મહાભારત · અધ્યાય 12.251
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.251.1
वर्तमानस्तयेवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथा ।
योक्तव्योऽऽत्मा कथं शक्त्या परं वै काङ्क्षता पदम् ॥ १२.२५१.१ ॥
વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં જેમ રહીને, પરમ પદની ઇચ્છા કરનારે પોતાની શક્તિથી આત્માને યોગમાં કેવી રીતે જોડવો.
12.251.2
प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम् ।
यत्कार्यं परमार्थार्थं तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२.२५१.२ ॥
આ બે આશ્રમો દ્વારા સંસ્કાર પામ્યા પછી, પરમાર્થ માટે જે કરવાનું છે તે અહીં એકાગ્ર મનથી સાંભળ.
12.251.3
कषायं पाचयित्वाऽऽशु श्रेणिस्थानेषु च त्रिषु ।
प्रव्रजेच्च परं स्थानं पारिव्राज्यमनुत्तमम् ॥ १२.२५१.३ ॥
કષાયને ઝડપથી પકવીને, ત્રણ શ્રેણી-સ્થાનોમાં, સર્વોત્તમ પારિવ્રાજ્યમાં પ્રવ્રજ્યા લેવી.
12.251.4
यद्भवानेवमभ्यस्य वर्ततां श्रूयतां तथा ।
एक एव चरेद्धर्मं सिद्ध्यर्थमसहायवान् ॥ १२.२५१.४ ॥
તું આ રીતે અભ્યાસ કરીને વર્ત; એ જ રીતે સંભળાય. સિદ્ધિ માટે સહાય વિના એકલાએ જ ધર્મનું આચરણ કરવું.
12.251.5
एकश्चरतिः यः पश्यन्न जहाति न हीयते ।
अनग्निरनिकेतश्च ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ॥ १२.२५१.५ ॥
જે એકલો વિચરે છે, જોતાં જોતાં છોડતો નથી, ક્ષીણ થતો નથી; અગ્નિ વિનાનો અને ઘર વિનાનો થઈને અન્ન માટે ગામનો આશ્રય લે.
12.251.6
अश्वस्तनविधाता स्यान्मुनिर्भावसमन्वितः ।
लघ्वाशी नियताहारः सकृदन्ननिषेविता ॥ १२.२५१.६ ॥
મુનિ, ભાવ સહિત, એક દિવસના આહારનો નિયમ પાળનાર હોવો જોઈએ; થોડું ખાનાર, નિયમિત આહારવાળો, એક જ વાર અન્ન લેનાર.
12.251.7
णलं वृक्षमलानि कुचेलमसदृ… ।
उपक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षुलक्षणाम् ॥ १२.२५१.७ ॥
વૃક્ષ, અલંકારો, ફાટેલું વસ્ત્ર… સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે ઉપેક્ષા — ભિક્ષુનું લક્ષણ એટલું જ.
12.251.8
यस्मिन्वाचा प्राविशन्ति कूपे प्राप्ताः शिलाइव ।
न वक्तारं पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥ १२.२५१.८ ॥
જેનામાં વાણીથી બોલાયેલા શબ્દો કૂવામાં પડેલા પથ્થરોની જેમ અંદર સમાઈ જાય છે અને બોલનારા પાસે પાછા આવતા નથી — તે કૈવલ્યાશ્રમમાં રહે.
12.251.9
नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित् ।
ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात्कथंचन ॥ १२.२५१.९ ॥
કોઈના પણ ન કહેવા યોગ્યને ક્યારેય ન જુએ, ન સાંભળે — ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો વિશે કોઈ પણ રીતે ન કહે.
12.251.10
बद्ब्राह्मणस्य कुशलं तदेव सततं वदेत् ।
तूष्णीमासीत निन्दायां कुर्वन्भैषज्यमात्मनः ॥ १२.२५१.१० ॥
બ્રાહ્મણનું કલ્યાણ જ હંમેશાં બોલે; નિંદા થાય ત્યારે મૌન બેસે — એ જ પોતાનું ઔષધ બનાવે.
