મહાભારત · અધ્યાય 12.253
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.253.1
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे ।
यदध्यात्मं यथा वेद भगवन्नृषिसत्तम ॥ १२.२५३.१ ॥
અહીં અધ્યાત્મ ફરીથી વિસ્તારથી મને કહો, જેમ તમે જાણો છો, હે ભગવન્, હે ઋષિશ્રેષ્ઠ.
12.253.2
अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते ।
तत्तेऽहं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२५३.२ ॥
હે વત્સ, મનુષ્યમાં અહીં જે આ અધ્યાત્મ છે, તે હું તને સમજાવીશ; તેનું આ વ્યાખ્યાન સાંભળ.
12.253.3
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च ।
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.२५३.३ ॥
પૃથ્વી, જળ, તેમજ તેજ, વાયુ અને આકાશ — એ જ મહાભૂતો છે; સાગરનાં મોજાંની જેમ.
12.253.4
प्रसार्येह यथाऽङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥ १२.२५३.४ ॥
કાચબો જેમ પોતાના અંગો ફેલાવીને ફરી સંકોચી લે છે, તેમ મહાભૂતો નાના જીવોમાં વિકાર ઉત્પન્ન કરે છે.
12.253.5
इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.२५३.५ ॥
આ રીતે આ સ્થાવર-જંગમ સર્વ તેમનાથી જ બનેલું છે; સર્જન અને પ્રલયમાં પણ તેમનામાં જ તે દર્શાવાય છે.
12.253.6
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२५३.६ ॥
પાંચ જ મહાભૂતો, સર્વ જીવોમાં, જીવોનો સર્જક હે વત્સ, વૈષમ્ય ઉત્પન્ન કરે છે; જેમાં જે દેખાય છે તે જ.
12.253.7
अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् ।
इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.७ ॥
શરીરોમાં જે રચ્યું તે કેવી રીતે ઓળખાય? ઇન્દ્રિયો અને કેટલાક ગુણોને કેવી રીતે ઓળખવા?
12.253.8
एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वकः ।
शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथा तत्त्वं यथा च तत् ॥ १२.२५३.८ ॥
હું તને આ યથાવત્ અને ક્રમ પ્રમાણે કહીશ. અહીં એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ — તત્ત્વ જેવું છે અને જેમ છે તેમ.
12.253.9
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
प्राणश्रेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥ १२.२५३.९ ॥
શબ્દ, શ્રોત્ર અને શરીરનાં છિદ્રો — આ ત્રણ આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થયા. પ્રાણની ક્રિયા અને સ્પર્શ — આ ત્રણ વાયુના ગુણો.
12.253.10
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते ।
रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसः ॥ १२.२५३.१० ॥
રૂપ, ચક્ષુ અને પરિપાક — જ્યોતિ (અગ્નિ) ત્રણ પ્રકારે વિધાન પામી છે. રસ, જીભ અને સ્નેહ — આ ત્રણ જળના ગુણો.
12.253.11
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः ।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥ १२.२५३.११ ॥
ગંધ, ઘ્રાણ અને શરીર — આ ત્રણ પૃથ્વીના ગુણો. શ્રોત્ર, ત્વચા, બે આંખો, જીભ અને નાક — પાંચમી.
12.253.12
एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ।
वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रुपमुच्यते।
आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥ १२.२५३.१२ ॥
આટલો જ પંચભૂતાત્મક ઇન્દ્રિય-સમૂહ વર્ણવ્યો છે: વાયુથી સ્પર્શ, જળથી રસ, જ્યોતિથી રૂપ કહેવાય છે. આકાશમાંથી ઉત્પન્ન શબ્દ અને પૃથ્વીનો ગુણ ગંધ — એમ સ્મરણ કરાય છે.
