ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.245.1
इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम् ।
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ १२.२४५.१ ॥
ଏପରି କୁହାଗଲେ, ପରମ ଋଷିଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶର ପ୍ରଶଂସା କରି, ମୋକ୍ଷ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥସହିତ ଏହା ପଚାରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
12.245.2
प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा कृतप्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२४५.२ ॥
ସନ୍ତାନବାନ, ବେଦଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ପରିପକ୍ୱ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଓ ଅସୂୟାରହିତ ପୁରୁଷ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ନଆସିଥିବା, ପରମ୍ପରାଭିତ୍ତିକ ନଥିବା ବ୍ରହ୍ମକୁ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ?
12.245.3
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया ।
साङ्ख्ये वा यदि वा योग एतत्पृष्टो वदस्व मे ॥ १२.२४५.३ ॥
ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସର୍ବତ୍ୟାଗ ଓ ମେଧାଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ସାଂଖ୍ୟ ବା ଯୋଗଦ୍ୱାରା — ଏହା ମୋ ପଚାରିବାରୁ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.245.4
मनसश्चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यमवाप्यते ।
येनोपायेन पुरुषैस्तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२४५.४ ॥
ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ଏକାଗ୍ରତା କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, କେଉଁ ଉପାୟରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବେ — ତାହା ଆପଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
12.245.5
नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥ १२.२४५.५ ॥
ବିଦ୍ୟା ଓ ତପସ୍ୟା ବିନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ବିନା, ଲୋଭତ୍ୟାଗ ବିନା କେହି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.245.6
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः ।
भूयिष्ठं प्राणभृत्काये निविष्टानि शरीरिषु ॥ १२.२४५.६ ॥
ସମସ୍ତ ମହାଭୂତ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ପୂର୍ବସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରାଣଧାରୀଙ୍କ ଶରୀରରେ, ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।
12.245.7
भूमेर्देहो जलास्त्रोतो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते ।
प्राणापानाश्रयो वायुः स्वेष्वाकाशं शरीरिणाम् ॥ १२.२४५.७ ॥
ଶରୀର ପୃଥିବୀର; ଜଳର ସ୍ରୋତସମୂହ ତାର ଧାରା; ଜ୍ୟୋତିର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପ୍ରାଣ-ଅପାନର ଆଶ୍ରୟ ବାୟୁ; ଦେହୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଆକାଶ।
12.245.8
क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भोक्तुमिच्छति ।
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती ॥ १२.२४५.८ ॥
ପାଦ ବଢ଼ାଇବାରେ ବିଷ୍ଣୁ; ବଳରେ ଇନ୍ଦ୍ର; ଉଦରରେ ଭୋଜନ ଇଚ୍ଛୁକ ଅଗ୍ନି; କାନରେ ଦିଗ, ଶ୍ରବଣରେ ଦିଗ; ଜିଭରେ ବାକ୍, ସରସ୍ୱତୀ।
12.245.9
कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये ॥ १२.२४५.९ ॥
ଦୁଇ କାନ, ତ୍ୱଚା, ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ଜିଭ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ନାସିକା — ଏହି ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି କଥିତ; ଆହାର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦ୍ୱାର।
12.245.10
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
इन्द्रियाणि पृथक्स्वार्थान्मनसा दर्शयन्त्युत ॥ १२.२४५.१० ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ସେପରି ରୂପ, ରସ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ — ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ନିଜ ବିଷୟକୁ ପୃଥକ ଭାବେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାନ୍ତି।
12.245.11
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः ।
मनश्चापि सदा भुक्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥ १२.२४५.११ ॥
ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବଶୀଭୂତ ଘୋଡ଼ା ପରି ଯୋଡ଼େ; ହୃଦୟରେ ଆଶ୍ରିତ ଭୂତାତ୍ମା ସଦା ଭୋଗ କରେ।
12.245.12
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मानसस्तथा ॥ १२.२४५.१२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଏବଂ ଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ମନ; ନିୟମନ ଓ ବିସର୍ଗରେ ଭୂତାତ୍ମା ମାନସ, ସେହିପରି।
12.245.13
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥ १२.२४५.१३ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ, ସ୍ୱଭାବ, ଚେତନା, ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଏବଂ ଜୀବ — ଏସବୁ ସର୍ବଦା ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଦେହରେ ଥାଆନ୍ତି।
12.245.14
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणः सत्त्वस्य चेतना ।
सत्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कथंचन ॥ १२.२४५.१४ ॥
ସତ୍ତ୍ୱର କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଚେତନା ସତ୍ତ୍ୱର ଗୁଣ। ସତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ତେଜ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ କେଉଁ ପ୍ରକାରେ ନୁହେଁ।
12.245.15
एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
मनीषीमनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२४५.१५ ॥
ଏହିପରି ଦେହରେ ସପ୍ତଦଶ (ଆତ୍ମା) ଷୋଳଟି ଗୁଣରେ ଆବୃତ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିପ୍ର ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଭିତରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ।
12.245.16
न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसा दीपभूतेन महानात्मा प्रकाशते ॥ १२.२४५.१६ ॥
ଏହି ଆତ୍ମା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦୀପସ୍ୱରୂପ ମନ ଦ୍ୱାରା ମହାନ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
12.245.17
अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम् ।
अशरीरं शरीरेषु निरीक्षते निरिन्द्रियम् ॥ १२.२४५.१७ ॥
