మహాభారతం · అధ్యాయం 12.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.245.1
इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम् ।
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ १२.२४५.१ ॥
ఇలా చెప్పబడినవాడై, పరమ ఋషి యొక్క ఈ ఉపదేశాన్ని ప్రశంసించి, మోక్షధర్మార్థాలతో కూడిన దీనిని అడగడం ప్రారంభించాడు.
12.245.2
प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा कृतप्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२४५.२ ॥
సంతానవంతుడు, వేదవేత్త, యజ్ఞకర్త, పరిపక్వ ప్రజ్ఞ కలవాడు, అసూయ లేనివాడు — ఇంకా రాని, సంప్రదాయ ఆధారం లేని బ్రహ్మను ఎలా పొందుతాడు?
12.245.3
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया ।
साङ्ख्ये वा यदि वा योग एतत्पृष्टो वदस्व मे ॥ १२.२४५.३ ॥
తపస్సుతో, బ్రహ్మచర్యంతో, సర్వత్యాగంతో, మేధతో, లేదా సాంఖ్యంలో, లేదా యోగంలో — దీనిని నన్ను అడిగినందున నాకు చెప్పు.
12.245.4
मनसश्चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यमवाप्यते ।
येनोपायेन पुरुषैस्तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२४५.४ ॥
మనస్సు మరియు ఇంద్రియాల ఏకాగ్రత ఏ విధంగా పొందబడుతుందో, ఏ ఉపాయంతో మానవులు తత్త్వాన్ని వివరించగలరో — అది నీవు వివరించాలి.
12.245.5
नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥ १२.२४५.५ ॥
విద్య, తపస్సు తప్ప, ఇంద్రియ నిగ్రహం తప్ప, లోభత్యాగం తప్ప ఎవ్వరూ సిద్ధిని పొందరు.
12.245.6
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः ।
भूयिष्ठं प्राणभृत्काये निविष्टानि शरीरिषु ॥ १२.२४५.६ ॥
అన్ని మహాభూతాలు — స్వయంభువుని పూర్వ సృష్టి — ఎక్కువగా ప్రాణులలో, దేహధారులలో ప్రవేశించి ఉన్నాయి.
12.245.7
भूमेर्देहो जलास्त्रोतो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते ।
प्राणापानाश्रयो वायुः स्वेष्वाकाशं शरीरिणाम् ॥ १२.२४५.७ ॥
శరీరం భూమికి చెందినది; జల స్రోతస్సులు దాని ప్రవాహాలు; జ్యోతి యొక్క రెండు కన్నులుగా భావించబడుతున్నాయి. ప్రాణ-అపానాలకు ఆశ్రయం వాయువు; దేహధారులలో తమ తమ స్థానాల్లో ఆకాశం ఉంది.
12.245.8
क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भोक्तुमिच्छति ।
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती ॥ १२.२४५.८ ॥
అడుగు వేయడంలో విష్ణువు; బలంలో ఇంద్రుడు; ఉదరంలో భుజించగోరే అగ్ని; చెవులలో దిక్కులు, వినికిడిలో దిక్కులు; నాలుకలో వాక్కు, సరస్వతి.
12.245.9
कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये ॥ १२.२४५.९ ॥
రెండు చెవులు, చర్మం, రెండు కన్నులు, నాలుక, ఐదవదిగా ముక్కు — ఇవే ఇంద్రియాలుగా చెప్పబడిన పది; ఆహారసిద్ధికి ద్వారాలు.
12.245.10
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
इन्द्रियाणि पृथक्स्वार्थान्मनसा दर्शयन्त्युत ॥ १२.२४५.१० ॥
శబ్దం, స్పర్శ, అలాగే రూపం, రసం, ఐదవదిగా గంధం — ఇంద్రియాలు తమ తమ విషయాలను వేర్వేరుగా మనస్సు ద్వారా చూపిస్తాయి.
