મહાભારત · અધ્યાય 12.247
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.247.1
यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा ॥ १२.२४७.१ ॥
વેદવચન 'કર્મ કરો' અને 'કર્મ ત્યજો' એટલે શું? જ્ઞાનથી કઈ દિશામાં જાય છે અને કર્મથી ક્યાં પહોંચે છે?
12.247.2
एतद्वै श्रोतुमिच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ।
एतच्चान्योन्यवैरूप्ये वर्तेते प्रतिकूलतः ॥ १२.२४७.२ ॥
આ જ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; તે આપ મને સમજાવો. આ બંને પરસ્પર વિરુદ્ધ હોવાથી પ્રતિકૂળ રીતે રહેલા છે.
12.247.3
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं पराशरसुतः सुतम् ।
कर्मविद्यामयावेतौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ ॥ १२.२४७.३ ॥
આમ પૂછાતાં પરાશરપુત્રે પોતાના પુત્રને આ ઉત્તર આપ્યો: 'કર્મ અને વિદ્યામય આ બંને, ક્ષર અને અક્ષર, હું સમજાવીશ.'
12.247.4
यां दिशं विद्यया यान्ति यां च गच्छन्ति कर्मणा ।
शृणुष्वैकमना वत्स गह्वरं ह्येतदन्तरम् ॥ १२.२४७.४ ॥
જ્ઞાનથી કઈ દિશામાં જાય છે અને કર્મથી શું પહોંચે છે તે એકાગ્ર મનથી સાંભળ, વત્સ; આ જ બંને વચ્ચેનું ઊંડું અંતર છે.
12.247.5
अस्ति धर्म इति ह्युक्त्वा नास्तीत्यत्रैव यो वदेत् ।
तस्य पक्षस्य सदृशमिदं मम भवेदथ ॥ १२.२४७.५ ॥
'ધર્મ છે' એમ કહીને, અહીં જ 'નથી' એમ પણ જે કહે છે, તેના પક્ષ જેવું જ આ મારું કથન પણ થશે.
12.247.6
द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च व्यवस्थितः ॥ १२.२४७.६ ॥
હવે આ બે માર્ગ છે, જેમાં વેદો પ્રતિષ્ઠિત છે: પ્રવૃત્તિ-લક્ષણ ધર્મ, અને નિવૃત્તિમાં સ્થિત ધર્મ.
12.247.7
कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया तु प्रमुच्यते ।
तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥ १२.२४७.७ ॥
કર્મથી જીવ બંધાય છે, વિદ્યાથી તે મુક્ત થાય છે. તેથી પારદર્શી યતિઓ કર્મ કરતા નથી.
12.247.8
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
विद्यया जायते नित्यमव्ययो ह्यक्षरात्मकः ॥ १२.२४७.८ ॥
કર્મથી મૃત્યુ પછી સોળ અંગોવાળો મૂર્તિમાન જીવ જન્મે છે; વિદ્યાથી નિત્ય, અવ્યય, અક્ષરાત્મક જન્મે છે.
12.247.9
कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धितया नराः ।
तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते ॥ १२.२४७.९ ॥
પરંતુ કેટલાક લોકો અલ્પ બુદ્ધિને કારણે કર્મની પ્રશંસા કરે છે. તેથી તેઓ દેહજાળમાં રમીને તેમની જ ઉપાસના કરે છે.
12.247.10
ये स्म बुद्धिं परां प्राप्ता धमैर्नपुण्यदर्शिनः ।
न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्निव ॥ १२.२४७.१० ॥
જેમણે પરમ બુદ્ધિ મેળવી છે, જેઓ ધર્મોથી પુણ્યદર્શી નથી, તેઓ કર્મની પ્રશંસા કરતા નથી — નદીમાં રહીને કૂવાનું પાણી પીનારની જેમ.
12.247.11
कर्मणः फलमाप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ ।
विद्यया तदवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ १२.२४७.११ ॥
કર્મનું ફળ સુખદુઃખ અને ભવાભવ મેળવે છે. વિદ્યાથી તે તેને મેળવે છે; ત્યાં જઈને તે શોક કરતો નથી.
