२.२२२.३७ ॥
శ్రోత్రం ఆకాశంపై ఆధారపడిన భూతం; శబ్దం శ్రోత్రంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. శబ్ద విజ్ఞానంలో రెండూ కావు; విజ్ఞాత ఇతరానికి చెందినవాడు.
12.222.38
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ १२.२२२.३८ ॥
ఇదేవిధంగా చర్మం, రెండు కన్నులు, నాలుక, ముక్కు — ఐదవది; అవి స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం కోసం; అవే, చిత్తం, మనస్సు కూడా అవి.
12.222.39
स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १२.२२२.३९ ॥
తమ తమ కర్మల ఏకకాల ప్రవర్తన ఈ పదింటిలో ఉంటుంది; చిత్తాన్ని పదకొండవదిగా తెలుసుకో, బుద్ధి పన్నెండవది.
12.222.40
तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ १२.२२२.४० ॥
వాటి అసమకాల ప్రవర్తన నాశనం కాదు; తామసం కాదు. ఏకకాల ప్రవర్తనపై ఆధారపడిన ప్రవర్తన అది లౌకికం.
12.222.41
इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात् ।
चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥ १२.२२२.४१ ॥
ఇంద్రియాలను సమీపించి, ముందు చూసి విన్న శాస్త్రం ద్వారా, ఆలోచిస్తూ, మూడు గుణాలతో కూడినవాడై తిరుగుతాడు.
12.222.42
यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम् ॥ १२.२२२.४२ ॥
తమస్సుతో హతమైన, వేగంగా తిరిగే, అస్థిరమైన చిత్తం శరీరంలో విరామం కలిగిస్తుంది — దానిని తామస సుఖం అంటారు.
12.222.43
यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥ १२.२२२.४३ ॥
ఆగమంతో కూడినది ఏదైనా, అది కష్టంగా శాంతిస్తుంది. తరువాత దానిలోనూ అజ్ఞానం పట్టుకుంటుంది, అది స్పష్టమైన అసత్యంలా.
12.222.44
एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते ॥ १२.२२२.४४ ॥
ఇలాగే, స్వకర్మ వల్ల కలిగే గుణం బాగా చెప్పబడింది. అది ఏదో విధంగా కొనసాగుతుంది, లేదా కొందరిలో పూర్తిగా ఆగిపోతుంది.
12.222.45
अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति ।
यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः ॥ १२.२२२.४५ ॥
'నేను' అనే ఈ భావమే నిజంగా ఉంటుంది; అది మరెక్కడా నిలవదు. ఎవరి భావం ఎల్లప్పుడూ దృఢంగా ఉంటుందో, అతడే విద్వాంసుడు; మరొకడు అలా కాదు.
12.222.46
देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः ।
एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ ॥ १२.२२२.४६ ॥
దేహ ధర్మం కూడా అలాగే అన్ని ప్రాణులలో ఎల్లప్పుడూ దృఢంగా ఉంటుంది. ఈ అనుమానం వల్లనే ఆ ధర్మం కూడా విడిచిపెట్టదగినదే.
12.222.47
ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत् ।
धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२२.४७ ॥
జ్ఞానంతో జీవుడు ముక్తుడవుతాడు; ధర్మాత్ముడు జ్ఞానవంతుడు కావాలి. ధర్మంతో లోకం ధరింపబడుతుంది; అన్నీ ధర్మంలోనే నిలిచి ఉన్నాయి.
12.222.48
सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम् ।
सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन ॥ १२.२२२.४८ ॥
ధర్మమే సమస్త ప్రయోజనాలను కలిగించేది; అన్నిటికీ కారణం. లోకంలో అంతా కనిపిస్తుంది, కానీ అన్ని ప్రయోజనాలు ఏ విధంగానూ కనిపించవు.
12.222.49
सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति ।
व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते ॥ १२.२२२.४९ ॥
అన్నింటినీ త్యజించినప్పుడు పరమాత్మ ప్రసన్నుడవుతాడు. వ్యక్తం నుండి అవ్యక్తానికి, అతులమైన రీతిలో, లోకాలలో ఆయన పరివర్తన చెందుతాడు.
12.222.50
एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२२२.५० ॥
ఆధ్యాత్మ చింతకులు దీనిని క్షేత్రసమాహారం అంటారు. మనస్సులో స్థితమై ఉన్న ఏ భావమో అదే క్షేత్రజ్ఞుడు అని చెప్పబడుతుంది.
