महाभारत · अध्याय 12.251
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.251.1
वर्तमानस्तयेवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथा ।
योक्तव्योऽऽत्मा कथं शक्त्या परं वै काङ्क्षता पदम् ॥ १२.२५१.१ ॥
वानप्रस्थ आश्रमात जसे राहून, परम पदाची इच्छा करणाऱ्याने आपल्या शक्तीने आत्म्याला योगात कसे नियुक्त करावे.
12.251.2
प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम् ।
यत्कार्यं परमार्थार्थं तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२.२५१.२ ॥
या दोन आश्रमांद्वारे संस्कार प्राप्त झाल्यानंतर, परमार्थासाठी जे करावयाचे आहे ते येथे एकाग्र मनाने ऐक.
12.251.3
कषायं पाचयित्वाऽऽशु श्रेणिस्थानेषु च त्रिषु ।
प्रव्रजेच्च परं स्थानं पारिव्राज्यमनुत्तमम् ॥ १२.२५१.३ ॥
कषाय लवकर पक्व करून, तीन श्रेणी-स्थानांमध्ये, सर्वोत्तम पारिव्राज्यात प्रव्रज्या घ्यावी.
12.251.4
यद्भवानेवमभ्यस्य वर्ततां श्रूयतां तथा ।
एक एव चरेद्धर्मं सिद्ध्यर्थमसहायवान् ॥ १२.२५१.४ ॥
तू असा अभ्यास करून वागावेस; तसेच ऐकले जावे. सिद्धीसाठी सहायाविना एकटेच धर्माचरण करावे.
12.251.5
एकश्चरतिः यः पश्यन्न जहाति न हीयते ।
अनग्निरनिकेतश्च ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ॥ १२.२५१.५ ॥
जो एकटाच विचरतो, पाहत असताना सोडत नाही आणि क्षीण होत नाही; अग्निरहित, घररहित होऊन अन्नासाठी गावाचा आश्रय घ्यावा.
12.251.6
अश्वस्तनविधाता स्यान्मुनिर्भावसमन्वितः ।
लघ्वाशी नियताहारः सकृदन्ननिषेविता ॥ १२.२५१.६ ॥
मुनी, भावसंयुक्त, एका दिवसाचा आहार-नियम पाळणारा असावा; अल्प खाणारा, नियमित आहार असलेला, एकदाच अन्न घेणारा.
12.251.7
णलं वृक्षमलानि कुचेलमसदृ… ।
उपक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षुलक्षणाम् ॥ १२.२५१.७ ॥
झाड, अलंकार, फाटकी वस्त्रे… सर्व प्राणिमात्राबद्दल उपेक्षा — भिक्षूचे लक्षण एवढेच.
12.251.8
यस्मिन्वाचा प्राविशन्ति कूपे प्राप्ताः शिलाइव ।
न वक्तारं पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥ १२.२५१.८ ॥
ज्याच्यामध्ये वाणीने बोललेले शब्द विहिरीत पडलेल्या दगडांसारखे आत जातात आणि बोलणाऱ्याकडे परत येत नाहीत — त्याने कैवल्याश्रमात राहावे.
12.251.9
नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित् ।
ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात्कथंचन ॥ १२.२५१.९ ॥
कोणाबद्दलही न बोलण्यासारखे कधीही पाहू नये, ऐकू नये — विशेषतः ब्राह्मणांबद्दल कोणत्याही प्रकारे बोलू नये.
12.251.10
बद्ब्राह्मणस्य कुशलं तदेव सततं वदेत् ।
तूष्णीमासीत निन्दायां कुर्वन्भैषज्यमात्मनः ॥ १२.२५१.१० ॥
ब्राह्मणाचेच कल्याण सदा बोलावे; निंदा झाल्यास मौन धरावे — हेच स्वतःचे औषध समजावे.
12.251.11
येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा ।
शून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.११ ॥
ज्याच्या एकटेपणाने आकाश सदा भरलेले भासते, आणि माणसांनी भरलेले ठिकाणही ज्याच्यामुळे रिकामे वाटते — त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.251.12
येनकेन चिदाच्छन्नो येनकेनचिदाशितः ।
यत्र क्वचन शायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.१२ ॥
जो कसेही वस्त्र नेसतो, कसेही अन्न घेतो, कुठेही झोपतो — त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.251.13
अहेरिव गणाद्भीतः सन्मानान्मरणादिव ।
कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.१३ ॥
साप, गर्दी, सन्मान, मरण, प्रेत, स्त्रिया यांपासून जो भीतो, त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.251.14
न कुद्ध्येन्न प्रहृष्येच्च मानितोऽमानितश्च यः ।
सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.१४ ॥
मान मिळाल्यावर वा अपमान झाल्यावर जो रागावत नाही, हर्षित होत नाही, सर्व प्राण्यांना अभय देतो, त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.251.15
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा ॥ १२.२५१.१५ ॥
मरणाची इच्छा करू नये, जीवनाचीही इच्छा करू नये; मजुरी घेणारा सेवक जसा धन्याच्या आज्ञेची वाट पाहतो, तसे केवळ काळाची प्रतीक्षा करावी.
