ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.253
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.253.1
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे ।
यदध्यात्मं यथा वेद भगवन्नृषिसत्तम ॥ १२.२५३.१ ॥
ଏଠାରେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମକୁ ପୁଣି ବିସ୍ତାରରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ଆପଣ ଯେପରି ଜାଣନ୍ତି, ହେ ଭଗବନ୍, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ.
12.253.2
अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते ।
तत्तेऽहं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२५३.२ ॥
ହେ ବତ୍ସ, ମନୁଷ୍ୟରେ ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଏହି ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଅଛି, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ ବୁଝାଇବି; ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣ.
12.253.3
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च ।
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.२५३.३ ॥
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ସେହିପରି ତେଜ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ — ଏହିସବୁ ମହାଭୂତ; ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି.
12.253.4
प्रसार्येह यथाऽङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥ १२.२५३.४ ॥
କଇଁଛ ଯେପରି ନିଜ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରସାରଣ କରି ପୁଣି ସଂହାର କରେ, ସେହିପରି ମହାଭୂତମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ବିକାର ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି.
12.253.5
इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.२५३.५ ॥
ଏହିପରି ଏହି ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ସେମାନଙ୍କରେ ହିଁ ଗଠିତ; ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କରେ ହିଁ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ.
12.253.6
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२५३.६ ॥
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କଠାରେ, ପ୍ରାଣୀସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେ ବତ୍ସ, ବୈଷମ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି; ଯାହାଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ତାହା.
12.253.7
अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् ।
इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.७ ॥
ଶରୀରରେ ଯାହା ସୃଷ୍ଟି କଲେ ତାହା କିପରି ଜାଣିବା? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କେତେକ ଗୁଣକୁ କିପରି ଜାଣିବା?
12.253.8
एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वकः ।
शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथा तत्त्वं यथा च तत् ॥ १२.२५३.८ ॥
ଏହା ତୁମକୁ ଯଥାବତ୍ ଓ କ୍ରମରେ କହିବି। ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ — ତତ୍ତ୍ୱ ଯେପରି ଅଛି ଏବଂ ଯେପରି ତାହା।
12.253.9
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
प्राणश्रेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥ १२.२५३.९ ॥
ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରୋତ୍ର ଓ ଶରୀରର ଛିଦ୍ର — ଏହି ତିନିଟି ଆକାଶରୁ ଜାତ। ପ୍ରାଣର କ୍ରିୟା ଓ ସ୍ପର୍ଶ — ଏହି ତିନିଟି ବାୟୁର ଗୁଣ।
12.253.10
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते ।
रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसः ॥ १२.२५३.१० ॥
ରୂପ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପରିପାକ — ଜ୍ୟୋତି (ଅଗ୍ନି) ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିହିତ। ରସ, ଜିଭ ଓ ସ୍ନେହ — ଏହି ତିନିଟି ଜଳର ଗୁଣ।
12.253.11
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः ।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥ १२.२५३.११ ॥
ଗନ୍ଧ, ଘ୍ରାଣ ଓ ଶରୀର — ଏହି ତିନିଟି ପୃଥିବୀର ଗୁଣ। ଶ୍ରୋତ୍ର, ତ୍ୱଚା, ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ଜିଭ ଓ ନାସିକା — ପଞ୍ଚମ।
12.253.12
एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ।
वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रुपमुच्यते।
आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥ १२.२५३.१२ ॥
ଏତିକି ହିଁ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସମୂହ ବର୍ଣ୍ଣିତ: ବାୟୁରୁ ସ୍ପର୍ଶ, ଜଳରୁ ରସ, ଜ୍ୟୋତିରୁ ରୂପ କୁହାଯାଏ। ଆକାଶରୁ ଜାତ ଶବ୍ଦ ଓ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ — ଏହିପରି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
12.253.13
मनो बुद्धिः स्वभावश्च त्रय एते मनोमयाः ।
न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमागताः ॥ १२.२५३.१३ ॥
ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱଭାବ — ଏହି ତିନିଟି ମନୋମୟ। ଗୁଣଠାରୁ ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଲୋକେ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.253.14
यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति ।
एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥ १२.२५३.१४ ॥
ଯେପରି କଇଁଛ ନିଜ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରସାରିତ କରି ପୁଣି ସଂକୋଚ କରେ, ସେହିପରି ବୁଦ୍ଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମୂହ ସୃଷ୍ଟି କରି ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
12.253.15
यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्भूर्ध्नश्च पश्यति ।
एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२५३.१५ ॥
ଯାହା ପାଦତଳରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଓ ମସ୍ତକରୁ ନିମ୍ନକୁ ଦେଖେ, ଏହି କର୍ମରେ ହିଁ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ନିୟୋଜିତ ଥାଏ।
12.253.16
गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्य भावे कृतो गुणाः ॥ १२.२५३.१६ ॥
ବୁଦ୍ଧି ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା। ମନ ଷଷ୍ଠ। ବୁଦ୍ଧିର ଅଭାବରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୁଏ।
12.253.17
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम् ॥ १२.२५३.१७ ॥
ମନୁଷ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ଷଷ୍ଠଟିକୁ ମନ କୁହାଯାଏ। ସପ୍ତମଟିକୁ ବୁଦ୍ଧି ହିଁ କୁହାଯାଏ; ପୁଣି ଅଷ୍ଟମଟି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ।
12.253.18
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२५३.१८ ॥
ଆଖି କେବଳ ଦେଖିବା ପାଇଁ; କିନ୍ତୁ ମନ ସଂଶୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ; ସାକ୍ଷୀକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ।
12.253.19
रजस्तमश्च सत्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः ।
समाः सर्वेषु भूतेषु तान्गुणानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.१९ ॥
ରଜ, ତମ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ — ଏହି ତିନିଟି ନିଜ ନିଜ ମୂଳରୁ ଜାତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଭାବେ ଥାଆନ୍ତି; ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ।
12.253.20
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् ।
प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्वं तदुपधारयेत् ॥ १२.२५३.२० ॥
ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭଳି ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
12.253.21
यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.२१ ॥
କିନ୍ତୁ ଶରୀର ବା ମନରେ ସନ୍ତାପଯୁକ୍ତ, ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ସକ୍ରିୟ ଥିବା ଯାହା ତାହା ରଜ; ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ।
12.253.22
यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम् ॥ १२.२५३.२२ ॥
କିନ୍ତୁ ମୋହଯୁକ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ବିଷୟ କରୁଥିବା, ତର୍କାତୀତ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ ଯାହା, ତାହାକୁ ତମ ବୋଲି ବୁଝ।
12.253.23
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता ।
अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तन्ते सात्विका गुणाः ॥ १२.२५३.२३ ॥
ହର୍ଷ, ପ୍ରୀତି, ଆନନ୍ଦ, ସମତା ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ୱସ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ଥିତି — ଅକସ୍ମାତ୍ ହେଉ କି କୌଣସି କାରଣରୁ ହେଉ — ଏହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ।
12.253.24
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२५३.२४ ॥
ଅଭିମାନ, ମିଥ୍ୟା କଥା, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଅକ୍ଷମା — ଏଗୁଡ଼ିକ ରଜର ଲକ୍ଷଣ; କାରଣ ସହିତ ବା କାରଣ ବିନା ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି।
12.253.25
तथा मोहः प्रमादश्च निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥ १२.२५३.२५ ॥
ସେହିପରି ମୋହ, ପ୍ରମାଦ, ନିଦ୍ରା ଓ ତନ୍ଦ୍ରା ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତାମସ ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।