12.245.11
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः ।
मनश्चापि सदा भुक्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥ १२.२४५.११ ॥
మనస్సు ఇంద్రియాలను వశమైన గుర్రాలను కట్టినట్లు నియోగిస్తుంది; హృదయంలో ఆశ్రయం పొందిన భూతాత్మ ఎల్లప్పుడూ అనుభవిస్తుంది.
12.245.12
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मानसस्तथा ॥ १२.२४५.१२ ॥
ఇంద్రియాలన్నింటికీ, వీటన్నింటికీ ఈశ్వరుడు మనస్సు; నియమనంలోనూ విసర్గంలోనూ భూతాత్మ మానసికమైనది, అలాగే.
12.245.13
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥ १२.२४५.१३ ॥
ఇంద్రియాలు, ఇంద్రియ విషయాలు, స్వభావం, చేతన, మనస్సు, ప్రాణాపానులు, జీవుడు — ఇవి ఎల్లప్పుడూ దేహధారుల దేహాలలో ఉంటాయి.
12.245.14
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणः सत्त्वस्य चेतना ।
सत्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कथंचन ॥ १२.२४५.१४ ॥
సత్త్వానికి ఆశ్రయం లేదు; చేతన సత్త్వపు గుణం. సత్త్వమే తేజస్సును సృష్టిస్తుంది, గుణాలను ఏ విధంగానూ కాదు.
12.245.15
एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
मनीषीमनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२४५.१५ ॥
ఈ విధంగా దేహంలో పదిహేడవది (ఆత్మ) పదహారు గుణాలతో కప్పబడి ఉంది. జ్ఞాని అయిన విప్రుడు తన మనస్సుతో తనలోనే ఆత్మను చూస్తాడు.
12.245.16
न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसा दीपभूतेन महानात्मा प्रकाशते ॥ १२.२४५.१६ ॥
ఈ ఆత్మ కంటితో కనబడదు, అన్ని ఇంద్రియాలతోనూ కాదు; దీపంగా మారిన మనస్సుతో మహత్తరమైన ఆత్మ ప్రకాశిస్తుంది.
12.245.17
अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम् ।
अशरीरं शरीरेषु निरीक्षते निरिन्द्रियम् ॥ १२.२४५.१७ ॥
ఆ ఆత్మ శబ్దం, స్పర్శం, రూపం, రసం, గంధం లేనిది, నాశరహితమైనది; దేహాలలో ఉన్నా అది దేహరహితమై, ఇంద్రియరహితమై చూస్తుంది.
12.245.18
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमृतमाहितम् ।
योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ १२.२४५.१८ ॥
అన్ని దేహాలలో, మర్త్యులలో నిలిచిన అవ్యక్తమూ అమృతమూ అయినదాన్ని చూసేవాడు మరణానంతరం బ్రహ్మభావానికి అర్హుడవుతాడు.
12.245.19
विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १२.२४५.१९ ॥
విద్య, కులగౌరవం కలిగిన బ్రాహ్మణునిలో, ఆవులో, ఏనుగులో, కుక్కలో, చండాలునిలో కూడా పండితులు సమదృష్టిని చూస్తారు.
12.245.20
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च ।
वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ १२.२४५.२० ॥
ఆ ఒక్క మహాత్ముడు అన్ని ప్రాణులలో, చలించేవాటిలో మరియు స్థిరమైనవాటిలో నివసిస్తాడు; ఆయనచేతనే ఇదంతా వ్యాపించి ఉంది.
12.245.21
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.२४५.२१ ॥
అన్ని ప్రాణులలో ఆత్మను, ఆత్మలో అన్ని ప్రాణులను చూసినప్పుడు, భూతాత్మ అప్పుడు బ్రహ్మంతో ఐక్యమవుతాడు.
12.245.22
यावानात्मनि मे ह्यात्मा तावानात्मा परात्मनि ।
य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.२४५.२२ ॥
నా ఆత్మలో ఎంత ఆత్మ ఉందో, పరమాత్మలో అంత ఆత్మ ఉంది. ఇలా ఎల్లప్పుడూ తెలిసినవాడు అమృతత్వానికి అర్హుడవుతాడు.
