మహాభారతం · అధ్యాయం 12.253
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.253.1
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे ।
यदध्यात्मं यथा वेद भगवन्नृषिसत्तम ॥ १२.२५३.१ ॥
ఇక్కడ అధ్యాత్మాన్ని మళ్ళీ విస్తారంగా నాకు చెప్పండి, మీరు ఎలా తెలుసుకున్నారో అలా, ఓ భగవన్, ఋషులలో ఉత్తముడా.
12.253.2
अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते ।
तत्तेऽहं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२५३.२ ॥
ప్రియ పుత్రా, మనిషిలో ఇక్కడ ఉన్న ఈ అధ్యాత్మాన్ని నేను నీకు వివరిస్తాను; ఈ వ్యాఖ్యానాన్ని విను.
12.253.3
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च ।
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.२५३.३ ॥
భూమి, నీరు, అలాగే జ్యోతి, వాయువు, ఆకాశం — ఇవే మహాభూతాలు; సముద్రపు అలల వలె.
12.253.4
प्रसार्येह यथाऽङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥ १२.२५३.४ ॥
తాబేలు తన అవయవాలను చాచి మళ్ళీ ముడుచుకున్నట్టు, అలాగే మహాభూతాలు చిన్న ప్రాణులలో వికారాలను కలిగిస్తాయి.
12.253.5
इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.२५३.५ ॥
ఈ విధంగా ఈ స్థావర-జంగమమైన సమస్తం వాటితోనే నిర్మితమైంది; సృష్టిలోనూ ప్రళయంలోనూ వాటిలోనే ఇది నిర్దేశించబడుతుంది.
12.253.6
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२५३.६ ॥
ఐదు మహాభూతాలే, అన్ని ప్రాణులలో, ప్రాణుల సృష్టికర్త, ప్రియ పుత్రా, వైషమ్యాన్ని కలిగించాడు; దేనిలో ఏది కనిపిస్తుందో అదే.
12.253.7
अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् ।
इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.७ ॥
శరీరాలలో ఏది సృష్టించాడో దానిని ఎలా గుర్తించాలి? ఇంద్రియాలను, కొన్ని గుణాలను ఎలా గుర్తించాలి?
12.253.8
एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वकः ।
शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथा तत्त्वं यथा च तत् ॥ १२.२५३.८ ॥
దీనిని నీకు యథావిధిగా, క్రమంగా వివరిస్తాను. ఇక్కడ ఏకాగ్రతతో విను — తత్త్వం ఎలా ఉందో, ఎలాగో అలాగే.
12.253.9
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
प्राणश्रेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥ १२.२५३.९ ॥
శబ్దం, శ్రోత్రం, శరీర రంధ్రాలు — ఈ మూడు ఆకాశం నుండి పుట్టినవి. ప్రాణ చేష్ట, స్పర్శ — ఈ మూడు వాయువు గుణాలు.
12.253.10
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते ।
रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसः ॥ १२.२५३.१० ॥
రూపం, చక్షువు, పరిణామం — జ్యోతి (అగ్ని) మూడు విధాలుగా నిర్ణయించబడింది. రసం, నాలుక, స్నేహం — ఈ మూడు నీటి గుణాలు.
12.253.11
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः ।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥ १२.२५३.११ ॥
గంధం, ఘ్రాణం, శరీరం — ఈ మూడు భూమి గుణాలు. శ్రోత్రం, త్వక్కు, రెండు కన్నులు, నాలుక, ముక్కు — ఐదవది.
12.253.12
एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ।
वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रुपमुच्यते।
आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥ १२.२५३.१२ ॥
ఇంతే పంచభూతాత్మకమైన ఇంద్రియ సమూహం వివరించబడింది: వాయువు నుండి స్పర్శ, నీటి నుండి రసం, జ్యోతి నుండి రూపం చెప్పబడ్డాయి. ఆకాశం నుండి పుట్టిన శబ్దం, భూమి గుణం గంధం — అని స్మరించబడుతుంది.
