महाभारत · अध्याय 12.241
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.241.1
त्रयीं विद्यामवेक्षेत वेदेपूत्तमतां गतः ।
ऋक्सामवर्णाक्षरतो यजुषोऽथर्वणस्तथा ॥ १२.२४१.१ ॥
वेदांमध्ये अद्वितीयता प्राप्त झालेल्याने ऋक्, साम, यजुस् आणि अथर्वाच्या वर्ण-अक्षरांवरून त्रयी विद्येचा विचार करावा.
12.241.2
तिष्ठत्येतेषु भगवान्षट्सु कर्मसु संस्थितः ।
वेदवादेषु कुशला ह्यध्यात्मकुशलाश्च ये ॥ १२.२४१.२ ॥
या सहा कर्मांमध्ये भगवान स्थित राहतो; वेदवचनांत कुशल आणि अध्यात्मात कुशल असलेले लोक.
12.241.3
सत्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाप्ययौ ।
एवं धर्मेण वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत् ॥ १२.२४१.३ ॥
सत्त्वगुणी महाभाग्यवान लोक उत्पत्ती आणि लय पाहतात. अशा प्रकारे धर्माने वागावे; शिष्टांप्रमाणे कर्मे करावी.
12.241.4
असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः ।
सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः ॥ १२.२४१.४ ॥
द्विजाने प्राण्यांना अडथळा न करता उपजीविका शोधावी; सज्जनांपासून ज्ञान मिळवून, शिष्ट आणि शास्त्रनिपुण व्हावे.
12.241.5
स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणः सोऽप्यसङ्करः ।
तिष्ठते तेषु गृहवान्षट्सु कर्मसु स द्विजः ॥ १२.२४१.५ ॥
स्वधर्माने जगात कर्मे करणारा तोही असंकर राहतो; तो गृहस्थ द्विज या सहा कर्मांमध्ये स्थिर असतो.
12.241.6
पञ्चभिः सततं यज्ञैः श्रद्दधानो यजेत च ।
धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान्।
वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति ॥ १२.२४१.६ ॥
श्रद्धेने सतत पंचयज्ञांनी यजन करावे; धीर, अप्रमादी, दान्त, धर्मज्ञ, आत्मवान, हर्ष-मद-क्रोधरहित ब्राह्मण खचत नाही.
12.241.7
दानमध्ययनं यज्ञस्तपो ह्रीरार्जवं दमः ।
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ॥ १२.२४१.७ ॥
दान, अध्ययन, यज्ञ, तप, लज्जा, सरळपणा, दम — यांनी तेज वाढते आणि पाप दूर होते.
12.241.8
धूतपाप्मा च मेधावी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२.२४१.८ ॥
पाप झटकलेला, मेधावी, हलका आहार घेणारा, इंद्रियजित — काम आणि क्रोध वश करून ब्रह्मपदाची इच्छा करावी.
12.241.9
अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च ।
वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम् ॥ १२.२४१.९ ॥
अग्नी आणि ब्राह्मणांची पूजा करावी, देवांना नमन करावे; कठोर वाणी आणि अधर्मयुक्त हिंसा वर्ज्य करावी.
12.241.10
एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानागमेन कर्माणि कुर्वन्कर्मसु सिद्ध्यति ॥ १२.२४१.१० ॥
हीच ब्राह्मणाची पूर्वीपासून विहित वृत्ती आहे; ज्ञान आणि शास्त्राच्या आधाराने कर्म करणारा कर्मांमध्ये सिद्धी मिळवतो.
12.241.11
पञ्चेन्द्रियजलां घोरां लोभकूलां सुदुस्तराम् ।
मन्युपङ्कामनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान् ॥ १२.२४१.११ ॥
पाच इंद्रियरूपी पाणी, लोभरूपी काठ, क्रोधरूपी चिखल असलेली, भयंकर, अत्यंत दुस्तर आणि अजेय नदी बुद्धिमान पार करतो.