12.245.23
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ १२.२४५.२३ ॥
సర్వ ప్రాణుల ఆత్మగా మారి, సర్వ ప్రాణుల హితంలో నిలిచి ఉన్నవాడి పథంలో, స్థానం కోరే దేవతలు కూడా భ్రమిస్తారు.
12.245.24
शकुन्तानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥ १२.२४५.२४ ॥
ఆకాశంలో పక్షుల మార్గం, నీటిలో చేపల మార్గం కనిపించనట్లే, జ్ఞానులైనవారి మార్గమూ కనిపించదు.
12.245.25
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनाऽऽत्मनि ।
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं वेदेह न कश्चन ॥ १२.२४५.२५ ॥
కాలం అన్ని ప్రాణులను తనలోనే, తనచేతనే పక్వం చేస్తుంది. ఓ వైదేహా, దేనిచేత కాలమే పక్వం చేయబడుతుందో దానిని ఎవరూ తెలుసుకోలేరు.
12.245.26
न स ऊर्ध्वं न तिर्यक्च नाधश्चरति यः पुनः ।
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचित्कुतश्चन ॥ १२.२४५.२६ ॥
అతడు పైకి వెళ్ళడు, అడ్డంగా కాదు, క్రిందికీ సంచరించడు. మధ్యలో కూడా అతడు ఏదీ గ్రహించడు, ఎక్కడ నుండీ ఏమీ స్వీకరించడు.
12.245.27
सर्वेऽन्तस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन ।
यः सहस्र समा गच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः ॥ १२.२४५.२७ ॥
ఈ లోకాలన్నీ అతనిలోనే ఉన్నాయి; వీటికి బయట ఏదీ లేదు. వెయ్యి సంవత్సరాలు ప్రయాణించగలవాడైనా, వింటినారి నుండి విడిచిన బాణం వలె.
12.245.28
नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः ।
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः ॥ १२.२४५.२८ ॥
మనస్సంత వేగంగా ఉన్నవాడైనా, కారణానికి అంతాన్ని చేరుకోలేడు. అందువల్ల సూక్ష్మం కంటే సూక్ష్మతరమైనది ఏదీ లేదు; దానికంటే స్థూలతరమైనదీ లేదు.
12.245.29
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृरत्य तिष्ठति ॥ १२.२४५.२९ ॥
అది అన్నివైపులా చేతులు, పాదాలు కలది; అన్నివైపులా కళ్ళు, తల, ముఖం కలది. లోకంలో అన్నివైపులా వినగలది; అన్నింటినీ ఆవరించి నిలిచి ఉంది.
12.245.30
तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.२४५.३० ॥
అదే అణువు కంటే అణువైనది, గొప్పవాటి కంటే గొప్పది. అది సర్వ ప్రాణుల లోపల స్థిరంగా ఉంటూ కూడా కనిపించదు.
12.245.31
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिवि ह्यमृतमक्षरम् ॥ १२.२४५.३१ ॥
అక్షరం, క్షరం అనేవి ఆత్మ యొక్క ద్వైధ స్వభావం. సర్వ భూతాలలో క్షరమైనది; దివిలో అమృతమైన అక్షరం ఉన్నది.
12.245.32
नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी ।
ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १२.२४५.३२ ॥
తొమ్మిది ద్వారాల పట్టణంలో ప్రవేశించిన హంసుడు, నియతుడు, వశీకృతుడు; స్థావర, చర భూతాలన్నింటికీ ఈశుడు.
12.245.33
हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संचयेन च ।
शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः ॥ १२.२४५.३३ ॥
నష్టము, భంగము, వికల్పాల వల్ల, తొమ్మిది శరీరాల సంచయం వల్ల, అజుడైనవాని హంసత్వాన్ని పారదర్శులు చెబుతారు.
12.245.34
हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम् ।
तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥ १२.२४५.३४ ॥
హంసం చెప్పిన అక్షరం, కూటస్థమైన అక్షరం, అదే. ఆ అక్షరాన్ని పొందిన విద్వాంసుడు ప్రాణ జన్మలను త్యజిస్తాడు.