12.251.16
अनभ्याहतचित्तः स्यादनभ्याहतवाग्भवेत् ।
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयम् ॥ १२.२५१.१६ ॥
त्याचे मन विचलित न होवो, वाणी दुखावणारी नसो; सर्व पापांपासून मुक्त आणि शत्रुहीन असणाऱ्याला भय कसले?
12.251.17
अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतः ।
तस्य मोहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥ १२.२५१.१७ ॥
ज्याच्यामुळे सर्व प्राण्यांना अभय मिळते, आणि ज्याच्यापासून प्राण्यांना अभय मिळते; मोहापासून मुक्त झालेल्याला कोठूनही भय नसते.
12.251.18
यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम् ।
सर्वाण्येवापिलीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे ॥ १२.२५१.१८ ॥
हत्तीच्या पावलात जसे इतर चालणाऱ्या प्राण्यांचे सर्व पदचिन्ह विलीन होतात.
12.251.19
एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमभिधीयते ।
अमृतः स नित्यं भवति यो हिंसां न प्रपद्यते ॥ १२.२५१.१९ ॥
अशा प्रकारे सर्व काही अहिंसेत धर्मार्थ सांगितले जाते. जो हिंसेचा आश्रय घेत नाही, तो सदैव अमर होतो.
12.251.20
अहिसंकः समः सत्यो धृतिमान्नियतेन्द्रियः ।
शरण्यः सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १२.२५१.२० ॥
अहिंसक, समदृष्टी, सत्यवादी, धैर्यवान आणि इंद्रियनिग्रही असलेला सर्व प्राण्यांचा आश्रय होऊन सर्वोत्तम गती प्राप्त करतो.
12.251.21
एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य निराशिषः ।
न मृत्युरतिगो भावः स मृत्युं नाधिगच्छति ॥ १२.२५१.२१ ॥
अशा प्रकारे जो ज्ञानाने तृप्त, निर्भय आणि निरिच्छ आहे, त्याच्यासाठी मृत्यू अडथळा नाही; तो मृत्यूला प्राप्त होत नाही.
12.251.22
विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत्स्थितम् ।
अस्वमेकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.२२ ॥
सर्व आसक्तींपासून मुक्त, आकाशासारखा स्थिर, मुनी, संपत्तिरहित, एकटा संचार करणारा आणि शांत अशा त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.251.23
जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मो हर्यर्थमेव च ।
अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.२३ ॥
ज्याचे जीवन धर्मासाठी, धर्म हरीसाठी आणि दिवस-रात्र पुण्यासाठी आहे, त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.251.24
निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् ।
निर्मुक्ते बन्धनैः सर्वैस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२५१.२४ ॥
आशीर्वादाची इच्छा नसलेला, आरंभरहित, नमस्कार आणि स्तुतीविना, सर्व बंधनांपासून मुक्त अशा त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.251.25
सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते ।
सर्वाणि दुःखस्य भृशं त्रसन्ते।
तेषां भयोत्पादनजातखेदः ।
कुर्यान्न कर्माणि हि श्रद्दधानः ॥ १२.२५१.२५ ॥
सर्व प्राणी सुखात रमतात; सर्व दुःखाला अत्यंत घाबरतात. त्यांच्यात भय उत्पन्न करून खेद निर्माण करणारी कर्मे श्रद्धावान माणसाने करू नयेत.
12.251.26
दानं हि भूताभयदक्षिणायाः ।
सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह।
तीक्ष्णां तनुं यः प्रथमं जहाति ।
सोऽनन्तमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः ॥ १२.२५१.२६ ॥
प्राण्यांना अभयदक्षिणा देणारे दानच येथे सर्व दानांचा आधार आहे. जो प्रथम कठोर देहाभिमान सोडतो, तो प्रजांसाठी अनंत अभय प्राप्त करतो.
12.251.27
स दत्तमास्येन हविर्जुहोति ।
लोकस्य नाभिर्जगतः प्रतिष्ठा।
तस्याङ्गमङ्गानि कृताकृतं च ।
वैश्वानरः सर्वमिदं प्रपेदे ॥ १२.२५१.२७ ॥
तो दिलेले हविरूपाने मुखाद्वारे अर्पण करतो. तो लोकाची नाभी व जगाचा आधार आहे. त्याचे अवयव आणि केलेले व न केलेले सर्व काही वैश्वानर अग्नीत प्रवेशले.
