ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.245.1
इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम् ।
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ १२.२४५.१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਲਾਘਾ ਕਰਕੇ, ਮੋਕਸ਼, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
12.245.2
प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा कृतप्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२४५.२ ॥
ਸੰਤਾਨ ਵਾਲਾ, ਵੇਦ-ਪਾਠੀ, ਯਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?
12.245.3
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया ।
साङ्ख्ये वा यदि वा योग एतत्पृष्टो वदस्व मे ॥ १२.२४५.३ ॥
ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਸਭ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਮੇਧਾ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਂ ਸਾਂਖਯ ਜਾਂ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ — ਇਹ ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.245.4
मनसश्चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यमवाप्यते ।
येनोपायेन पुरुषैस्तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२४५.४ ॥
ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ ਹਨ — ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.245.5
नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥ १२.२४५.५ ॥
ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਤਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇੰਦਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਲੋਭ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.245.6
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः ।
भूयिष्ठं प्राणभृत्काये निविष्टानि शरीरिषु ॥ १२.२४५.६ ॥
ਸਾਰੇ ਮਹਾਭੂਤ, ਸਵੈਭੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬਹੁਤੇ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
12.245.7
भूमेर्देहो जलास्त्रोतो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते ।
प्राणापानाश्रयो वायुः स्वेष्वाकाशं शरीरिणाम् ॥ १२.२४५.७ ॥
ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਦੇ ਸਰੋਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ।
12.245.8
क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भोक्तुमिच्छति ।
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती ॥ १२.२४५.८ ॥
ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ; ਬਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ; ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਚਾਹੁੰਦੀ ਅੱਗ; ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ; ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ, ਸਰਸਵਤੀ।
12.245.9
कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये ॥ १२.२४५.९ ॥
ਦੋ ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨੱਕ — ਇਹ ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਆਹਾਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ।
12.245.10
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
इन्द्रियाणि पृथक्स्वार्थान्मनसा दर्शयन्त्युत ॥ १२.२४५.१० ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ, ਰਸ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧ — ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.245.11
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः ।
मनश्चापि सदा भुक्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥ १२.२४५.११ ॥
ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਭੂਤਾਤਮਾ ਸਦਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.245.12
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मानसस्तथा ॥ १२.२४५.१२ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਮਨ ਹੈ; ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਵਿਸਰਗ ਵਿੱਚ ਭੂਤਾਤਮਾ ਮਾਨਸਿਕ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.245.13
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥ १२.२४५.१३ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਸੁਭਾਅ, ਚੇਤਨਾ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ, ਅਤੇ ਜੀਵ — ਇਹ ਸਦਾ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.245.14
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणः सत्त्वस्य चेतना ।
सत्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कथंचन ॥ १२.२४५.१४ ॥
ਸੱਤ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਚੇਤਨਾ ਸੱਤ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਸੱਤ ਹੀ ਤੇਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
12.245.15
एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
मनीषीमनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२४५.१५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ (ਆਤਮਾ) ਸੋਲਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.245.16
न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसा दीपभूतेन महानात्मा प्रकाशते ॥ १२.२४५.१६ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ; ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਬਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.245.17
अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम् ।
अशरीरं शरीरेषु निरीक्षते निरिन्द्रियम् ॥ १२.२४५.१७ ॥
ਉਹ ਆਤਮਾ ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ, ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.245.18
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमृतमाहितम् ।
योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ १२.२४५.१८ ॥
ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਰਨਹਾਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.245.19
विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १२.२४५.१९ ॥
ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ, ਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਤੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚਾਂਡਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਡਿਤ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
12.245.20
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च ।
वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ १२.२४५.२० ॥
ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਥਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
12.245.21
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.२४५.२१ ॥
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਭੂਤਾਤਮਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.245.22
यावानात्मनि मे ह्यात्मा तावानात्मा परात्मनि ।
य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.२४५.२२ ॥
ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.245.23
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ १२.२४५.२३ ॥
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਪਦਹੀਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਦ ਲੋਚਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.245.24
शकुन्तानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥ १२.२४५.२४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।
12.245.25
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनाऽऽत्मनि ।
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं वेदेह न कश्चन ॥ १२.२४५.२५ ॥
ਕਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਦੇਹ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕਾਲ ਹੀ ਪੱਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
12.245.26
न स ऊर्ध्वं न तिर्यक्च नाधश्चरति यः पुनः ।
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचित्कुतश्चन ॥ १२.२४५.२६ ॥
ਉਹ ਨਾ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤਿਰਛਾ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਉਹ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਤਿਓਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
12.245.27
सर्वेऽन्तस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन ।
यः सहस्र समा गच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः ॥ १२.२४५.२७ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਚੱਲਦਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ ਤੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਬਾਣ।
12.245.28
नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः ।
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः ॥ १२.२४५.२८ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਾਰਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸੂਖਮ ਤੋਂ ਸੂਖਮਤਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਥੂਲਤਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
12.245.29
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृरत्य तिष्ठति ॥ १२.२४५.२९ ॥
ਉਹ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਭ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.245.30
तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.२४५.३० ॥
ਉਹੀ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
12.245.31
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिवि ह्यमृतमक्षरम् ॥ १२.२४५.३१ ॥
ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਰ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਵੈਤ ਭਾਵ ਹੈ। ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਸ਼ਰ ਹੈ; ਦਿਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਕਸ਼ਰ ਹੈ।
12.245.32
नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी ।
ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १२.२४५.३२ ॥
ਨੌਂ ਦੁਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਹੰਸ, ਨਿਯਮਤ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀ, ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਚਰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ ਹੈ।
12.245.33
हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संचयेन च ।
शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः ॥ १२.२४५.३३ ॥
ਹਾਨੀ, ਭੰਗ, ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਨੌਂ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਸੰਚੈ ਨਾਲ, ਅਜ ਦੇ ਹੰਸਪਣ ਨੂੰ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.245.34
हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम् ।
तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥ १२.२४५.३४ ॥
ਹੰਸ ਦਾ ਕਿਹਾ ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਜੋ ਕੂਟਸਥ ਅਕਸ਼ਰ ਹੈ, ਉਹੀ। ਉਸ ਅਕਸ਼ਰ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ।