ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.241
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.241.1
त्रयीं विद्यामवेक्षेत वेदेपूत्तमतां गतः ।
ऋक्सामवर्णाक्षरतो यजुषोऽथर्वणस्तथा ॥ १२.२४१.१ ॥
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰਿਗ, ਸਾਮ, ਯਜੁ ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਦੇ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰੈਯੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.241.2
तिष्ठत्येतेषु भगवान्षट्सु कर्मसु संस्थितः ।
वेदवादेषु कुशला ह्यध्यात्मकुशलाश्च ये ॥ १२.२४१.२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵੇਦ ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ।
12.241.3
सत्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाप्ययौ ।
एवं धर्मेण वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत् ॥ १२.२४१.३ ॥
ਸਤ੍ਵਗੁਣੀ ਮਹਾਭਾਗ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.241.4
असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः ।
सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः ॥ १२.२४१.४ ॥
ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੇ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਿਕਾ ਲੱਭਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸਜਣਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.241.5
स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणः सोऽप्यसङ्करः ।
तिष्ठते तेषु गृहवान्षट्सु कर्मसु स द्विजः ॥ १२.२४१.५ ॥
ਸਵੈ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਅਸੰਕਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦ੍ਵਿਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
12.241.6
पञ्चभिः सततं यज्ञैः श्रद्दधानो यजेत च ।
धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान्।
वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति ॥ १२.२४१.६ ॥
ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪੰਜ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਧੀਰਜਵਾਨ, ਅਪ੍ਰਮਾਦੀ, ਦਾਂਤ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਆਤਮਵਾਨ, ਹਰਖ-ਮਦ-ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।
12.241.7
दानमध्ययनं यज्ञस्तपो ह्रीरार्जवं दमः ।
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ॥ १२.२४१.७ ॥
ਦਾਨ, ਅਧਿਐਨ, ਯਗ੍ਯ, ਤਪ, ਲਜ੍ਜਾ, ਸਰਲਤਾ, ਦਮ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.241.8
धूतपाप्मा च मेधावी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२.२४१.८ ॥
ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਚੁੱਕਿਆ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਹਲਕਾ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ — ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਪਦ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰੇ।
12.241.9
अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च ।
वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम् ॥ १२.२४१.९ ॥
ਅਗਨੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ; ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹਿੰਸਾ ਤਿਆਗੇ।
12.241.10
एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानागमेन कर्माणि कुर्वन्कर्मसु सिद्ध्यति ॥ १२.२४१.१० ॥
ਇਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.241.11
पञ्चेन्द्रियजलां घोरां लोभकूलां सुदुस्तराम् ।
मन्युपङ्कामनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान् ॥ १२.२४१.११ ॥
ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰੂਪੀ ਪਾਣੀ, ਲੋਭ ਰੂਪੀ ਕਿਨਾਰੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪੀ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੀ, ਭਿਆਨਕ, ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.241.12
कालमभ्युद्यतं पश्येन्नित्यमत्यन्तमोहनम् ॥ १२.२४१.१२ ॥
ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਮੋਹ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.241.13
महता विधिदृष्टेन बलिनाऽप्रतिघातिना ।
स्वभावस्रोतसा वृत्तमुह्यते सततं जगत् ॥ १२.२४१.१३ ॥
ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ, ਮਹਾਨ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.241.14
कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् ।
मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च ॥ १२.२४१.१४ ॥
ਕਾਲ ਰੂਪੀ ਮਹਾਨ ਜਲ ਨਾਲ, ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਵਮਰ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੱਖਾਂ ਰੂਪੀ ਘਾਹ ਨਾਲ।
12.241.15
निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजवेन च ।
कामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च ॥ १२.२४१.१५ ॥
ਝਪਕਣ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੇ ਝੱਗ ਨਾਲ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ, ਕਾਮ ਰੂਪੀ ਭਿਆਨਕ ਮਗਰਮੱਛ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਯੱਗ ਦੇ ਬੇੜੇ ਨਾਲ।
12.241.16
धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च ।
ऋतवाङ्मोक्षतीरेण विहिंसातरुवाहिना ॥ १२.२४१.१६ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਰੂਪੀ ਟਾਪੂ ਨਾਲ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ, ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਾਲ, ਹਿੰਸਾ ਰੂਪੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਨਾਲ।
12.241.17
युगह्रदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च ।
धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम् ॥ १२.२४१.१७ ॥
ਯੁੱਗਾਂ ਰੂਪੀ ਝੀਲ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਨ ਸੋਮੇ ਨਾਲ, ਧਾਤਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਜੀਵ ਯਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.241.18
एतत्प्रज्ञामयैर्धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः ।
प्लवैरप्लववन्तो हि किं करिष्यन्त्यचेतसः ॥ १२.२४१.१८ ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਗਿਆ-ਮਈ ਬੇੜਿਆਂ ਨਾਲ ਧੀਰ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬੇੜਾ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਚੇਤ ਲੋਕ ਕੀ ਕਰਨਗੇ?