12.251.28
प्रादेशमात्रे हृदि निःसृतं य ।
त्तस्मिन्प्राणानात्मयाजी जुहोति।
तस्याग्निहोत्रं हुतमात्मसंस्थं ।
सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु ॥ १२.२५१.२८ ॥
हृदयात प्रादेशमात्र प्रमाणाने उत्पन्न झालेल्या त्यात आत्मयाजी प्राणांचे हवन करतो. त्याचा अग्निहोत्र, आत्म्यात स्थित होऊन हुत झाला, सर्व लोकांत व देवांसह फल देतो.
12.251.29
देवं त्रिधातुं त्रिवृतं सुपर्ण ।
ये विद्युरग्र्यां परमात्मतां च।
ते सर्वलोकेषु महीयमाना ।
देवाः समर्था अमृतं वहन्ति ॥ १२.२५१.२९ ॥
त्रिधातू असलेल्या, त्रिवृत् सुपर्ण देवाला आणि त्याच्या श्रेष्ठ परमात्मतेला जे जाणतात, ते सर्व लोकांत पूजिले जातात. ते समर्थ देव होऊन अमृत वाहतात.
12.251.30
वेदांश्च वेद्यं तु विधिं च कृत्स्न ।
मथो निरुक्तं परमार्थतां च।
सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद ।
तस्य स्म देवाः स्पृहयन्ति नित्यम् ॥ १२.२५१.३० ॥
जो वेद, जाणण्यायोग्य विधी, संपूर्ण निरुक्त, परमार्थ आणि शरीर व आत्म्यातील सर्व काही पूर्णपणे जाणतो, त्याची देव सदैव इच्छा करतात.
12.251.31
भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं ।
हिरण्मयं योऽण्डजमण्डमध्ये।
पतत्रिणं पक्षिणमन्तरिक्षे ।
यो वेद भोग्यात्मनि दीप्तरश्मिः ॥ १२.२५१.३१ ॥
जो पृथ्वीवर आसक्त, स्वर्गात अप्रमेय, अण्डज मंडलाच्या मध्यभागी सुवर्णमय, अंतरिक्षात पंखी पक्षी, भोग्य आत्म्यात दीप्त किरणांचा आहे, हे जो जाणतो.
12.251.32
आवर्तमानमजरं विवर्तनं ।
षण्णाभिकं द्वादशारं सुपर्व।
यस्येदमास्योपरि याति विश्वं ।
यत्कालचक्रं निहितं गुहायाम् ॥ १२.२५१.३२ ॥
फिरणारे, जरारहित, परिवर्तनशील, सहा नाभी आणि बारा आरे असलेले, सुंदर सांधे असलेले—ज्याच्या मुखावरून हे विश्व जाते, ते कालचक्र गुहेत ठेवलेले आहे.
12.251.33
यः संप्रजानञ्जगतः शरीरं ।
सर्वान्स लोकानधिगच्छतीह।
तस्मिन्हितं तर्पयतीह देवां ।
स्ते वै तृप्तास्तर्पयन्त्यास्यमस्य ॥ १२.२५१.३३ ॥
जो जगताच्या शरीराला पूर्णपणे जाणतो, तो येथे सर्व लोक मिळवतो. त्याच्यात अर्पिलेले हविष्य येथे देवांना तृप्त करते; ते तृप्त होऊन त्याच्या मुखाला तृप्त करतात.
12.251.34
तेजोमयो नित्यमयः पुराणो ।
लोकाननन्तानभयानुपैति।
भूतानि यस्मान्न त्रसन्ते कदाचि ।
त्स भूतानां न त्रसते कदाचित् ॥ १२.२५१.३४ ॥
तेजोमय, नित्यस्वरूप, पुरातन तो अनंत आणि अभय लोक प्राप्त करतो. ज्याच्यापासून प्राणी कधीही भयभीत होत नाहीत, तोही प्राण्यांना कधी भीत नाही.
12.251.35
अगर्हणीयो न च गर्हतेऽन्या ।
न्स वै विप्रः परमात्मानमीक्षेत्।
विनीतमोहो व्यपनीतकल्मषो ।
न चेह नामुत्र च सोऽन्नमर्च्छति ॥ १२.२५१.३५ ॥
जो कुणाची निंदा करत नाही आणि ज्याची कोणी निंदा करत नाही, त्या विप्राने परमात्म्याचे दर्शन घ्यावे. मोह दूर झालेला, पाप धुतलेला तो येथे किंवा परलोकी अन्नाची इच्छा करत नाही.
12.251.36
अरोषमोहः समलोष्टकाञ्चनः ।
प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः।
अपेतनिन्दास्तुतिरप्रियाप्रिय ।
श्चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ॥ १२.२५१.३६ ॥
क्रोध व मोह नसलेला, मातीचे ढेकूळ व सोने समान पाहणारा, शोकरहित, संधी-विग्रहांच्या पलीकडे, निंदा-स्तुतीपासून मुक्त, प्रिय-अप्रियात समभाव ठेवणारा, उदासीनासारखा संचार करणारा हा भिक्षू.