12.222.51
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु ॥ १२.२२२.५१ ॥
అలా ఉన్నప్పుడు నాశనం అంటే ఏమిటి, లేదా శాశ్వతం ఎలా ఉంటుంది? స్వభావం వల్ల ఉనికిలో ఉన్న సమస్త ప్రాణులలో, హేతువులలో.
12.222.52
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः ॥ १२.२२२.५२ ॥
సముద్రంలో కలిసిన నదులు తమ రూపాన్ని, పేరును వదిలివేస్తాయి, కానీ తమ స్వత్వాన్ని నిలుపుకోవు; ప్రాణుల లయం అలాంటిదే.
12.222.53
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः ॥ १२.२२२.५३ ॥
అలా ఉంటే మరణానంతరం పునర్జన్మకు పేరు ఎలా కలుగుతుంది? జీవుడు మళ్లీ కలిసిపోయి, అన్ని వైపులా గ్రహింపబడినప్పుడు.
12.222.54
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि ।
मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः ।
पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ १२.२२२.५४ ॥
ఈ విమోక్ష బుద్ధిని తెలుసుకుని, అప్రమత్తుడై ఆత్మను అన్వేషించేవాడు అనిష్ట కర్మఫలాలతో అంటబడడు; తామరకాడ ఆకు నీటితో తడిపినా తడవనట్లు.
12.222.55
दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः ।
प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति ।
मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५५ ॥
అనేక దృఢమైన పాశాల నుండి, ప్రాణుల వల్ల, దేవతల వల్ల కలిగే బంధాల నుండి విముక్తుడైనవాడు సుఖదుఃఖాలను విడిచినప్పుడు, విముక్తుడై లింగరహితుడై అత్యున్నత గతిని పొందుతాడు.
12.222.56
मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः ॥ १२.२२२.५६ ॥
అనాసక్తులు మహత్తును ఆశ్రయించి దర్శిస్తారు.
12.222.57
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान ।
स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं ।
बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन् ॥ १२.२२२.५७ ॥
సాలెపురుగు తిరుగుతూ తన దారం అయిపోయినప్పుడు వేలాడుతూ నిలిచినట్లు, విముక్తుడు దుఃఖాన్ని విడిచిపెడతాడు; రాతిని తాకిన మట్టిముద్ద నలిగిపోయినట్లు అది నశిస్తుంది.
12.222.58
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं ।
हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण ।
स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ १२.२२२.५८ ॥
రురు జింక తన పాత కొమ్మును, పాము తన చర్మాన్ని విడిచినట్లు, వెనుదిరిగి చూడకుండా వెళ్ళినట్లు, విముక్తుడు దుఃఖాన్ని విడిచిపెడతాడు.
12.222.59
द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त ।
मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय ।
मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२.२२२.५९ ॥
నీటి ప్రవాహంలో పడిపోతున్న చెట్టును విడిచి పక్షి అనాసక్తంగా వాలినట్లు, అతడు సుఖదుఃఖాలను విడిచి, విముక్తుడై లింగరహితుడై పరమ గతిని పొందుతాడు.
12.222.60
ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता ॥ १२.२२२.६० ॥
నేను అదే; లోపల నేనే అనుభవించువాడిని.
12.222.61
अपिच भवति मैथिलेन गीतं ।
नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र ।
स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ १२.२२२.६१ ॥
ఇంకా, మిథిలా రాజు పాడాడు: నగరం అగ్నితో చుట్టుముట్టబడి మండుతుండగా చూసినా, ఇక్కడ నా పొట్టు కూడా మండడం లేదని ఆ రాజే స్వయంగా చెప్పాడు.
12.222.62
इदममृतपदं विदेहराजा ।
स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः ।
परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ १२.२२२.६२ ॥
విదేహ రాజు, ఇక్కడ పంచశిఖుడు చెప్పిన ఈ అమృత పదాన్ని పూర్తిగా పరిశీలించి, స్థిర నిశ్చయంతో, శోకరహితుడై, పరమ సుఖంగా విహరించాడు.
12.222.63
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं ।
महीपते सततमवेक्षते तथा।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः ।
प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ १२.२२२.६३ ॥
ఓ రాజా, ఈ మోక్ష నిశ్చయాన్ని చదివి నిరంతరం దానిపై ధ్యానించేవాడు దుఃఖపడకుండా ఉపద్రవాలను అనుభవించడు; మైథిల రాజు కపిలుని చేరి విముక్తుడైనట్లు అతడు విముక్తి పొందుతాడు.