महाभारत · अध्याय 12.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.245.1
इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम् ।
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ १२.२४५.१ ॥
असे सांगितले गेल्यावर, परम ऋषींच्या या उपदेशाची प्रशंसा करून, मोक्ष, धर्म आणि अर्थ यांनी युक्त असे हे विचारण्यास त्याने आरंभ केला.
12.245.2
प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा कृतप्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२४५.२ ॥
संतानवान, वेदज्ञ, यज्ञकर्ता, परिपक्व प्रज्ञेचा आणि असूयारहित पुरुष, जो भविष्यात न येणारा आणि परंपरेवर आधारित नसलेला ब्रह्म कसा प्राप्त करतो?
12.245.3
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया ।
साङ्ख्ये वा यदि वा योग एतत्पृष्टो वदस्व मे ॥ १२.२४५.३ ॥
तप, ब्रह्मचर्य, सर्वत्याग आणि मेधा यांनी, किंवा सांख्याने किंवा योगाने — हे विचारले असता मला सांगा.
12.245.4
मनसश्चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यमवाप्यते ।
येनोपायेन पुरुषैस्तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२४५.४ ॥
मन आणि इंद्रियांची एकाग्रता कशी प्राप्त होते, कोणत्या उपायाने पुरुष तत्त्व स्पष्ट करू शकतात — ते तुम्ही सांगावे.
12.245.5
नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥ १२.२४५.५ ॥
विद्या आणि तप यांवाचून, इंद्रियनिग्रहाविना, लोभत्यागाविना कोणीही सिद्धी प्राप्त करत नाही.
12.245.6
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः ।
भूयिष्ठं प्राणभृत्काये निविष्टानि शरीरिषु ॥ १२.२४५.६ ॥
सर्व महाभूते, स्वयंभूची पूर्वसृष्टी, बहुधा प्राणधारी देहांत, देहधारींमध्ये प्रविष्ट झाली आहेत.
12.245.7
भूमेर्देहो जलास्त्रोतो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते ।
प्राणापानाश्रयो वायुः स्वेष्वाकाशं शरीरिणाम् ॥ १२.२४५.७ ॥
देह हे पृथ्वीचे; जलस्रोत त्याचे प्रवाह; प्रकाशाचे दोन डोळे मानले जातात. प्राण-अपानांचा आश्रय वायू आहे; देहधारींमध्ये आपापल्या स्थानी आकाश आहे.
12.245.8
क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भोक्तुमिच्छति ।
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती ॥ १२.२४५.८ ॥
पाऊल टाकण्यात विष्णू; बलात इंद्र; उदरात भोजनाची इच्छा करणारा अग्नी; कानांत दिशा, श्रवणात दिशा; जिभेत वाणी, सरस्वती.
12.245.9
कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये ॥ १२.२४५.९ ॥
दोन कान, त्वचा, दोन डोळे, जीभ आणि पाचवे नाक — ही दहा इंद्रिये सांगितली आहेत; आहारसिद्धीची द्वारे.
12.245.10
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
इन्द्रियाणि पृथक्स्वार्थान्मनसा दर्शयन्त्युत ॥ १२.२४५.१० ॥
शब्द, स्पर्श, तसेच रूप, रस आणि पाचवा गंध — इंद्रिये आपापले विषय वेगवेगळे मनाद्वारे दाखवतात.
12.245.11
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः ।
मनश्चापि सदा भुक्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥ १२.२४५.११ ॥
मन इंद्रियांना वश झालेल्या घोड्यांप्रमाणे जुंपते; हृदयात आश्रित असलेला भूतात्मा सदा भोग घेतो.
12.245.12
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मानसस्तथा ॥ १२.२४५.१२ ॥
इंद्रियांचा आणि या सर्वांचा ईश्वर मन आहे; नियमनात आणि विसर्गात भूतात्मा मानस आहे, तसेच.
12.245.13
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥ १२.२४५.१३ ॥
इंद्रिये, इंद्रियविषय, स्वभाव, चेतना, मन, प्राण आणि अपान, आणि जीव — हे सदैव देहधारींच्या देहांत असतात.
12.245.14
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणः सत्त्वस्य चेतना ।
सत्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कथंचन ॥ १२.२४५.१४ ॥
सत्त्वाला आश्रय नाही; चेतना हा सत्त्वाचा गुण आहे. सत्त्वच तेज निर्माण करते, गुणांना कधीही नाही.
12.245.15
एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
मनीषीमनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२४५.१५ ॥
अशा प्रकारे देहात सतरावा (आत्मा) सोळा गुणांनी वेढलेला आहे. बुद्धिमान विप्र मनाने आपल्या आत आत्म्याला पाहतो.
12.245.16
न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसा दीपभूतेन महानात्मा प्रकाशते ॥ १२.२४५.१६ ॥
हा आत्मा डोळ्यांनी दिसत नाही, सर्व इंद्रियांनीही नाही; दीपासारख्या मनाने महान आत्मा प्रकाशित होतो.
12.245.17
अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम् ।
अशरीरं शरीरेषु निरीक्षते निरिन्द्रियम् ॥ १२.२४५.१७ ॥
तो आत्मा शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध यांहून रहित, अव्यय आहे; शरीरांत असूनही तो अशरीरी व इंद्रियरहित होऊन पाहतो.