12.251.11
येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा ।
शून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.११ ॥
જેના એકલા હોવાથી આકાશ સદા ભરેલું લાગે છે, અને માણસોથી ભરેલું સ્થાન પણ જેના કારણે ખાલી લાગે — તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.251.12
येनकेन चिदाच्छन्नो येनकेनचिदाशितः ।
यत्र क्वचन शायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.१२ ॥
જે કોઈ પણ રીતે વસ્ત્ર પહેરે, કોઈ પણ રીતે ભોજન કરે, ગમે ત્યાં સૂઈ જાય — તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.251.13
अहेरिव गणाद्भीतः सन्मानान्मरणादिव ।
कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.१३ ॥
સાપથી, ભીડથી, સન્માનથી, મૃત્યુથી, શબથી અને સ્ત્રીઓથી જે ડરે છે, તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.251.14
न कुद्ध्येन्न प्रहृष्येच्च मानितोऽमानितश्च यः ।
सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.१४ ॥
માન કે અપમાન મળતાં જે ક્રોધ કે હર્ષ ન કરે, સર્વ પ્રાણીઓને અભય આપે, તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.251.15
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा ॥ १२.२५१.१५ ॥
મૃત્યુની ઇચ્છા ન કરે, જીવનની પણ ઇચ્છા ન કરે; પગારદાર સેવક જેમ માલિકના આદેશની રાહ જુએ, તેમ કેવળ સમયની રાહ જોવી.
12.251.16
अनभ्याहतचित्तः स्यादनभ्याहतवाग्भवेत् ।
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयम् ॥ १२.२५१.१६ ॥
તેનું મન વિચલિત ન થાય, વાણી ઘાયલ ન કરે; સર્વ પાપોથી મુક્ત અને શત્રુરહિત માણસને ભય કેવો?
12.251.17
अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतः ।
तस्य मोहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥ १२.२५१.१७ ॥
જેનાથી સર્વ પ્રાણીઓને અભય મળે, અને જેનાથી પ્રાણીઓને અભય મળે; મોહથી મુક્ત તેને ક્યાંયથી ભય નથી.
12.251.18
यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम् ।
सर्वाण्येवापिलीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे ॥ १२.२५१.१८ ॥
હાથીના પગલામાં જેમ અન્ય ચાલતા પ્રાણીઓનાં બધાં પગલાં સમાઈ જાય છે.
12.251.19
एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमभिधीयते ।
अमृतः स नित्यं भवति यो हिंसां न प्रपद्यते ॥ १२.२५१.१९ ॥
આ રીતે બધું અહિંસામાં ધર્માર્થે કહેવાય છે. જે હિંસાનો આશરો લેતો નથી, તે સદા અમર થાય છે.
12.251.20
अहिसंकः समः सत्यो धृतिमान्नियतेन्द्रियः ।
शरण्यः सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १२.२५१.२० ॥
અહિંસક, સમદ્રષ્ટિ, સત્યવાદી, ધૈર્યવાન અને ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત રાખનાર સર્વ પ્રાણીઓનો આશરો બનીને સર્વોત્તમ ગતિ પામે છે.
12.251.21
एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य निराशिषः ।
न मृत्युरतिगो भावः स मृत्युं नाधिगच्छति ॥ १२.२५१.२१ ॥
આ રીતે જે જ્ઞાનથી તૃપ્ત, નિર્ભય અને નિરાશ છે, તેના માટે મૃત્યુ અવરોધ નથી; તે મૃત્યુને પામતો નથી.
