મહાભારત · અધ્યાય 12.241
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.241.1
त्रयीं विद्यामवेक्षेत वेदेपूत्तमतां गतः ।
ऋक्सामवर्णाक्षरतो यजुषोऽथर्वणस्तथा ॥ १२.२४१.१ ॥
વેદોમાં અપ્રતિમતા પામેલાએ ઋક્, સામ, યજુ અને અથર્વના વર્ણ-અક્ષરો પરથી ત્રયી વિદ્યાનું અવલોકન કરવું.
12.241.2
तिष्ठत्येतेषु भगवान्षट्सु कर्मसु संस्थितः ।
वेदवादेषु कुशला ह्यध्यात्मकुशलाश्च ये ॥ १२.२४१.२ ॥
આ છ કર્મોમાં ભગવાન સ્થિત રહે છે; વેદવચનોમાં કુશળ અને અધ્યાત્મમાં કુશળ જેઓ છે.
12.241.3
सत्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाप्ययौ ।
एवं धर्मेण वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत् ॥ १२.२४१.३ ॥
સત્ત્વગુણી મહાભાગ્યશાળીઓ ઉત્પત્તિ અને લય જુએ છે. આ રીતે ધર્મથી વર્તવું; શિષ્ટોની જેમ કર્મો કરવાં.
12.241.4
असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः ।
सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः ॥ १२.२४१.४ ॥
દ્વિજે જીવોને અવરોધ ન કરતાં આજીવિકા શોધવી; સજ્જનો પાસેથી જ્ઞાન મેળવી, શિષ્ટ અને શાસ્ત્રકુશળ થવું.
12.241.5
स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणः सोऽप्यसङ्करः ।
तिष्ठते तेषु गृहवान्षट्सु कर्मसु स द्विजः ॥ १२.२४१.५ ॥
સ્વધર્મથી જગતમાં કર્મો કરનાર પણ અસંકર રહે છે; તે ગૃહસ્થ દ્વિજ આ છ કર્મોમાં સ્થિત રહે છે.
12.241.6
पञ्चभिः सततं यज्ञैः श्रद्दधानो यजेत च ।
धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान्।
वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति ॥ १२.२४१.६ ॥
શ્રદ્ધાથી સદા પંચયજ્ઞો વડે યજન કરવું; ધીર, અપ્રમાદી, દાન્ત, ધર્મજ્ઞ, આત્મવાન, હર્ષ-મદ-ક્રોધરહિત બ્રાહ્મણ નષ્ટ થતો નથી.
12.241.7
दानमध्ययनं यज्ञस्तपो ह्रीरार्जवं दमः ।
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ॥ १२.२४१.७ ॥
દાન, અધ્યયન, યજ્ઞ, તપ, લજ્જા, સરળતા, દમ — આનાથી તેજ વધે છે અને પાપ દૂર થાય છે.
12.241.8
धूतपाप्मा च मेधावी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२.२४१.८ ॥
પાપ ખંખેરી નાખનાર, મેધાવી, હલકો આહાર કરનાર, ઇન્દ્રિયોને જીતનાર — કામ અને ક્રોધને વશ કરીને બ્રહ્મપદની ઇચ્છા કરે.
12.241.9
अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च ।
वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम् ॥ १२.२४१.९ ॥
અગ્નિઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે, દેવતાઓને પ્રણામ કરે; કટુ વાણી અને અધર્મયુક્ત હિંસાનો ત્યાગ કરે.
12.241.10
एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानागमेन कर्माणि कुर्वन्कर्मसु सिद्ध्यति ॥ १२.२४१.१० ॥
આ જ બ્રાહ્મણ માટે પહેલાં વિધાન કરાયેલી વૃત્તિ છે; જ્ઞાન અને શાસ્ત્રથી કર્મ કરનાર કર્મોમાં સિદ્ધિ પામે છે.
12.241.11
पञ्चेन्द्रियजलां घोरां लोभकूलां सुदुस्तराम् ।
मन्युपङ्कामनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान् ॥ १२.२४१.११ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયોરૂપી જળ, લોભરૂપી કાંઠા, ક્રોધરૂપી કીચડવાળી, ભયંકર, અતિ દુસ્તર અને અજેય નદીને બુદ્ધિમાન પાર કરે છે.
