ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.253
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.253.1
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे ।
यदध्यात्मं यथा वेद भगवन्नृषिसत्तम ॥ १२.२५३.१ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ನನಗೆ ಹೇಳಿ, ನೀವು ತಿಳಿದಂತೆ, ಓ ಭಗವನ್, ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ.
12.253.2
अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते ।
तत्तेऽहं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२५३.२ ॥
ಪ್ರಿಯ ಮಗನೇ, ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿರುವ ಈ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ; ಈ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳು.
12.253.3
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च ।
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.२५३.३ ॥
ಭೂಮಿ, ನೀರು, ಹಾಗೆಯೇ ಬೆಳಕು, ವಾಯು, ಆಕಾಶ — ಇವೇ ಮಹಾಭೂತಗಳು; ಸಾಗರದ ಅಲೆಗಳಂತೆ.
12.253.4
प्रसार्येह यथाऽङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥ १२.२५३.४ ॥
ಆಮೆ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾಭೂತಗಳು ಚಿಕ್ಕ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.
12.253.5
इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.२५३.५ ॥
ಹೀಗೆ ಈ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮವಾದ ಸಮಸ್ತವೂ ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ರಚಿತ; ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಇದು ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.253.6
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२५३.६ ॥
ಐದೇ ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವವನು ಪ್ರಿಯ ಮಗನೇ, ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆಯೋ ಅದು.
12.253.7
अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् ।
इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.७ ॥
ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನೋ ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸಬೇಕು? ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸಬೇಕು?
12.253.8
एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वकः ।
शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथा तत्त्वं यथा च तत् ॥ १२.२५३.८ ॥
ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವೆನು. ಇಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಕೇಳು — ತತ್ತ್ವ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ.
12.253.9
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
प्राणश्रेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥ १२.२५३.९ ॥
ಶಬ್ದ, ಶ್ರೋತ್ರ, ದೇಹದ ರಂಧ್ರಗಳು — ಈ ಮೂರು ಆಕಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಪ್ರಾಣದ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಸ್ಪರ್ಶ — ಈ ಮೂರು ವಾಯುವಿನ ಗುಣಗಳು.
12.253.10
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते ।
रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसः ॥ १२.२५३.१० ॥
ರೂಪ, ಚಕ್ಷು ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮ — ಜ್ಯೋತಿ (ಅಗ್ನಿ) ಮೂರು ವಿಧದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿದೆ. ರಸ, ನಾಲಿಗೆ, ಸ್ನೇಹ — ಇವು ಮೂರು ನೀರಿನ ಗುಣಗಳು.
12.253.11
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः ।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥ १२.२५३.११ ॥
ಗಂಧ, ಘ್ರಾಣ, ದೇಹ — ಈ ಮೂರು ಭೂಮಿಯ ಗುಣಗಳು. ಶ್ರೋತ್ರ, ತ್ವಚೆ, ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು — ಇವು ಐದನೆಯದು.
12.253.12
एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ।
वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रुपमुच्यते।
आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥ १२.२५३.१२ ॥
ಇಷ್ಟೇ ಪಂಚಭೂತಾತ್ಮಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮೂಹ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ: ವಾಯುವಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶ, ನೀರಿನಿಂದ ರಸ, ಜ್ಯೋತಿಯಿಂದ ರೂಪ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶಬ್ದ, ಭೂಮಿಯ ಗುಣ ಗಂಧ — ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.253.13
मनो बुद्धिः स्वभावश्च त्रय एते मनोमयाः ।
न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमागताः ॥ १२.२५३.१३ ॥
ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ವಭಾವ — ಈ ಮೂರೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆದವು. ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೀರಿದವರು ಗುಣಗಳನ್ನು ದಾಟುವುದಿಲ್ಲ.
12.253.14
यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति ।
एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥ १२.२५३.१४ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಆಮೆ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಮತ್ತೆ ಮುದುರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಬುದ್ಧಿಯು ಇಂದ್ರಿಯ ಸಮೂಹವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
12.253.15
यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्भूर्ध्नश्च पश्यति ।
एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२५३.१५ ॥
ಪಾದತಳದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ತಲೆಯಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ನೋಡುವುದು; ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬುದ್ಧಿ ತೊಡಗಿದೆ.
12.253.16
गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्य भावे कृतो गुणाः ॥ १२.२५३.१६ ॥
ಬುದ್ಧಿಯು ಗುಣಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ. ಮನಸ್ಸು ಆರನೆಯದು. ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಾಗ ಗುಣಗಳು ಕ್ರಿಯಾರಹಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
12.253.17
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम् ॥ १२.२५३.१७ ॥
ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿವೆ; ಆರನೆಯದನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಏಳನೆಯದನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯೇ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಎಂಟನೆಯದು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ.
12.253.18
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२५३.१८ ॥
ಕಣ್ಣು ನೋಡಲು ಮಾತ್ರ; ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಸಂಶಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕಾಗಿ; ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.253.19
रजस्तमश्च सत्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः ।
समाः सर्वेषु भूतेषु तान्गुणानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.१९ ॥
ರಜಸ್ಸು, ತಮಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ — ಈ ಮೂರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮೂಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು; ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಇರುವವು; ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.
12.253.20
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् ।
प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्वं तदुपधारयेत् ॥ १२.२५३.२० ॥
ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ಶಾಂತವೂ ಶುದ್ಧವೂ ಆದ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಸತ್ತ್ವವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
12.253.21
यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.२१ ॥
ಆದರೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿರುವುದು ರಜಸ್ಸು; ಅಲ್ಲೂ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.
12.253.22
यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम् ॥ १२.२५३.२२ ॥
ಆದರೆ ಮೋಹದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ವಿಷಯವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ತರ್ಕಕ್ಕೆ ನಿಲುಕದ, ತಿಳಿಯಲಾಗದ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ತಮಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
12.253.23
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता ।
अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तन्ते सात्विका गुणाः ॥ १२.२५३.२३ ॥
ಹರ್ಷ, ಪ್ರೀತಿ, ಆನಂದ, ಸಮತೆ, ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ವಸ್ಥವಾದ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿ — ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿಯಾದರೂ ಅಥವಾ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದಾದರೂ ಉಂಟಾದರೆ — ಇವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಗುಣಗಳು.
12.253.24
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२५३.२४ ॥
ಅಭಿಮಾನ, ಸುಳ್ಳು ಮಾತು, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಅಕ್ಷಮೆ — ಇವು ರಜಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಕಾರಣದೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಇರುತ್ತವೆ.
12.253.25
तथा मोहः प्रमादश्च निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥ १२.२५३.२५ ॥
ಹಾಗೆಯೇ ಮೋಹ, ಪ್ರಮಾದ, ನಿದ್ರೆ, ತಂದ್ರಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಹೇಗೋ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಇವನ್ನು ತಾಮಸ ಗುಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.