12.251.22
विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत्स्थितम् ।
अस्वमेकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.२२ ॥
બધી આસક્તિઓથી મુક્ત, આકાશ જેવો સ્થિર, મુનિ, સંપત્તિ વિનાનો, એકલો વિચરનાર અને શાંત એવા તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.251.23
जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मो हर्यर्थमेव च ।
अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.२३ ॥
જેનું જીવન ધર્મ માટે, ધર્મ હરિ માટે અને દિવસ-રાત પુણ્ય માટે છે, તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.251.24
निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् ।
निर्मुक्ते बन्धनैः सर्वैस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.२४ ॥
આશીર્વાદની ઇચ્છા વિનાનો, આરંભ વિનાનો, નમસ્કાર અને સ્તુતિ વિનાનો, બધાં બંધનોથી મુક્ત એવા તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.251.25
सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते ।
सर्वाणि दुःखस्य भृशं त्रसन्ते।
तेषां भयोत्पादनजातखेदः ।
कुर्यान्न कर्माणि हि श्रद्दधानः ॥ १२.२५१.२५ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ સુખમાં રમે છે; સર્વ દુઃખથી અત્યંત ડરે છે. તેમનામાં ભય ઉત્પન્ન કરીને ખેદ સર્જનારાં કર્મો શ્રદ્ધાવાન માણસે ન કરવાં.
12.251.26
दानं हि भूताभयदक्षिणायाः ।
सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह।
तीक्ष्णां तनुं यः प्रथमं जहाति ।
सोऽनन्तमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः ॥ १२.२५१.२६ ॥
પ્રાણીઓને અભય આપનારી દક્ષિણા સહિતનું દાન જ અહીં સર્વ દાનોનો આધાર છે. જે પ્રથમ કઠોર દેહાસક્તિ છોડે છે, તે પ્રજાઓ માટે અનંત અભય પામે છે.
12.251.27
स दत्तमास्येन हविर्जुहोति ।
लोकस्य नाभिर्जगतः प्रतिष्ठा।
तस्याङ्गमङ्गानि कृताकृतं च ।
वैश्वानरः सर्वमिदं प्रपेदे ॥ १२.२५१.२७ ॥
તે અપાયેલું હવિ રૂપે મુખ દ્વારા અર્પણ કરે છે. તે લોકની નાભિ અને જગતનો આધાર છે. તેના અંગો અને કરેલું તથા ન કરેલું સર્વ વૈશ્વાનર અગ્નિમાં પ્રવેશ્યું.
12.251.28
प्रादेशमात्रे हृदि निःसृतं य ।
त्तस्मिन्प्राणानात्मयाजी जुहोति।
तस्याग्निहोत्रं हुतमात्मसंस्थं ।
सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु ॥ १२.२५१.२८ ॥
હૃદયમાં પ્રાદેશમાત્ર પ્રમાણમાં ઉદ્ભવેલામાં આત્મયાજી પ્રાણોની આહુતિ આપે છે. તેનો અગ્નિહોત્ર, આત્મામાં સ્થિત થઈને હોમાયેલો, સર્વ લોકોમાં અને દેવો સહિત ફળ આપે છે.
12.251.29
देवं त्रिधातुं त्रिवृतं सुपर्ण ।
ये विद्युरग्र्यां परमात्मतां च।
ते सर्वलोकेषु महीयमाना ।
देवाः समर्था अमृतं वहन्ति ॥ १२.२५१.२९ ॥
ત્રણ ધાતુઓમાં સ્થિત, ત્રિવૃત્ સુપર્ણ દેવને અને તેની શ્રેષ્ઠ પરમાત્મતાને જે જાણે છે, તેઓ સર્વ લોકોમાં પૂજાય છે. તેઓ સમર્થ દેવો બનીને અમૃત વહે છે.
12.251.30
वेदांश्च वेद्यं तु विधिं च कृत्स्न ।
मथो निरुक्तं परमार्थतां च।
सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद ।
तस्य स्म देवाः स्पृहयन्ति नित्यम् ॥ १२.२५१.३० ॥
જે વેદો, જાણવા યોગ્ય વિધિ, સંપૂર્ણ નિરુક્ત, પરમાર્થ અને શરીર તથા આત્મામાંનું સર્વ પૂર્ણપણે જાણે છે, દેવો સદા તેની ઇચ્છા કરે છે.