12.247.12
यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते ।
न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते ॥ १२.२४७.१२ ॥
જ્યાં જઈને મૃત્યુ થતું નથી, જ્યાં જઈને જન્મ થતો નથી, જ્યાં જઈને જીર્ણતા થતી નથી, જ્યાં જઈને વૃદ્ધિ થતી નથી.
12.247.13
यत्र तद्ब्रह्म परममव्यक्तमचलं ध्रवम् ।
अव्याहतमनायासममृतं चावियोगि च ॥ १२.२४७.१३ ॥
જ્યાં તે પરમ બ્રહ્મ છે, જે અવ્યક્ત, અચલ, ધ્રુવ, અવ્યાહત, અનાયાસ, અમૃત અને અવિયોગી છે.
12.247.14
द्वन्द्वैर्न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा ।
समाः सर्वत्र मैत्राश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ १२.२४७.१४ ॥
જ્યાં દ્વંદ્વો, મન અને કર્મ દ્વારા બાધા થતી નથી — જેઓ સર્વત્ર સમભાવી, મૈત્રીપૂર્ણ અને સર્વભૂતહિતમાં રત છે.
12.247.15
विद्यामयोऽन्यः पुरुषस्तात कर्ममयोऽपरः ।
विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्मया कलया स्थितम्।
विद्यामयं तं पुरुषं नित्यं ज्ञानगुणात्मकम् ॥ १२.२४७.१५ ॥
હે તાત, એક પુરુષ વિદ્યામય છે અને બીજો કર્મમય. અમાસે સૂક્ષ્મ કલામાં સ્થિત ચંદ્રને જાણો. તે નિત્ય, જ્ઞાનગુણાત્મક, વિદ્યામય પુરુષને જાણો.
12.247.16
तदेतदृषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुमीयते ।
नवं तु शशिनं दृष्ट्वा वक्रतन्तुमिवाम्बरे ॥ १२.२४७.१६ ॥
આ ઋષિએ વિસ્તારથી કહ્યું છે; આકાશમાં નવો ચંદ્ર જોઈને વાંકા દોરાનું અનુમાન કરાય તેમ આ અનુમાન કરાય છે.
12.247.17
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मृर्तिमानिति तं विद्धि तात कर्म गुणात्मकम् ॥ १२.२४७.१७ ॥
અગિયાર વિકારો જેનો આત્મા છે, જે કલાઓના સમૂહથી ભરાયેલો છે — તેને મૂર્તિમાન જાણો; હે તાત, તેને કર્મગુણાત્મક જાણો.
12.247.18
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यंस्थाल्यामिवाहितः ।
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ १२.२४७.१८ ॥
તેમાં જે અગ્નિ સદા સ્થિત છે, જાણે વાસણમાં મૂકેલો — તેને આત્મા જાણો; તેને નિત્ય, ત્યાગથી જિતાયેલા સ્વરૂપવાળો જાણો.
12.247.19
देवो यः संश्रितस्तस्मिन्नब्विन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान्नित्यं योगजितात्मकम् ॥ १२.२४७.१९ ॥
જે દેવ તેમાં આશ્રિત છે, કમળના પાન પરના જળબિંદુ જેવો, તેને સદા યોગથી જિતાયેલા સ્વભાવવાળો ક્ષેત્રજ્ઞ જાણવો.
12.247.20
तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणात्मकम् ।
जीवमात्मगुणं विद्यादात्मानं प…नः ॥ १२.२४७.२० ॥
તમ, રજ અને સત્ત્વને જીવગુણાત્મક જાણ. જીવને આત્મગુણ જાણવો જોઈએ; આત્માને …ન.
12.247.21
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥ १२.२४७.२१ ॥
અચેતનને જીવગુણ કહે છે. તે ચેષ્ટા કરે છે અને સર્વને ચેષ્ટા કરાવે છે. તેનાથી પર ક્ષેત્રજ્ઞો કહે છે, જેણે સાત લોક રચ્યા.