12.241.12
कालमभ्युद्यतं पश्येन्नित्यमत्यन्तमोहनम् ॥ १२.२४१.१२ ॥
उद्यत असलेल्या कालाला सदैव पाहावे; तो अत्यंत मोह पाडणारा आहे.
12.241.13
महता विधिदृष्टेन बलिनाऽप्रतिघातिना ।
स्वभावस्रोतसा वृत्तमुह्यते सततं जगत् ॥ १२.२४१.१३ ॥
विधीने दाखवलेल्या, महान, बलवान आणि अप्रतिहत अशा स्वभावप्रवाहाने जग सतत वाहून नेले जाते.
12.241.14
कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् ।
मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च ॥ १२.२४१.१४ ॥
काळरूप महान जलाने, पावसाच्या भोवऱ्याने सतत, महिन्यांच्या लाटांनी, ऋतूंच्या वेगाने आणि पक्षरूपी गवताने.
12.241.15
निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजवेन च ।
कामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च ॥ १२.२४१.१५ ॥
निमेष-उन्मेषाच्या फेसाने, अहोरात्राच्या वेगाने, कामरूपी भयंकर मगरीने आणि वेद-यज्ञांच्या तराफ्याने.
12.241.16
धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च ।
ऋतवाङ्मोक्षतीरेण विहिंसातरुवाहिना ॥ १२.२४१.१६ ॥
प्राण्यांच्या धर्मद्वीपाने, अर्थ-कामाच्या गर्जनेने, ऋतवाणी व मोक्षतीराने आणि हिंसेच्या वृक्षांना वाहून नेणाऱ्या नदीने.
12.241.17
युगह्रदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च ।
धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम् ॥ १२.२४१.१७ ॥
युगरूपी सरोवराच्या प्रवाहाच्या मधून, ब्रह्मसदृश उगमासह, धात्याने निर्माण केलेले प्राणी यमलोकाकडे ओढले जातात.
12.241.18
एतत्प्रज्ञामयैर्धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः ।
प्लवैरप्लववन्तो हि किं करिष्यन्त्यचेतसः ॥ १२.२४१.१८ ॥
या प्रज्ञामय तराफ्यांनी धीर आणि मनीषी तरून जातात; तराफा नसणारे अचेतन लोक काय करतील?
12.241.19
उपपन्नं हि यत्प्राज्ञो निस्तरेन्नेतरो जनः ।
दूरतो गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति ॥ १२.२४१.१९ ॥
प्राज्ञ पार होतो, इतर मनुष्य नव हे योग्यच आहे; प्राज्ञ दुरूनच सर्वत्र गुणदोष पाहतो.
12.241.20
संशयात्तु स कामात्मा चलचित्तोऽल्पचेतनः ।
अप्राज्ञो न तरत्येनं यो ह्यास्ते न स गच्छति ॥ १२.२४१.२० ॥
संशय, कामना, चंचल चित्त आणि अल्प बुद्धी असलेला अप्राज्ञ हे पार करत नाही; जो बसून राहतो तो पुढे जात नाही.
12.241.21
अप्लवो हि महादोषं मुह्यमानो न गच्छति ।
कामग्राहगृहीतस्य ज्ञानमप्यस्य न प्लवः ॥ १२.२४१.२१ ॥
नावेविना असलेला मनुष्य मोठ्या दोषामुळे मोहित होऊन पुढे जात नाही; कामरूपी मगरीने पकडलेल्याला त्याचे ज्ञानही नाव होत नाही.
12.241.22
तस्मादुन्मज्जनस्यार्थे प्रयतेत विचक्षणः ।
एतदुन्मज्जनं तस्य यदयं ब्राह्मणो भवेत् ॥ १२.२४१.२२ ॥
म्हणून विचक्षण माणसाने वर येण्यासाठी प्रयत्न करावा; त्याचे वर येणे हेच आहे की तो ब्राह्मण व्हावा.
