มหาภารตะ · อัธยายะ 12.253
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.253.1
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे ।
यदध्यात्मं यथा वेद भगवन्नृषिसत्तम ॥ १२.२५३.१ ॥
ขอโปรดกล่าวแก่ข้าพเจ้าอีกครั้งอย่างละเอียดถึงอัธยาตมะ ตามที่ท่านรู้ ข้าแต่ผู้เป็นที่เคารพ ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ฤๅษี
12.253.2
अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते ।
तत्तेऽहं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२५३.२ ॥
ลูกรัก อัธยาตมะที่มีอยู่ในมนุษย์ตรงนี้ เราจะอธิบายแก่เจ้า จงฟังคำอธิบายนี้
12.253.3
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च ।
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.२५३.३ ॥
แผ่นดิน น้ำ แสง ลม และอากาศ เหล่านี้คือมหาภูต เปรียบเหมือนคลื่นของมหาสมุทร
12.253.4
प्रसार्येह यथाऽङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥ १२.२५३.४ ॥
เหมือนเต่าที่เหยียดอวัยวะออกแล้วดึงกลับเข้าไปอีก มหาภูตก็ก่อให้เกิดการแปรเปลี่ยนในสิ่งที่เล็กกว่า
12.253.5
इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.२५३.५ ॥
ดังนั้น สรรพสิ่งทั้งปวงทั้งที่ไม่เคลื่อนที่และเคลื่อนที่ได้ ล้วนประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้นเท่านั้น ในการสร้างและในการดับสลาย ก็กล่าวไว้ว่าอยู่ในสิ่งเหล่านั้นเช่นกัน
12.253.6
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२५३.६ ॥
มหาภูตทั้งห้าเท่านั้นในสรรพสัตว์ ผู้สร้างสัตว์ ลูกรัก ได้กำหนดความแตกต่างไว้ ในสิ่งใดที่ใครรับรู้ ก็รับรู้สิ่งนั้น
12.253.7
अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् ।
इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.७ ॥
สิ่งที่ท่านสร้างไว้ในร่างกาย จะรับรู้ได้อย่างไร อินทรีย์และคุณบางประการ จะรับรู้ได้อย่างไร
12.253.8
एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वकः ।
शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथा तत्त्वं यथा च तत् ॥ १२.२५३.८ ॥
เราจะอธิบายสิ่งนี้แก่เจ้าโดยถูกต้องตามลำดับ จงฟังความจริงตรงนี้ด้วยจิตที่จดจ่อเพียงหนึ่งเดียว ความจริงเป็นอย่างไรและเป็นไปในทางใด
12.253.9
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
प्राणश्रेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥ १२.२५३.९ ॥
เสียง โสตประสาท และช่องทางของร่างกาย สามสิ่งนี้เกิดจากอากาศ การทำงานของลมหายใจ และการสัมผัส สามสิ่งนี้เป็นคุณของลม
12.253.10
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते ।
रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसः ॥ १२.२५३.१० ॥
รูป ตา และการแปรเปลี่ยน แสงถูกกำหนดไว้สามประการ รส ลิ้น และความชุ่มชื้น สามสิ่งนี้เป็นคุณของน้ำ
12.253.11
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः ।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥ १२.२५३.११ ॥
กลิ่น จมูกที่ดม และร่างกาย สามสิ่งนี้เป็นคุณของแผ่นดิน โสตประสาท ผิวหนัง ตาทั้งสอง ลิ้น จมูก และอันที่ห้า
12.253.12
एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ।
वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रुपमुच्यते।
आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥ १२.२५३.१२ ॥
กลุ่มอินทรีย์ที่ประกอบด้วยภูตทั้งห้า ได้อธิบายไว้ดังนี้ การสัมผัสกล่าวว่ามาจากลม รสมาจากน้ำ และรูปมาจากแสง เสียงซึ่งเกิดจากอากาศ และกลิ่นซึ่งเป็นคุณของแผ่นดิน ก็ถูกระลึกถึงไว้เช่นนั้น
