મહાભારત · અધ્યાય 12.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.245.1
इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम् ।
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ १२.२४५.१ ॥
આમ કહેવાયા પછી, પરમ ઋષિના આ ઉપદેશની પ્રશંસા કરીને, મોક્ષ, ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત આ પૂછવાનું શરૂ કર્યું.
12.245.2
प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा कृतप्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२४५.२ ॥
સંતાનવાન, વેદજ્ઞ, યજ્ઞકર્તા, પરિપક્વ પ્રજ્ઞાવાળો અને અસૂયારહિત પુરુષ, ભવિષ્યમાં ન આવેલું, પરંપરાથી ન મળેલું બ્રહ્મ કેવી રીતે પામે છે?
12.245.3
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया ।
साङ्ख्ये वा यदि वा योग एतत्पृष्टो वदस्व मे ॥ १२.२४५.३ ॥
તપ, બ્રહ્મચર્ય, સર્વત્યાગ અને મેધાથી, અથવા સાંખ્ય કે યોગથી — આ મને પૂછાયેલું છે, મને કહો.
12.245.4
मनसश्चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यमवाप्यते ।
येनोपायेन पुरुषैस्तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२४५.४ ॥
મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા કેવી રીતે મળે છે, કયા ઉપાયથી પુરુષો તત્ત્વ સમજાવી શકે — તે તમે સમજાવો.
12.245.5
नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥ १२.२४५.५ ॥
વિદ્યા અને તપ વિના, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ વિના, લોભત્યાગ વિના કોઈ સિદ્ધિ પામતું નથી.
12.245.6
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः ।
भूयिष्ठं प्राणभृत्काये निविष्टानि शरीरिषु ॥ १२.२४५.६ ॥
બધાં મહાભૂતો, સ્વયંભૂની પૂર્વ સૃષ્ટિ, મોટે ભાગે પ્રાણધારીના દેહમાં, દેહધારીઓમાં પ્રવેશેલાં છે.
12.245.7
भूमेर्देहो जलास्त्रोतो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते ।
प्राणापानाश्रयो वायुः स्वेष्वाकाशं शरीरिणाम् ॥ १२.२४५.७ ॥
શરીર પૃથ્વીનું છે; જળના સ્રોત તેના પ્રવાહો છે; પ્રકાશની બે આંખો મનાય છે. પ્રાણ-અપાનનો આશ્રય વાયુ છે; દેહધારીઓમાં પોતપોતાના સ્થાને આકાશ છે.
12.245.8
क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भोक्तुमिच्छति ।
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती ॥ १२.२४५.८ ॥
ડગલું ભરવામાં વિષ્ણુ; બળમાં ઇન્દ્ર; ઉદરમાં ભોજન ઇચ્છતો અગ્નિ; કાનમાં દિશાઓ, શ્રવણમાં દિશાઓ; જીભમાં વાણી, સરસ્વતી.
12.245.9
कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये ॥ १२.२४५.९ ॥
બે કાન, ત્વચા, બે આંખ, જીભ, અને પાંચમું નાક — આ દસ ઇન્દ્રિયો કહેવાયેલી છે; આહારસિદ્ધિ માટેના દ્વાર.
12.245.10
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
इन्द्रियाणि पृथक्स्वार्थान्मनसा दर्शयन्त्युत ॥ १२.२४५.१० ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, એ જ રીતે રૂપ, રસ અને પાંચમો ગંધ — ઇન્દ્રિયો પોતપોતાના વિષયોને અલગ અલગ મન દ્વારા દર્શાવે છે.
12.245.11
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः ।
मनश्चापि सदा भुक्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥ १२.२४५.११ ॥
મન ઇન્દ્રિયોને વશ થયેલા ઘોડાની જેમ જોડે છે; હૃદયમાં આશ્રિત ભૂતાત્મા સદા ભોગ કરે છે.
12.245.12
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मानसस्तथा ॥ १२.२४५.१२ ॥
ઇન્દ્રિયોનો અને એ સર્વનો ઈશ્વર મન છે; નિયમન અને વિસર્ગમાં ભૂતાત્મા માનસ છે, એ જ રીતે.
12.245.13
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥ १२.२४५.१३ ॥
ઇન્દ્રિયો, ઇન્દ્રિયોના વિષયો, સ્વભાવ, ચેતના, મન, પ્રાણ અને અપાન, અને જીવ — એ સદા દેહધારીઓના દેહમાં રહે છે.
12.245.14
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणः सत्त्वस्य चेतना ।
सत्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कथंचन ॥ १२.२४५.१४ ॥
સત્ત્વનો કોઈ આશ્રય નથી; ચેતના એ સત્ત્વનો ગુણ છે. સત્ત્વ જ તેજ ઉત્પન્ન કરે છે, ગુણોને કોઈ રીતે નહીં.
12.245.15
एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
मनीषीमनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२४५.१५ ॥
આ રીતે દેહમાં સત્તરમું (આત્મા) સોળ ગુણોથી આવૃત છે. બુદ્ધિમાન વિપ્ર મનથી પોતાની અંદર આત્માને જુએ છે.
12.245.16
न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसा दीपभूतेन महानात्मा प्रकाशते ॥ १२.२४५.१६ ॥
આ આત્મા આંખથી દેખાતો નથી, કે સર્વ ઇન્દ્રિયોથી પણ નહીં; દીપ સમાન બનેલા મનથી મહાન આત્મા પ્રકાશે છે.