12.241.12
कालमभ्युद्यतं पश्येन्नित्यमत्यन्तमोहनम् ॥ १२.२४१.१२ ॥
આગળ વધતા કાળને હંમેશાં જોવો; તે અત્યંત મોહ પમાડનાર છે.
12.241.13
महता विधिदृष्टेन बलिनाऽप्रतिघातिना ।
स्वभावस्रोतसा वृत्तमुह्यते सततं जगत् ॥ १२.२४१.१३ ॥
વિધિએ નિર્ધારિત, મહાન, બળવાન અને અપ્રતિહત સ્વભાવના પ્રવાહથી જગત સતત વહી જાય છે.
12.241.14
कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् ।
मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च ॥ १२.२४१.१४ ॥
કાળરૂપી મહાજળથી, વર્ષાના વમળથી સતત, મહિનાઓના મોજાંથી, ઋતુઓના વેગથી અને પખવાડિયાં રૂપી ઘાસ સાથે.
12.241.15
निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजवेन च ।
कामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च ॥ १२.२४१.१५ ॥
આંખ મીંચવા-ઉઘાડવાના ફીણથી, દિવસ-રાતના વેગથી, કામરૂપી ભયંકર મગરથી અને વેદ-યજ્ઞની નાવથી.
12.241.16
धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च ।
ऋतवाङ्मोक्षतीरेण विहिंसातरुवाहिना ॥ १२.२४१.१६ ॥
પ્રાણીઓના ધર્મરૂપ દ્વીપથી, અર્થ-કામના ગર્જનથી, ઋતવાણી અને મોક્ષના કાંઠાથી, હિંસાના વૃક્ષો વહાવતી નદીથી.
12.241.17
युगह्रदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च ।
धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम् ॥ १२.२४१.१७ ॥
યુગરૂપી સરોવરના પ્રવાહની મધ્યથી, બ્રહ્મ સમાન મૂળ સાથે, ધાતાએ સર્જેલાં પ્રાણીઓ યમલોક તરફ ખેંચાય છે.
12.241.18
एतत्प्रज्ञामयैर्धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः ।
प्लवैरप्लववन्तो हि किं करिष्यन्त्यचेतसः ॥ १२.२४१.१८ ॥
આ પ્રજ્ઞામય નાવોથી ધીર અને મનીષીઓ તરી જાય છે; નાવ વિનાના અચેતન લોકો શું કરશે?
12.241.19
उपपन्नं हि यत्प्राज्ञो निस्तरेन्नेतरो जनः ।
दूरतो गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति ॥ १२.२४१.१९ ॥
પ્રાજ્ઞ જ પાર ઉતરે, અન્ય મનુષ્ય નહીં એ યોગ્ય જ છે; પ્રાજ્ઞ દૂરથી જ સર્વત્ર ગુણદોષ જુએ છે.
12.241.20
संशयात्तु स कामात्मा चलचित्तोऽल्पचेतनः ।
अप्राज्ञो न तरत्येनं यो ह्यास्ते न स गच्छति ॥ १२.२४१.२० ॥
સંશય, કામના, ચંચળ ચિત્ત અને અલ્પ બુદ્ધિવાળો અપ્રાજ્ઞ આને પાર કરતો નથી; જે બેસી રહે છે તે જતો નથી.
12.241.21
अप्लवो हि महादोषं मुह्यमानो न गच्छति ।
कामग्राहगृहीतस्य ज्ञानमप्यस्य न प्लवः ॥ १२.२४१.२१ ॥
નાવ વિનાનો માણસ મોટા દોષથી મોહિત થઈને આગળ જતો નથી; કામરૂપી મગરે પકડેલાને તેનું જ્ઞાન પણ નાવ નથી.
12.241.22
तस्मादुन्मज्जनस्यार्थे प्रयतेत विचक्षणः ।
एतदुन्मज्जनं तस्य यदयं ब्राह्मणो भवेत् ॥ १२.२४१.२२ ॥
તેથી વિચક્ષણ માણસે ઉપર આવવા પ્રયત્ન કરવો; તેનું ઉપર આવવું એ જ છે કે તે બ્રાહ્મણ થાય.