12.253.13
मनो बुद्धिः स्वभावश्च त्रय एते मनोमयाः ।
न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमागताः ॥ १२.२५३.१३ ॥
మనస్సు, బుద్ధి, స్వభావం — ఈ మూడూ మనస్సుతో కూడినవి. గుణాలకు అతీతంగా వెళ్లినవారు గుణాలను దాటరు.
12.253.14
यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति ।
एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥ १२.२५३.१४ ॥
ఇక్కడ తాబేలు తన అవయవాలను చాపి, తిరిగి ముడుచుకున్నట్లుగా, బుద్ధి ఇంద్రియ సమూహాన్ని సృష్టించి దానిని నియంత్రిస్తుంది.
12.253.15
यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्भूर्ध्नश्च पश्यति ।
एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२५३.१५ ॥
పాదతలాల నుండి పైకి, శిరస్సు నుండి క్రిందికి చూసేది — ఈ పనిలోనే ఉత్తమ బుద్ధి నిమగ్నమై ఉంటుంది.
12.253.16
गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्य भावे कृतो गुणाः ॥ १२.२५३.१६ ॥
బుద్ధి గుణాల చేత నడిపించబడుతుంది; ఇంద్రియాలూ బుద్ధి చేతనే. మనస్సు ఆరవది. బుద్ధి లేనప్పుడు గుణాలు నిష్క్రియమవుతాయి.
12.253.17
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम् ॥ १२.२५३.१७ ॥
మనిషిలో ఐదు ఇంద్రియాలు ఉన్నాయి; ఆరవది మనస్సు అని చెప్పబడుతుంది. ఏడవదిగా బుద్ధిని పిలుస్తారు, ఎనిమిదవది క్షేత్రజ్ఞుడు.
12.253.18
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२५३.१८ ॥
కన్ను చూడటానికే; కానీ మనస్సు సందేహాన్ని కలిగిస్తుంది. బుద్ధి నిశ్చయానికి; సాక్షిని క్షేత్రజ్ఞుడు అంటారు.
12.253.19
रजस्तमश्च सत्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः ।
समाः सर्वेषु भूतेषु तान्गुणानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.१९ ॥
రజస్సు, తమస్సు, సత్త్వం — ఈ మూడూ తమ తమ మూలం నుండి పుట్టినవి; అన్ని ప్రాణులలో సమానంగా ఉన్నవి; ఈ గుణాలను గుర్తించాలి.
12.253.20
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् ।
प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्वं तदुपधारयेत् ॥ १२.२५३.२० ॥
వాటిలో ఆత్మలో ప్రీతితో కూడినదిగా, శాంతంగా, శుద్ధంగా కనిపించేది సత్త్వమని తెలుసుకోవాలి.
12.253.21
यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.२१ ॥
అయితే శరీరంలో లేదా మనసులో సంతాపంతో కూడినదిగా, ప్రవృత్తమై ఉండేది రజస్సు; అక్కడ కూడా దానిని గుర్తించాలి.
12.253.22
यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम् ॥ १२.२५३.२२ ॥
అయితే మోహంతో కూడినదీ, అవ్యక్తాన్ని విషయంగా కలిగినదీ, తర్కానికి అందనిదీ, తెలియరానిదీ అయినది తమస్సు అని గ్రహించాలి.
12.253.23
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता ।
अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तन्ते सात्विका गुणाः ॥ १२.२५३.२३ ॥
హర్షం, ప్రీతి, ఆనందం, సమత్వం, స్వస్థమైన చిత్తస్థితి — అకస్మాత్తుగానైనా, ఏదో కారణం వల్లనైనా కలిగితే — ఇవి సాత్త్విక గుణాలు.
12.253.24
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२५३.२४ ॥
అభిమానం, అసత్య వచనం, లోభం, మోహం, అక్షమ — ఇవి రజస్సు యొక్క లక్షణాలు; కారణంతోనో కారణం లేకుండానో ఉంటాయి.
12.253.25
तथा मोहः प्रमादश्च निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥ १२.२५३.२५ ॥
అలాగే మోహం, ప్రమాదం, నిద్ర, తంద్ర మేల్కొన్నప్పుడు ఏదో విధంగా ప్రత్యక్షమవుతాయి; వీటిని తామస గుణాలని తెలుసుకోవాలి.