12.241.19
उपपन्नं हि यत्प्राज्ञो निस्तरेन्नेतरो जनः ।
दूरतो गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति ॥ १२.२४१.१९ ॥
ਗਿਆਨੀ ਹੀ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨੀ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਗੁਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.241.20
संशयात्तु स कामात्मा चलचित्तोऽल्पचेतनः ।
अप्राज्ञो न तरत्येनं यो ह्यास्ते न स गच्छति ॥ १२.२४१.२० ॥
ਸੰਸੇ, ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਅਤੇ ਥੋੜੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਅਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਇਸਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜੋ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
12.241.21
अप्लवो हि महादोषं मुह्यमानो न गच्छति ।
कामग्राहगृहीतस्य ज्ञानमप्यस्य न प्लवः ॥ १२.२४१.२१ ॥
ਬੇੜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਕਾਮ ਰੂਪੀ ਮਗਰਮੱਛ ਦੁਆਰਾ ਫੜੇ ਗਏ ਲਈ ਉਸਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਬੇੜੀ ਨਹੀਂ।
12.241.22
तस्मादुन्मज्जनस्यार्थे प्रयतेत विचक्षणः ।
एतदुन्मज्जनं तस्य यदयं ब्राह्मणो भवेत् ॥ १२.२४१.२२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਕਸ਼ਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣੇ।
12.241.23
त्र्यवदाते कुले जातस्त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत् ।
तस्मादुन्मज्जनं तिष्ठेत्प्रज्ञया निस्तरेद्यथा ॥ १२.२४१.२३ ॥
ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਤਿੰਨ ਸੰਦੇਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਿੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਇਸ ਲਈ ਉੱਪਰ ਉੱਠਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਸਥਿਰ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇ।
12.241.24
संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः ।
प्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिरिह लोके परत्र च ॥ १२.२४१.२४ ॥
ਸੰਸਕਾਰੀ, ਦਮਨਸ਼ੀਲ, ਨਿਯਮਬੱਧ ਅਤੇ ਸੰਜਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
12.241.25
वर्तेत तेषु गृहवानक्रुध्यन्ननसूयकः ।
पञ्चभिः सततं यज्ञैर्विघसाशी यजेत च ॥ १२.२४१.२५ ॥
ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਵੇ; ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਜ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਯੱਗਸ਼ੇਸ਼ ਖਾਵੇ।
12.241.26
सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत् ।
असंरोधेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेदगर्हिताम् ॥ १२.२४१.२६ ॥
ਸਜਨਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ; ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕੇ ਬਿਨਾਂ ਨਿੰਦਾ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ।
12.241.27
श्रुतविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारविचक्षणः ।
स्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सोऽप्यसंकरः ॥ १२.२४१.२७ ॥
ਸ਼ਰੁਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਰਮਕਾਂਡੀ; ਉਹ ਵੀ ਸੰਕਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ।
12.241.28
क्रियावाञ्श्रद्दधानो कहि दान्तः प्रायोऽनसूयकः ।
धमार्धर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम् ॥ १२.२४१.२८ ॥
ਕਰਮਕਾਂਡੀ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਦਾਂਤ, ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ — ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.241.29
धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान् ।
वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति ॥ १२.२४१.२९ ॥
ਧੀਰਜਵਾਨ, ਅਪ੍ਰਮਤ, ਦਾਂਤ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਆਤਮਵਾਨ, ਹਰਖ-ਮਦ-ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ।
12.241.30
एषा पुरातनी वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानवृद्ध्यैव कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति ॥ १२.२४१.३० ॥
ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਜੀਵਨ-ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਾਧ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਿੱਧੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.241.31
अधर्मं धर्मकामो हि करोति ह्यविचक्षणः ।
धर्मं वा धर्मसंकाशं शोचन्निव करोति सः ॥ १२.२४१.३१ ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਣਜਾਣ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅਧਰਮ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਧਰਮ ਵਰਗਾ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.241.32
धर्मं करोमीति करोत्यधर्म ।
मधर्मकामश्च करोति धर्मम्।
उभे बालः कर्मणी न प्रजानम् ।
संजायते म्रियते चापि देही ॥ १२.२४१.३२ ॥
'ਮੈਂ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ' ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਦੋਵੇਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦਾ ਵੀ ਹੈ।