12.241.23
त्र्यवदाते कुले जातस्त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत् ।
तस्मादुन्मज्जनं तिष्ठेत्प्रज्ञया निस्तरेद्यथा ॥ १२.२४१.२३ ॥
ત્રિવિધ શુદ્ધ કુળમાં જન્મેલો, ત્રિવિધ સંદેહ વિનાનો, ત્રણ કર્મો કરનાર; તેથી ઉપર આવેલાએ સ્થિર રહેવું, જેથી પ્રજ્ઞાથી પાર ઉતરે.
12.241.24
संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः ।
प्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिरिह लोके परत्र च ॥ १२.२४१.२४ ॥
સંસ્કારી, દમનશીલ, નિયમિત અને સંયમી આત્મા ધરાવતા પ્રાજ્ઞને આ લોકમાં અને પરલોકમાં તરત સિદ્ધિ મળે છે.
12.241.25
वर्तेत तेषु गृहवानक्रुध्यन्ननसूयकः ।
पञ्चभिः सततं यज्ञैर्विघसाशी यजेत च ॥ १२.२४१.२५ ॥
ગૃહસ્થે તેમની વચ્ચે જીવવું; ક્રોધ વિના, ઈર્ષ્યા વિના રહેવું; પાંચ યજ્ઞો વડે નિરંતર યજન કરવું અને યજ્ઞશેષ ભોજન કરવું.
12.241.26
सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत् ।
असंरोधेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेदगर्हिताम् ॥ १२.२४१.२६ ॥
સજ્જનોના ધર્મ પ્રમાણે વર્તવું; શિષ્ટોની જેમ કર્મ કરવું; જગતનો માર્ગ રોક્યા વિના નિંદારહિત આજીવિકા શોધવી.
12.241.27
श्रुतविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारविचक्षणः ।
स्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सोऽप्यसंकरः ॥ १२.२४१.२७ ॥
શ્રુત અને વિજ્ઞાનના તત્ત્વને જાણનાર, શિષ્ટાચારમાં નિપુણ, સ્વધર્મ અને કર્મથી ક્રિયાવાન; તે પણ સંકરરહિત છે.
12.241.28
क्रियावाञ्श्रद्दधानो कहि दान्तः प्रायोऽनसूयकः ।
धमार्धर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम् ॥ १२.२४१.२८ ॥
ક્રિયાવાન, શ્રદ્ધાવાન, દાંત, મોટે ભાગે ઈર્ષ્યા-રહિત, ધર્મ-અધર્મનો ભેદ જાણનાર — તે સર્વ દુસ્તરને પાર કરે છે.
12.241.29
धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान् ।
वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति ॥ १२.२४१.२९ ॥
ધૃતિમાન, અપ્રમત્ત, દાંત, ધર્મજ્ઞ, આત્મવાન, હર્ષ-મદ-ક્રોધ રહિત બ્રાહ્મણ નિરાશ થતો નથી.
12.241.30
एषा पुरातनी वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानवृद्ध्यैव कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति ॥ १२.२४१.३० ॥
આ બ્રાહ્મણની પ્રાચીન જીવનવૃત્તિ વિહિત છે; જ્ઞાનવૃદ્ધિથી જ કર્મ કરતો તે સર્વત્ર સિદ્ધિ પામે છે.
12.241.31
अधर्मं धर्मकामो हि करोति ह्यविचक्षणः ।
धर्मं वा धर्मसंकाशं शोचन्निव करोति सः ॥ १२.२४१.३१ ॥
ધર્મની ઇચ્છા રાખનાર અવિચક્ષણ માણસ પણ અધર્મ જ કરે છે; અથવા ધર્મ જેવું લાગતું કાર્ય શોક કરતાની જેમ કરે છે.
12.241.32
धर्मं करोमीति करोत्यधर्म ।
मधर्मकामश्च करोति धर्मम्।
उभे बालः कर्मणी न प्रजानम् ।
संजायते म्रियते चापि देही ॥ १२.२४१.३२ ॥
'હું ધર્મ કરું છું' એમ કહીને તે અધર્મ કરે છે; અધર્મની ઇચ્છા રાખનાર ધર્મ કરે છે. મૂર્ખ બંને કર્મોને જાણતો નથી; દેહધારી જન્મે છે અને મરે પણ છે.