12.253.13
मनो बुद्धिः स्वभावश्च त्रय एते मनोमयाः ।
न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमागताः ॥ १२.२५३.१३ ॥
ใจ พุทธิ และสภาวะ สามสิ่งนี้ประกอบด้วยใจ สิ่งเหล่านี้ไม่ล่วงพ้นคุณ ผู้ที่ไปถึงสภาวะสูงสุดเหนือคุณ ก็ไม่ล่วงพ้นคุณ
12.253.14
यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति ।
एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥ १२.२५३.१४ ॥
เหมือนเต่าที่เหยียดอวัยวะออกแล้วดึงกลับเข้าไป พุทธิก็เช่นกัน ที่สร้างกลุ่มอินทรีย์แล้วควบคุมไว้
12.253.15
यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्भूर्ध्नश्च पश्यति ।
एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२५३.१५ ॥
สิ่งที่มองขึ้นจากฝ่าเท้าและมองลงจากศีรษะ พุทธิอันสูงสุดกำลังทำหน้าที่ในกิจนี้เอง
12.253.16
गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्य भावे कृतो गुणाः ॥ १२.२५३.१६ ॥
พุทธิถูกคุณนำไป และอินทรีย์ก็ถูกพุทธินำไปเช่นกัน ใจเป็นที่หก เมื่อพุทธิไม่มีอยู่ คุณทั้งปวงก็ทำงานไม่ได้
12.253.17
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम् ॥ १२.२५३.१७ ॥
ในมนุษย์มีอินทรีย์ห้า ที่หกเรียกว่าใจ ที่เจ็ดเรียกว่าพุทธิเอง และที่แปดอีกครั้งคือผู้รู้เขตแห่งร่างกาย
12.253.18
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२५३.१८ ॥
ตาเพียงเพื่อการมอง แต่ใจก่อให้เกิดความสงสัย พุทธิเพื่อการตัดสิน ผู้เป็นพยานเรียกว่าผู้รู้เขตแห่งร่างกาย
12.253.19
रजस्तमश्च सत्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः ।
समाः सर्वेषु भूतेषु तान्गुणानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.१९ ॥
รชัส ตมัส และสัตตวะ สามสิ่งนี้เกิดจากแหล่งกำเนิดของตนเอง และมีอยู่เท่ากันในสรรพสัตว์ ควรรับรู้คุณเหล่านี้
12.253.20
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् ।
प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्वं तदुपधारयेत् ॥ १२.२५३.२० ॥
สิ่งใดในตนที่ประกอบด้วยความยินดีพอใจ และปรากฏสงบและบริสุทธิ์ ควรเข้าใจสิ่งนั้นว่าเป็นสัตตวะ
12.253.21
यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.२१ ॥
แต่สิ่งใดก็ตามที่ประกอบด้วยความเดือดร้อน และเคลื่อนไหวเป็นกิจกรรม ไม่ว่าจะในกายหรือในใจ สิ่งนั้นคือรชัส พึงรู้จักมันไว้ตรงนั้นเช่นกัน
12.253.22
यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम् ॥ १२.२५३.२२ ॥
แต่สิ่งใดก็ตามที่ประกอบด้วยความหลงผิด มีสิ่งที่ไม่ปรากฏเป็นอารมณ์ เกินกว่าการใคร่ครวญและไม่อาจรู้ได้ ให้เข้าใจว่านั่นคือตมัส
12.253.23
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता ।
अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तन्ते सात्विका गुणाः ॥ १२.२५३.२३ ॥
ความปีติยินดี ความยินดีสุข ความสุขอันยิ่ง ความเสมอภาค และใจที่สงบมั่นอยู่ในตน ไม่ว่าจะเกิดขึ้นโดยฉับพลันหรือจากเหตุใดก็ตาม คุณสมบัติเหล่านี้คือสัตตวิกคุณ
12.253.24
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२५३.२४ ॥
ความถือตน การพูดเท็จ ความโลภ ความหลง และความไม่อดทน สิ่งเหล่านี้เป็นเครื่องหมายของรชัส ปรากฏอยู่ทั้งมีเหตุและไม่มีเหตุ
12.253.25
तथा मोहः प्रमादश्च निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥ १२.२५३.२५ ॥
ในทำนองเดียวกัน ความหลง ความประมาท การนอนหลับ และความง่วงงุน เมื่อถูกปลุกให้ตื่นขึ้น ย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยประการใดประการหนึ่ง สิ่งเหล่านี้พึงรู้ว่าเป็นคุณสมบัติของตมัส