12.253.13
मनो बुद्धिः स्वभावश्च त्रय एते मनोमयाः ।
न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमागताः ॥ १२.२५३.१३ ॥
મન, બુદ્ધિ અને સ્વભાવ — આ ત્રણે મનોમય છે. ગુણોથી ઉપર પરમ અવસ્થાએ પહોંચેલા ગુણોને ઓળંગતા નથી.
12.253.14
यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति ।
एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥ १२.२५३.१४ ॥
જેમ કાચબો પોતાના અંગો ફેલાવીને પાછા સંકોરી લે છે, તેમ બુદ્ધિ ઇન્દ્રિયસમૂહને ઉત્પન્ન કરીને તેને નિયંત્રિત કરે છે.
12.253.15
यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्भूर्ध्नश्च पश्यति ।
एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२५३.१५ ॥
જે પગના તળિયેથી ઉપર અને માથાથી નીચે જુએ છે, આ જ કાર્યમાં ઉત્તમ બુદ્ધિ લાગેલી રહે છે.
12.253.16
गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्य भावे कृतो गुणाः ॥ १२.२५३.१६ ॥
બુદ્ધિ ગુણોથી દોરાય છે; ઇન્દ્રિયો પણ બુદ્ધિથી જ. મન છઠ્ઠું છે. બુદ્ધિના અભાવમાં બધા ગુણ નિષ્ક્રિય બની જાય છે.
12.253.17
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम् ॥ १२.२५३.१७ ॥
માણસમાં પાંચ ઇન્દ્રિયો છે; છઠ્ઠું મન કહેવાય છે. સાતમી બુદ્ધિ જ કહેવાય છે; ફરી આઠમો ક્ષેત્રજ્ઞ.
12.253.18
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२५३.१८ ॥
આંખ માત્ર જોવા માટે; પણ મન સંશય ઉત્પન્ન કરે છે. બુદ્ધિ નિશ્ચય માટે છે; સાક્ષીને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે.
12.253.19
रजस्तमश्च सत्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः ।
समाः सर्वेषु भूतेषु तान्गुणानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.१९ ॥
રજસ, તમસ અને સત્ત્વ — આ ત્રણે પોતપોતાના મૂળમાંથી જન્મેલા છે; સર્વ ભૂતોમાં સમાનપણે રહેલા છે; આ ગુણોને ઓળખવા.
12.253.20
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् ।
प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्वं तदुपधारयेत् ॥ १२.२५३.२० ॥
તેમાં આત્મામાં પ્રીતિથી યુક્ત, શાંત અને શુદ્ધ જેવું જે કંઈ જણાય, તેને સત્ત્વ જાણવું.
12.253.21
यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.२१ ॥
પરંતુ શરીર કે મનમાં સંતાપથી યુક્ત, પ્રવૃત્ત થયેલું જે હોય તે રજસ છે; ત્યાં પણ તેને ઓળખવું.
12.253.22
यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम् ॥ १२.२५३.२२ ॥
પરંતુ મોહથી યુક્ત, અવ્યક્તને વિષય બનાવતું, તર્કથી પર અને અજ્ઞેય જે હોય તે તમસ સમજો.
12.253.23
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता ।
अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तन्ते सात्विका गुणाः ॥ १२.२५३.२३ ॥
હર્ષ, પ્રીતિ, આનંદ, સમતા અને આત્મામાં સ્વસ્થ ચિત્તસ્થિતિ — અચાનક હોય કે કોઈ કારણથી — આ સાત્ત્વિક ગુણો છે.
12.253.24
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२५३.२४ ॥
અભિમાન, જૂઠું બોલવું, લોભ, મોહ અને અક્ષમા — આ રજસનાં લક્ષણો છે; કારણ સાથે કે કારણ વિના હાજર રહે છે.
12.253.25
तथा मोहः प्रमादश्च निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥ १२.२५३.२५ ॥
એ જ રીતે મોહ, પ્રમાદ, નિદ્રા અને તંદ્રા જાગૃત થતાં કોઈ રીતે પ્રગટ થાય છે; એમને તામસ ગુણો જાણવા જોઈએ.