12.251.31
भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं ।
हिरण्मयं योऽण्डजमण्डमध्ये।
पतत्रिणं पक्षिणमन्तरिक्षे ।
यो वेद भोग्यात्मनि दीप्तरश्मिः ॥ १२.२५१.३१ ॥
જે પૃથ્વી પર આસક્ત, સ્વર્ગમાં અપ્રમેય, અંડજ મંડળની વચ્ચે સુવર્ણમય, અંતરિક્ષમાં પાંખવાળું પક્ષી, ભોગ્ય આત્મામાં દીપ્ત કિરણોવાળો છે, તેને જે જાણે છે.
12.251.32
आवर्तमानमजरं विवर्तनं ।
षण्णाभिकं द्वादशारं सुपर्व।
यस्येदमास्योपरि याति विश्वं ।
यत्कालचक्रं निहितं गुहायाम् ॥ १२.२५१.३२ ॥
ફરતું, જરારહિત, પરિવર્તનશીલ, છ નાભિ અને બાર આરાવાળું, સુંદર સાંધાવાળું—જેના મુખ ઉપર આ વિશ્વ ચાલે છે, તે કાલચક્ર ગુફામાં મૂકેલું છે.
12.251.33
यः संप्रजानञ्जगतः शरीरं ।
सर्वान्स लोकानधिगच्छतीह।
तस्मिन्हितं तर्पयतीह देवां ।
स्ते वै तृप्तास्तर्पयन्त्यास्यमस्य ॥ १२.२५१.३३ ॥
જે જગતના શરીરને પૂર્ણપણે જાણે છે, તે અહીં સર્વ લોકો પામે છે. તેમાં અર્પિત હવિ અહીં દેવોને તૃપ્ત કરે છે; તેઓ તૃપ્ત થઈને તેના મુખને તૃપ્ત કરે છે.
12.251.34
तेजोमयो नित्यमयः पुराणो ।
लोकाननन्तानभयानुपैति।
भूतानि यस्मान्न त्रसन्ते कदाचि ।
त्स भूतानां न त्रसते कदाचित् ॥ १२.२५१.३४ ॥
તેજોમય, નિત્યસ્વરૂપ, પુરાતન તે અનંત અને અભય લોકો પામે છે. જેનાથી પ્રાણીઓ ક્યારેય ડરતા નથી, તે પણ પ્રાણીઓથી ક્યારેય ડરતો નથી.
12.251.35
अगर्हणीयो न च गर्हतेऽन्या ।
न्स वै विप्रः परमात्मानमीक्षेत्।
विनीतमोहो व्यपनीतकल्मषो ।
न चेह नामुत्र च सोऽन्नमर्च्छति ॥ १२.२५१.३५ ॥
જે કોઈની નિંદા કરતો નથી અને જેની કોઈ નિંદા કરતું નથી, તે વિપ્રે પરમાત્માનું દર્શન કરવું. મોહ દૂર થયો હોય, પાપ ધોવાયું હોય, તે અહીં કે ત્યાં અન્નની ઇચ્છા કરતો નથી.
12.251.36
अरोषमोहः समलोष्टकाञ्चनः ।
प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः।
अपेतनिन्दास्तुतिरप्रियाप्रिय ।
श्चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ॥ १२.२५१.३६ ॥
ક્રોધ અને મોહ વિનાનો, માટીના ઢેફા અને સોનાને સમાન જોનારો, શોકરહિત, સંધિ-વિગ્રહથી પર, નિંદા-સ્તુતિથી મુક્ત, પ્રિય-અપ્રિયમાં સમભાવ રાખનારો, ઉદાસીન જેવો વિચરતો આ ભિક્ષુ છે.