12.241.23
त्र्यवदाते कुले जातस्त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत् ।
तस्मादुन्मज्जनं तिष्ठेत्प्रज्ञया निस्तरेद्यथा ॥ १२.२४१.२३ ॥
त्रिविध शुद्ध कुलात जन्मलेला, त्रिविध संदेहरहित, तिन्ही कर्मे करणारा; म्हणून वर आलेल्याने स्थिर राहावे, ज्यामुळे प्रज्ञेने पार होता येईल.
12.241.24
संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः ।
प्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिरिह लोके परत्र च ॥ १२.२४१.२४ ॥
संस्कारित, दमनशील, नियमित आणि संयमी आत्मा असलेल्या प्राज्ञाला इह लोकी आणि परलोकी तत्काळ सिद्धी प्राप्त होते.
12.241.25
वर्तेत तेषु गृहवानक्रुध्यन्ननसूयकः ।
पञ्चभिः सततं यज्ञैर्विघसाशी यजेत च ॥ १२.२४१.२५ ॥
गृहस्थाने त्यांच्यामध्ये जीवन जगावे; क्रोध न करता, मत्सर न बाळगता, पाच यज्ञांनी सतत यजन करावे आणि यज्ञशेष भोजन करावे.
12.241.26
सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत् ।
असंरोधेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेदगर्हिताम् ॥ १२.२४१.२६ ॥
सज्जनांच्या धर्मानुसार वागावे; शिष्टांप्रमाणे कर्म करावे; जगाचा मार्ग न रोखता निंदारहित उपजीविका शोधावी.
12.241.27
श्रुतविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारविचक्षणः ।
स्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सोऽप्यसंकरः ॥ १२.२४१.२७ ॥
श्रुत आणि विज्ञानाचे तत्त्व जाणणारा, शिष्टाचारात निपुण, स्वधर्म आणि कर्माने क्रियावान; तोही संकररहित असतो.
12.241.28
क्रियावाञ्श्रद्दधानो कहि दान्तः प्रायोऽनसूयकः ।
धमार्धर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम् ॥ १२.२४१.२८ ॥
क्रियावान, श्रद्धावान, दान्त, बहुधा मत्सरहीन, धर्म आणि अधर्माचा भेद जाणणारा — तो सर्व दुस्तर पार करतो.
12.241.29
धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान् ।
वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति ॥ १२.२४१.२९ ॥
धृतिमान, अप्रमत्त, दान्त, धर्म जाणणारा, आत्मवान, हर्ष-मद-क्रोधरहित ब्राह्मण खचत नाही.
12.241.30
एषा पुरातनी वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानवृद्ध्यैव कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति ॥ १२.२४१.३० ॥
ही ब्राह्मणाची प्राचीन जीवनवृत्ती विहित आहे; ज्ञानवृद्धीनेच कर्मे करत तो सर्वत्र सिद्धी मिळवतो.
12.241.31
अधर्मं धर्मकामो हि करोति ह्यविचक्षणः ।
धर्मं वा धर्मसंकाशं शोचन्निव करोति सः ॥ १२.२४१.३१ ॥
धर्माची इच्छा करणारा पण अविचारी माणूस अधर्मच करतो; किंवा धर्मासारखे दिसणारे कर्म शोक करणाऱ्यासारखे करतो.
12.241.32
धर्मं करोमीति करोत्यधर्म ।
मधर्मकामश्च करोति धर्मम्।
उभे बालः कर्मणी न प्रजानम् ।
संजायते म्रियते चापि देही ॥ १२.२४१.३२ ॥
'मी धर्म करतो' असे म्हणत तो अधर्म करतो; अधर्माची इच्छा करणारा धर्म करतो. मूर्ख दोन्ही कर्मे जाणत नाही; देहधारी जन्मतो आणि मरतोही.