ସେହି ଆତ୍ମା ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧରହିତ ଓ ଅବ୍ୟୟ; ଶରୀରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଶରୀରୀ ଓ ନିରିନ୍ଦ୍ରିୟ ହୋଇ ଦେଖେ।
12.245.18
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमृतमाहितम् ।
योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ १२.२४५.१८ ॥
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେହରେ, ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ସ୍ଥିତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅମୃତକୁ ଦେଖେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
12.245.19
विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १२.२४५.१९ ॥
ବିଦ୍ୟା ଓ କୁଳସମ୍ପଦରେ ସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଇ, ହାତୀ, କୁକୁର ଓ ଚଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି।
12.245.20
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च ।
वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ १२.२४५.२० ॥
ସେହି ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଭୂତରେ, ଚଳନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ପଦାର୍ଥରେ ବାସ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏ ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ।
12.245.21
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.२४५.२१ ॥
ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଯେତେବେଳେ ଭୂତାତ୍ମା ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକାକାର ହୁଏ।
12.245.22
यावानात्मनि मे ह्यात्मा तावानात्मा परात्मनि ।
य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.२४५.२२ ॥
ମୋ ଆତ୍ମାରେ ଯେତେ ଆତ୍ମା, ପରମାତ୍ମାରେ ସେତେ ଆତ୍ମା। ଯିଏ ଏପରି ସତତ ଜାଣେ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
12.245.23
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ १२.२४५.२३ ॥
ସମସ୍ତ ଭୂତର ଆତ୍ମା ହୋଇ ସମସ୍ତ ଭୂତର ହିତରେ ରହିଥିବା, ପଦହୀନ ତତ୍ତ୍ୱର ପଥରେ ପଦ ଖୋଜୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି।
12.245.24
शकुन्तानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥ १२.२४५.२४ ॥
ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଓ ଜଳରେ ମାଛର ଗତି ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଗତି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
12.245.25
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनाऽऽत्मनि ।
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं वेदेह न कश्चन ॥ १२.२४५.२५ ॥
କାଳ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଭିତରେ ପାକ କରେ। ହେ ବିଦେହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା କାଳ ନିଜେ ପକ୍ୱ ହୁଏ, ତାହାକୁ କେହି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
12.245.26
न स ऊर्ध्वं न तिर्यक्च नाधश्चरति यः पुनः ।
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचित्कुतश्चन ॥ १२.२४५.२६ ॥
ସେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ତିର୍ଯ୍ୟକ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ତଳକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚରଣ କରେ ନାହିଁ। ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, କୌଣସି ସ୍ଥାନରୁ କିଛି ନିଏ ନାହିଁ।
12.245.27
सर्वेऽन्तस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन ।
यः सहस्र समा गच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः ॥ १२.२४५.२७ ॥
ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାହାରି ଭିତରେ ସ୍ଥିତ; ଏମାନଙ୍କ ବାହାରେ କିଛି ନାହିଁ। ଯେପରି ଗୁଣରୁ ଖସିଥିବା ବାଣ ହଜାର ବର୍ଷ ଗଲେ ମଧ୍ୟ।
12.245.28
नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः ।
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः ॥ १२.२४५.२८ ॥
ମନ ପରି ବେଗବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେହି କାରଣର ଅନ୍ତ ପାଇପାରେ ନାହିଁ। ଅତଏବ ସୂକ୍ଷ୍ମଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମତର କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ସ୍ଥୂଳତର ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
12.245.29
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृरत्य तिष्ठति ॥ १२.२४५.२९ ॥
ତାହା ସର୍ବତ୍ର ହସ୍ତପଦବିଶିଷ୍ଟ; ସର୍ବତ୍ର ଚକ୍ଷୁ, ମସ୍ତକ ଓ ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ। ଲୋକରେ ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରବଣଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ; ସବୁକିଛିକୁ ଆବୃତ କରି ତାହା ସ୍ଥିତ।
12.245.30
तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.२४५.३० ॥
ତାହା ଅଣୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଣୁ, ମହତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମହତ୍ତର। ତାହା ସମସ୍ତ ଭୂତ ଭିତରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ, ତଥାପି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
12.245.31
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिवि ह्यमृतमक्षरम् ॥ १२.२४५.३१ ॥
ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷର, ଏହା ଆତ୍ମାର ଦ୍ୱୈତଭାବ। ସର୍ବଭୂତରେ ଯାହା କ୍ଷର; ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ଯାହା ଅମୃତ ଅକ୍ଷର।
12.245.32
नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी ।
ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १२.२४५.३२ ॥
ନଅ ଦ୍ୱାରବିଶିଷ୍ଟ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ହଂସ, ନିୟତ ଓ ବଶୀ ହୋଇ, ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ସର୍ବଭୂତର ଈଶ୍ବର।
12.245.33
हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संचयेन च ।
शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः ॥ १२.२४५.३३ ॥
ହାନି, ଭଙ୍ଗ, ବିକଳ୍ପ ଓ ନଅ ଶରୀରର ସଞ୍ଚୟରେ, ଅଜର ହଂସତ୍ୱକୁ ପାରଦର୍ଶୀମାନେ କହନ୍ତି।
12.245.34
हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम् ।
तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥ १२.२४५.३४ ॥
ହଂସ କହିଥିବା ଅକ୍ଷର ଓ କୂଟସ୍ଥ ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର, ତାହା ହିଁ। ସେହି ଅକ୍ଷର ପାଇ ବିଦ୍ବାନ ପ୍ରାଣ ଓ ଜନ୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।