12.245.18
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमृतमाहितम् ।
योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ १२.२४५.१८ ॥
सर्व देहांत, मर्त्य प्राण्यांत स्थित असलेल्या अव्यक्त व अमृताला जो पाहतो, तो मृत्यूनंतर ब्रह्मभावासाठी पात्र होतो.
12.245.19
विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १२.२४५.१९ ॥
विद्या व कुलसंपन्न ब्राह्मणात, गाईत, हत्तीत, कुत्र्यात आणि श्वपचातही पंडित समदृष्टी ठेवतात.
12.245.20
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च ।
वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ १२.२४५.२० ॥
तो एकच महान आत्मा सर्व प्राण्यांमध्ये, चल व स्थिर वस्तूंमध्ये वास करतो; त्याच्याने हे सर्व व्यापलेले आहे.
12.245.21
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.२४५.२१ ॥
सर्व प्राण्यांमध्ये आत्म्याला आणि आत्म्यामध्ये सर्व प्राण्यांना जेव्हा भूतात्मा पाहतो, तेव्हा तो ब्रह्माशी एकरूप होतो.
12.245.22
यावानात्मनि मे ह्यात्मा तावानात्मा परात्मनि ।
य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.२४५.२२ ॥
माझ्या आत्म्यात जितका आत्मा आहे, तितकाच आत्मा परमात्म्यात आहे. असे जो सतत जाणतो, तो अमरत्वास योग्य होतो.
12.245.23
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ १२.२४५.२३ ॥
सर्व भूतांचा आत्मा होऊन सर्व भूतांच्या हितात असलेल्या अपद (पदहीन) परमतत्त्वाच्या मार्गात पद शोधणारे देवसुद्धा मोहित होतात.
12.245.24
शकुन्तानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥ १२.२४५.२४ ॥
आकाशात पक्ष्यांची आणि पाण्यात माशांची गती दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी लोकांची गतीही दिसत नाही.
12.245.25
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनाऽऽत्मनि ।
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं वेदेह न कश्चन ॥ १२.२४५.२५ ॥
काळ सर्व भूतांना स्वतःने स्वतःमध्ये पचवतो. हे विदेहा, ज्याच्याद्वारे काळच पचला जातो, त्याला कोणीही जाणत नाही.
12.245.26
न स ऊर्ध्वं न तिर्यक्च नाधश्चरति यः पुनः ।
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचित्कुतश्चन ॥ १२.२४५.२६ ॥
तो वर जात नाही, तिरपाही नाही, आणि खालीही चालत नाही; मध्येही तो काही स्वीकारत नाही, आणि कोठूनही काही घेत नाही.
12.245.27
सर्वेऽन्तस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन ।
यः सहस्र समा गच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः ॥ १२.२४५.२७ ॥
हे सर्व लोक त्याच्या आतच स्थित आहेत; यांच्या बाहेर काहीही नाही. हजार वर्षे गेला तरी, धनुष्याच्या दोरीतून सुटलेल्या बाणासारखा.
12.245.28
नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः ।
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः ॥ १२.२४५.२८ ॥
मनासारखा वेगवान असला तरी, कारणाचा अंत कोणाला गाठता येत नाही. म्हणून सूक्ष्मापेक्षा सूक्ष्मतर काहीही नाही, आणि त्यापेक्षा स्थूलतर काहीही नाही.
12.245.29
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृरत्य तिष्ठति ॥ १२.२४५.२९ ॥
ते सर्वत्र हात-पायांचे आहे; सर्वत्र डोळे, डोके आणि मुख असलेले आहे. जगात सर्वत्र श्रवण असलेले आहे; सर्वांना वेढून ते स्थित आहे.
12.245.30
तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.२४५.३० ॥
तेच अणूपेक्षा सूक्ष्म आणि महानांपेक्षा महान आहे. ते सर्व भूतांच्या आत स्थिरपणे राहते, तरी दिसत नाही.
12.245.31
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिवि ह्यमृतमक्षरम् ॥ १२.२४५.३१ ॥
अक्षर आणि क्षर, हाच आत्म्याचा द्वैतभाव आहे. सर्व भूतांमध्ये जे क्षर आहे; दिव्य लोकात जे अमृत अक्षर आहे.
12.245.32
नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी ।
ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १२.२४५.३२ ॥
नऊ द्वारांच्या नगरात प्रवेश करून, नियत आणि वश असा हंस, स्थावर आणि चर सर्व भूतांचा ईश आहे.
12.245.33
हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संचयेन च ।
शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः ॥ १२.२४५.३३ ॥
हानी, भंग, विकल्प आणि नऊ शरीरांच्या संचयाने, अजाचे हंसत्व पारदर्शी लोक सांगतात.
12.245.34
हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम् ।
तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥ १२.२४५.३४ ॥
हंसाने सांगितलेले अक्षर आणि जे कूटस्थ अक्षर आहे, ते तेच. ते अक्षर प्राप्त करून विद्वान प्राण आणि जन्म सोडतो.