ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.247
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.247.1
यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा ॥ १२.२४७.१ ॥
ਵੇਦ ਵਚਨ 'ਕਰਮ ਕਰੋ' ਅਤੇ 'ਕਰਮ ਤਿਆਗੋ' ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ? ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ?
12.247.2
एतद्वै श्रोतुमिच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ।
एतच्चान्योन्यवैरूप्ये वर्तेते प्रतिकूलतः ॥ १२.२४७.२ ॥
ਇਹੀ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਲਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
12.247.3
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं पराशरसुतः सुतम् ।
कर्मविद्यामयावेतौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ ॥ १२.२४७.३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਬਣੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ, ਮੈਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।'
12.247.4
यां दिशं विद्यया यान्ति यां च गच्छन्ति कर्मणा ।
शृणुष्वैकमना वत्स गह्वरं ह्येतदन्तरम् ॥ १२.२४७.४ ॥
ਜਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਪੁੱਤਰ; ਇਹੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਡੂੰਘਾ ਪਾੜਾ ਹੈ।
12.247.5
अस्ति धर्म इति ह्युक्त्वा नास्तीत्यत्रैव यो वदेत् ।
तस्य पक्षस्य सदृशमिदं मम भवेदथ ॥ १२.२४७.५ ॥
'ਧਰਮ ਹੈ' ਕਹਿ ਕੇ, ਏਥੇ ਹੀ 'ਨਹੀਂ ਹੈ' ਵੀ ਜੋ ਆਖੇ, ਉਸ ਦੇ ਪੱਖ ਵਰਗਾ ਹੀ ਇਹ ਮੇਰਾ ਕਥਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
12.247.6
द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च व्यवस्थितः ॥ १२.२४७.६ ॥
ਹੁਣ ਇਹ ਦੋ ਰਾਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੇਦ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ: ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ-ਲੱਛਣ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਧਰਮ।
12.247.7
कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया तु प्रमुच्यते ।
तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥ १२.२४७.७ ॥
ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬੰਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਯਤੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.247.8
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
विद्यया जायते नित्यमव्ययो ह्यक्षरात्मकः ॥ १२.२४७.८ ॥
ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਸੋਲਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਜੀਵ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਨਿੱਤ, ਅਵਿਅਯ, ਅਕਸ਼ਰਾਤਮਕ ਜਨਮਦਾ ਹੈ।
12.247.9
कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धितया नराः ।
तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते ॥ १२.२४७.९ ॥
ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੇਹ-ਜਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.247.10
ये स्म बुद्धिं परां प्राप्ता धमैर्नपुण्यदर्शिनः ।
न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्निव ॥ १२.२४७.१० ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁੰਨ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ — ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਂਗ।
12.247.11
कर्मणः फलमाप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ ।
विद्यया तदवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ १२.२४७.११ ॥
ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਭਵ-ਅਭਵ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.247.12
यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते ।
न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते ॥ १२.२४७.१२ ॥
ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਬੁਢਾਪਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.247.13
यत्र तद्ब्रह्म परममव्यक्तमचलं ध्रवम् ।
अव्याहतमनायासममृतं चावियोगि च ॥ १२.२४७.१३ ॥
ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ, ਅਚਲ, ਧਰੁਵ, ਅਵਿਆਹਤ, ਅਨਾਇਆਸ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਵਿਯੋਗੀ ਹੈ।
12.247.14
द्वन्द्वैर्न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा ।
समाः सर्वत्र मैत्राश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ १२.२४७.१४ ॥
ਜਿੱਥੇ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵਾਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ — ਜੋ ਸਰਵਤ੍ਰ ਸਮਭਾਵੀ, ਮੈਤ੍ਰੀਪੂਰਣ ਅਤੇ ਸਰਵਭੂਤਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ।
12.247.15
विद्यामयोऽन्यः पुरुषस्तात कर्ममयोऽपरः ।
विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्मया कलया स्थितम्।
विद्यामयं तं पुरुषं नित्यं ज्ञानगुणात्मकम् ॥ १२.२४७.१५ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਵਿੱਦਿਆਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਰਮਮਯ। ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ ਜੋ ਸੂਖਮ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨਿਤ ਗਿਆਨਗੁਣਾਤਮਕ ਵਿੱਦਿਆਮਯ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣੋ।
12.247.16
तदेतदृषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुमीयते ।
नवं तु शशिनं दृष्ट्वा वक्रतन्तुमिवाम्बरे ॥ १२.२४७.१६ ॥
ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਟੇਢੇ ਧਾਗੇ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਣ ਵਾਂਗ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.247.17
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मृर्तिमानिति तं विद्धि तात कर्म गुणात्मकम् ॥ १२.२४७.१७ ॥
ਗਿਆਰਾਂ ਵਿਕਾਰ ਜਿਸਦੀ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਜੋ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ — ਉਸਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਜਾਣੋ; ਹੇ ਤਾਤ, ਉਸਨੂੰ ਕਰਮਗੁਣਾਤਮਕ ਜਾਣੋ।
12.247.18
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यंस्थाल्यामिवाहितः ।
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ १२.२४७.१८ ॥
ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਗ ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ — ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਜਾਣੋ; ਉਸਨੂੰ ਨਿੱਤ, ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ।
12.247.19
देवो यः संश्रितस्तस्मिन्नब्विन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान्नित्यं योगजितात्मकम् ॥ १२.२४७.१९ ॥
ਜੋ ਦੇਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੈ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ, ਉਸਨੂੰ ਸਦਾ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.247.20
तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणात्मकम् ।
जीवमात्मगुणं विद्यादात्मानं प…नः ॥ १२.२४७.२० ॥
ਤਮ, ਰਜ ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਵ ਨੂੰ ਜੀਵਗੁਣਾਤਮਕ ਜਾਣੋ। ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਤਮਗੁਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ …ਨ।
12.247.21
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥ १२.२४७.२१ ॥
ਅਚੇਤਨ ਨੂੰ ਜੀਵਗੁਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਸੱਤ ਭੁਵਨ ਰਚੇ।