12.245.17
अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम् ।
अशरीरं शरीरेषु निरीक्षते निरिन्द्रियम् ॥ १२.२४५.१७ ॥
તે આત્મા શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ વિનાનો, અવ્યય છે; શરીરોમાં રહીને પણ તે અશરીરી અને નિરિન્દ્રિય થઈને જુએ છે.
12.245.18
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमृतमाहितम् ।
योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ १२.२४५.१८ ॥
સર્વ દેહોમાં, મર્ત્ય પ્રાણીઓમાં સ્થિત અવ્યક્ત અને અમૃતને જે જુએ છે, તે મૃત્યુ પછી બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે.
12.245.19
विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १२.२४५.१९ ॥
વિદ્યા અને કુલસંપન્ન બ્રાહ્મણમાં, ગાયમાં, હાથીમાં, કૂતરામાં અને ચાંડાલમાં પણ પંડિતો સમદૃષ્ટિ રાખે છે.
12.245.20
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च ।
वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ १२.२४५.२० ॥
તે એક મહાન આત્મા સર્વ ભૂતોમાં, ચાલનારાઓમાં અને સ્થિરમાં વસે છે; તેનાથી આ સર્વ વ્યાપ્ત છે.
12.245.21
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.२४५.२१ ॥
સર્વ ભૂતોમાં આત્માને અને આત્મામાં સર્વ ભૂતોને જ્યારે ભૂતાત્મા જુએ છે, ત્યારે તે બ્રહ્મ સાથે એકરૂપ થાય છે.
12.245.22
यावानात्मनि मे ह्यात्मा तावानात्मा परात्मनि ।
य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.२४५.२२ ॥
મારા આત્મામાં જેટલો આત્મા છે, તેટલો જ આત્મા પરમાત્મામાં છે. આ રીતે જે સતત જાણે છે, તે અમૃતત્વને યોગ્ય થાય છે.
12.245.23
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ १२.२४५.२३ ॥
સર્વ ભૂતોનો આત્મા બનીને અને સર્વ ભૂતોના હિતમાં રહેલા, પદરહિત તત્ત્વના માર્ગે પદ શોધનારા દેવો પણ મૂંઝાય છે.
12.245.24
शकुन्तानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥ १२.२४५.२४ ॥
આકાશમાં પક્ષીઓની અને પાણીમાં માછલીઓની ગતિ જેમ દેખાતી નથી, તેમ જ્ઞાનીઓની ગતિ પણ દેખાતી નથી.
12.245.25
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनाऽऽत्मनि ।
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं वेदेह न कश्चन ॥ १२.२४५.२५ ॥
કાળ બધાં પ્રાણીઓને પોતાની જાતથી પોતાની અંદર પકવે છે. હે વિદેહ, જેના વડે કાળ પોતે પકવાય છે, તેને કોઈ જાણતું નથી.
12.245.26
न स ऊर्ध्वं न तिर्यक्च नाधश्चरति यः पुनः ।
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचित्कुतश्चन ॥ १२.२४५.२६ ॥
તે ઉપર જતો નથી, આડો નથી, નીચે પણ ચાલતો નથી. મધ્યમાં પણ તે કંઈ ગ્રહણ કરતો નથી, અને ક્યાંયથી કંઈ લેતો નથી.
12.245.27
सर्वेऽन्तस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन ।
यः सहस्र समा गच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः ॥ १२.२४५.२७ ॥
આ બધા લોક તેની અંદર સ્થિત છે; આમની બહાર કંઈ નથી. જેમ પણછથી છૂટેલું બાણ હજાર વર્ષ સુધી જાય, તેમ.
12.245.28
नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः ।
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः ॥ १२.२४५.२८ ॥
મનની જેમ વેગવાન હોય તો પણ કોઈ કારણનો અંત પામી શકતું નથી. તેથી સૂક્ષ્મથી વધુ સૂક્ષ્મ કંઈ નથી, અને તેનાથી વધુ સ્થૂળ પણ કંઈ નથી.
12.245.29
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृरत्य तिष्ठति ॥ १२.२४५.२९ ॥
તે બધી બાજુ હાથ-પગવાળું છે; બધી બાજુ આંખ, માથું અને મુખવાળું છે. જગતમાં બધી બાજુ શ્રવણશક્તિવાળું છે; બધું આવરીને ઊભું છે.
12.245.30
तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.२४५.३० ॥
તે જ અણુથી પણ અણુ અને મહાનોથી પણ મહાન છે. તે બધાં પ્રાણીઓની અંદર દૃઢપણે સ્થિત છે, છતાં દેખાતું નથી.
12.245.31
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिवि ह्यमृतमक्षरम् ॥ १२.२४५.३१ ॥
અક્ષર અને ક્ષર, એ જ આત્માનો દ્વૈતભાવ છે. સર્વ ભૂતોમાં જે ક્ષર છે; દિવ્ય લોકમાં જે અમૃત અક્ષર છે.
12.245.32
नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी ।
ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १२.२४५.३२ ॥
નવ દ્વારવાળા નગરમાં પ્રવેશીને હંસ, નિયત અને વશી થઈ, સ્થાવર અને ચર સર્વ ભૂતોનો ઈશ છે.
12.245.33
हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संचयेन च ।
शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः ॥ १२.२४५.३३ ॥
હાનિ, ભંગ, વિકલ્પો અને નવ શરીરોના સંચયથી, અજના હંસત્વને પારદર્શીઓ કહે છે.
12.245.34
हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम् ।
तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥ १२.२४५.३४ ॥
હંસે કહેલું અક્ષર અને જે કૂટસ્થ અક્ષર છે, તે જ. તે અક્ષરને પામીને વિદ્વાન પ્રાણ અને જન્મોને ત્યજે છે.