महाभारत · अध्याय 12.247
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.247.1
यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा ॥ १२.२४७.१ ॥
वेदवचन 'कर्म करा' आणि 'कर्म त्यागा' म्हणजे काय? ज्ञानाने कोणत्या दिशेला जातात आणि कर्माने कुठे पोहोचतात?
12.247.2
एतद्वै श्रोतुमिच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ।
एतच्चान्योन्यवैरूप्ये वर्तेते प्रतिकूलतः ॥ १२.२४७.२ ॥
हेच मला ऐकायचे आहे; ते आपण मला सांगावे. हे दोन्ही परस्पर विरुद्ध असून प्रतिकूलपणे अस्तित्वात आहेत.
12.247.3
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं पराशरसुतः सुतम् ।
कर्मविद्यामयावेतौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ ॥ १२.२४७.३ ॥
असे विचारले असता पराशरपुत्र आपल्या पुत्राला म्हणाले: 'कर्म आणि विद्येने युक्त हे दोन्ही, क्षर आणि अक्षर, मी स्पष्ट करीन.'
12.247.4
यां दिशं विद्यया यान्ति यां च गच्छन्ति कर्मणा ।
शृणुष्वैकमना वत्स गह्वरं ह्येतदन्तरम् ॥ १२.२४७.४ ॥
ज्ञानाने कोणत्या दिशेला जातात आणि कर्माने कशाला पोहोचतात, ते एकाग्र मनाने ऐक, वत्सा; हेच या दोघांमधील खोल दरी आहे.
12.247.5
अस्ति धर्म इति ह्युक्त्वा नास्तीत्यत्रैव यो वदेत् ।
तस्य पक्षस्य सदृशमिदं मम भवेदथ ॥ १२.२४७.५ ॥
'धर्म आहे' असे म्हणून, येथेच 'नाही' असेही जो म्हणतो, त्याच्या पक्षासारखेच हे माझे बोलणेही होईल.
12.247.6
द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च व्यवस्थितः ॥ १२.२४७.६ ॥
आता हे दोन मार्ग आहेत, ज्यावर वेद प्रतिष्ठित आहेत: प्रवृत्ती-लक्षण धर्म, आणि निवृत्तीत स्थित असलेला धर्म.
12.247.7
कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया तु प्रमुच्यते ।
तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥ १२.२४७.७ ॥
कर्माने जीव बांधला जातो, विद्येने तो मुक्त होतो. म्हणून पारदर्शी यती कर्म करत नाहीत.
12.247.8
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
विद्यया जायते नित्यमव्ययो ह्यक्षरात्मकः ॥ १२.२४७.८ ॥
कर्माने मृत्यूनंतर सोळा अंगांचा मूर्तिमान जीव जन्मतो; विद्येने नित्य, अव्यय, अक्षरात्मक जन्मतो.
12.247.9
कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धितया नराः ।
तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते ॥ १२.२४७.९ ॥
परंतु काही लोक अल्प बुद्धीमुळे कर्माची प्रशंसा करतात. म्हणून ते देहजालांत रमून त्यांचीच उपासना करतात.
12.247.10
ये स्म बुद्धिं परां प्राप्ता धमैर्नपुण्यदर्शिनः ।
न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्निव ॥ १२.२४७.१० ॥
ज्यांनी परम बुद्धी प्राप्त केली आहे, जे धर्मांनी पुण्यदर्शी नाहीत, ते कर्माची प्रशंसा करत नाहीत — नदीत राहून विहिरीचे पाणी पिणाऱ्यासारखे.
12.247.11
कर्मणः फलमाप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ ।
विद्यया तदवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ १२.२४७.११ ॥
कर्माचे फळ म्हणून सुखदुःखे आणि भवाभव मिळतात. विद्येने तो ते प्राप्त करतो; तिथे गेल्यावर तो शोक करत नाही.
12.247.12
यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते ।
न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते ॥ १२.२४७.१२ ॥
जिथे गेल्यावर मृत्यू होत नाही, जिथे गेल्यावर जन्म होत नाही, जिथे गेल्यावर जीर्णता होत नाही, जिथे गेल्यावर वाढ होत नाही.
12.247.13
यत्र तद्ब्रह्म परममव्यक्तमचलं ध्रवम् ।
अव्याहतमनायासममृतं चावियोगि च ॥ १२.२४७.१३ ॥
जिथे ते परम ब्रह्म आहे, जे अव्यक्त, अचल, ध्रुव, अव्याहत, अनायास, अमृत आणि अवियोगी आहे.
12.247.14
द्वन्द्वैर्न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा ।
समाः सर्वत्र मैत्राश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ १२.२४७.१४ ॥
जिथे द्वंद्वांनी, मनाने व कर्माने बाधा होत नाही — जे सर्वत्र समभावी, मैत्रीपूर्ण आणि सर्वभूतहितात रत असतात.
12.247.15
विद्यामयोऽन्यः पुरुषस्तात कर्ममयोऽपरः ।
विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्मया कलया स्थितम्।
विद्यामयं तं पुरुषं नित्यं ज्ञानगुणात्मकम् ॥ १२.२४७.१५ ॥
हे तात, एक पुरुष विद्यामय आहे आणि दुसरा कर्ममय. अमावास्येला सूक्ष्म कलेत स्थित चंद्र जाणा. ते नित्य, ज्ञानगुणात्मक, विद्यामय पुरुष जाणा.
12.247.16
तदेतदृषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुमीयते ।
नवं तु शशिनं दृष्ट्वा वक्रतन्तुमिवाम्बरे ॥ १२.२४७.१६ ॥
हे ऋषींनी विस्ताराने सांगितले आहे; आकाशात नवीन चंद्र पाहून वाकड्या धाग्याचा अंदाज करावा तसे हे अनुमानित होते.
12.247.17
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मृर्तिमानिति तं विद्धि तात कर्म गुणात्मकम् ॥ १२.२४७.१७ ॥
अकरा विकार ज्याचा आत्मा आहेत, जो कलांच्या समुदायाने भरलेला आहे — त्याला मूर्तिमान जाणा; हे तात, त्याला कर्मगुणात्मक जाणा.
12.247.18
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यंस्थाल्यामिवाहितः ।
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ १२.२४७.१८ ॥
त्यामध्ये जो अग्नि सदा स्थित आहे, जणू भांड्यात ठेवलेला — त्याला आत्मा जाणा; त्याला नित्य, त्यागाने जिंकलेल्या स्वरूपाचा जाणा.
12.247.19
देवो यः संश्रितस्तस्मिन्नब्विन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान्नित्यं योगजितात्मकम् ॥ १२.२४७.१९ ॥
जो देव त्यात आश्रित आहे, कमळाच्या पानावरील पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे, त्याला सदैव योगाने जिंकलेल्या स्वभावाचा क्षेत्रज्ञ म्हणून जाणावे.
12.247.20
तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणात्मकम् ।
जीवमात्मगुणं विद्यादात्मानं प…नः ॥ १२.२४७.२० ॥
तमस, रजस आणि सत्त्व हे जीवगुणात्मक आहेत असे जाण. जीव हा आत्म्याचा गुण आहे असे जाणावे; आत्म्याला …न.
12.247.21
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥ १२.२४७.२१ ॥
अचेतनाला जीवगुण म्हणतात. तो चेष्टा करतो आणि सर्वांना चेष्टा करवतो. त्याहून परे क्षेत्रवेत्ते म्हणतात, जो सात लोक निर्माण करतो.