महाभारत · अध्याय 12.253
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.253.1
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे ।
यदध्यात्मं यथा वेद भगवन्नृषिसत्तम ॥ १२.२५३.१ ॥
येथे अध्यात्म पुन्हा विस्ताराने मला सांगा, जसे तुम्ही जाणता, हे भगवन्, हे ऋषिश्रेष्ठा.
12.253.2
अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते ।
तत्तेऽहं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२५३.२ ॥
हे वत्सा, माणसात जे हे अध्यात्म येथे आहे, ते मी तुला सांगतो; त्याचे हे विवेचन ऐक.
12.253.3
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च ।
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.२५३.३ ॥
पृथ्वी, आप, तसेच तेज, वायू आणि आकाश — हीच महाभूते आहेत; समुद्राच्या लाटांप्रमाणे.
12.253.4
प्रसार्येह यथाऽङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥ १२.२५३.४ ॥
कासव जसे आपले अवयव पसरवून पुन्हा आकुंचित करतो, तसेच महाभूते लहान प्राण्यांमध्ये विकार निर्माण करतात.
12.253.5
इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.२५३.५ ॥
अशा प्रकारे हे सर्व स्थावर-जंगम त्यांच्यापासूनच बनलेले आहे; सृष्टी आणि प्रलय यांमध्येही ते त्यांच्यातच सांगितले जाते.
12.253.6
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२५३.६ ॥
पाचच महाभूते, सर्व प्राण्यांमध्ये, प्राणिनिर्माता हे वत्सा, विषमता निर्माण करतो; ज्यात जे दिसते तेच.
12.253.7
अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् ।
इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.७ ॥
शरीरांमध्ये जे निर्माण केले ते कसे ओळखावे? इंद्रिये आणि काही गुण त्यांना कसे ओळखावे?
12.253.8
एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वकः ।
शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथा तत्त्वं यथा च तत् ॥ १२.२५३.८ ॥
हे मी तुला यथावत् आणि क्रमाने सांगेन. येथे एकाग्र होऊन ऐक — तत्त्व जसे आहे आणि जसे आहे तसेच.
12.253.9
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
प्राणश्रेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥ १२.२५३.९ ॥
शब्द, श्रोत्र आणि शरीरातील छिद्रे — ही तीन आकाशापासून उत्पन्न झाली. प्राणाची क्रिया आणि स्पर्श — हे तीन वायूचे गुण.
12.253.10
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते ।
रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसः ॥ १२.२५३.१० ॥
रूप, डोळा आणि परिपाक — ज्योती (अग्नी) त्रिधा विहित केली आहे. रस, जिव्हा आणि स्नेह — हे तीन पाण्याचे गुण.
12.253.11
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः ।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥ १२.२५३.११ ॥
गंध, घ्राण आणि शरीर — हे तीन पृथ्वीचे गुण. श्रोत्र, त्वचा, दोन्ही डोळे, जिव्हा आणि नासिका — पाचवी.
12.253.12
एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ।
वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रुपमुच्यते।
आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥ १२.२५३.१२ ॥
इतकेच पंचमहाभूतात्मक इंद्रियसमूह विवरण केला गेला: वायूपासून स्पर्श, पाण्यापासून रस, ज्योतीपासून रूप सांगितले जाते. आकाशापासून उत्पन्न शब्द आणि पृथ्वीचा गुण गंध — असे स्मरण केले जाते.
12.253.13
मनो बुद्धिः स्वभावश्च त्रय एते मनोमयाः ।
न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमागताः ॥ १२.२५३.१३ ॥
मन, बुद्धी आणि स्वभाव हे तिन्ही मनोमय आहेत. गुणांच्या पलीकडे जाऊन परम अवस्थेला पोहोचलेले गुणांना ओलांडत नाहीत.
12.253.14
यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति ।
एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥ १२.२५३.१४ ॥
जसे कासव आपले अवयव पसरून पुन्हा आकसून घेते, तसेच बुद्धी इंद्रियसमूह निर्माण करून त्याला नियंत्रित करते.
12.253.15
यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्भूर्ध्नश्च पश्यति ।
एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२५३.१५ ॥
जे पायाच्या तळव्यापासून वर आणि डोक्यापासून खाली पाहते, याच कार्यात उत्तम बुद्धी गुंतलेली असते.
12.253.16
गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्य भावे कृतो गुणाः ॥ १२.२५३.१६ ॥
बुद्धी गुणांद्वारे चालवली जाते; इंद्रियेही बुद्धीद्वारेच. मन सहावे आहे. बुद्धीच्या अभावी सर्व गुण निष्क्रिय होतात.
12.253.17
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम् ॥ १२.२५३.१७ ॥
माणसात पाच इंद्रिये आहेत; सहावे मन म्हटले जाते. सातवी बुद्धीच म्हटली जाते; पुन्हा आठवा क्षेत्रज्ञ.
12.253.18
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२५३.१८ ॥
डोळा केवळ पाहण्यासाठी; मन मात्र संशय निर्माण करते. बुद्धी निश्चयासाठी; साक्षीलाच क्षेत्रज्ञ म्हणतात.
12.253.19
रजस्तमश्च सत्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः ।
समाः सर्वेषु भूतेषु तान्गुणानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.१९ ॥
रजस्, तमस् आणि सत्त्व — हे तिन्ही आपापल्या मूलातून जन्मलेले आहेत; सर्व भूतांमध्ये सारखेच असतात; या गुणांना ओळखावे.
12.253.20
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् ।
प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्वं तदुपधारयेत् ॥ १२.२५३.२० ॥
त्यांपैकी आत्म्यात प्रीतीने युक्त, शांत आणि शुद्धासारखे जे काही दिसते, त्याला सत्त्व समजावे.
12.253.21
यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.२१ ॥
परंतु शरीरात किंवा मनात संतापाने युक्त, प्रवृत्त झालेले जे असते ते रजस् होय; तेथेही त्याला ओळखावे.
12.253.22
यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम् ॥ १२.२५३.२२ ॥
परंतु मोहाने युक्त, अव्यक्ताला विषय करणारे, तर्कापलीकडचे आणि अज्ञेय जे असते ते तमस् समजावे.
12.253.23
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता ।
अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तन्ते सात्विका गुणाः ॥ १२.२५३.२३ ॥
हर्ष, प्रीती, आनंद, समता आणि आत्म्यात स्वस्थ चित्तस्थिती — अचानक असो वा कोणत्याही कारणाने असो — हे सात्त्विक गुण होत.
12.253.24
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२५३.२४ ॥
अभिमान, असत्य बोलणे, लोभ, मोह आणि अक्षमा — ही रजसाची लक्षणे आहेत; कारणासह किंवा कारणाविना असतात.
12.253.25
तथा मोहः प्रमादश्च निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥ १२.२५३.२५ ॥
तसेच मोह, प्रमाद, निद्रा आणि तंद्री जागृत झाल्यावर कसेतरी प्रकट होतात; हे तामस गुण आहेत असे जाणावे.