ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.253
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.253.1
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे ।
यदध्यात्मं यथा वेद भगवन्नृषिसत्तम ॥ १२.२५३.१ ॥
ਇੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ.
12.253.2
अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते ।
तत्तेऽहं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२५३.२ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ।
12.253.3
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च ।
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.२५३.३ ॥
ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅਤੇ ਤੇਜ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ — ਇਹੀ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ; ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ।
12.253.4
प्रसार्येह यथाऽङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥ १२.२५३.४ ॥
ਕੱਛੂ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਹਾਭੂਤ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.253.5
इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.२५३.५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.253.6
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२५३.६ ॥
ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹੀ।
12.253.7
अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् ।
इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.७ ॥
ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਣਾਇਆ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ?
12.253.8
एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वकः ।
शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथा तत्त्वं यथा च तत् ॥ १२.२५३.८ ॥
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਯਥਾਵਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣ — ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
12.253.9
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
प्राणश्रेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥ १२.२५३.९ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਛੇਕ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ। ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਾਯੂ ਦੇ ਗੁਣ।
12.253.10
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते ।
रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसः ॥ १२.२५३.१० ॥
ਰੂਪ, ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਪਰਿਪਾਕ — ਜੋਤਿ (ਅਗਨੀ) ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਸ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਸਨੇਹ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਲ ਦੇ ਗੁਣ।
12.253.11
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः ।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥ १२.२५३.११ ॥
ਗੰਧ, ਘ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ। ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ, ਚਮੜੀ, ਦੋਵੇਂ ਨੇਤਰ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ — ਪੰਜਵੀਂ।
12.253.12
एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ।
वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रुपमुच्यते।
आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥ १२.२५३.१२ ॥
ਏਨਾ ਹੀ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵਿਆਖਿਆਇਆ ਗਿਆ: ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼, ਜਲ ਤੋਂ ਰਸ, ਜੋਤਿ ਤੋਂ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੁਣ ਗੰਧ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.253.13
मनो बुद्धिः स्वभावश्च त्रय एते मनोमयाः ।
न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमागताः ॥ १२.२५३.१३ ॥
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਨੋਮਯ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਲੋਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਨਹੀਂ।
12.253.14
यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति ।
एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥ १२.२५३.१४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਕੱਛੂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਫੈਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸਿਰਜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
12.253.15
यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्भूर्ध्नश्च पश्यति ।
एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२५३.१५ ॥
ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
12.253.16
गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्य भावे कृतो गुणाः ॥ १२.२५३.१६ ॥
ਬੁੱਧੀ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ। ਮਨ ਛੇਵਾਂ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.253.17
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम् ॥ १२.२५३.१७ ॥
ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ; ਛੇਵਾਂ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਅੱਠਵਾਂ ਕਸ਼ੇਤਰਗ੍ਯ।
12.253.18
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२५३.१८ ॥
ਅੱਖ ਕੇਵਲ ਦੇਖਣ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਮਨ ਸੰਸ਼ਯ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਲਈ ਹੈ; ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ੇਤਰਗ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.253.19
रजस्तमश्च सत्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः ।
समाः सर्वेषु भूतेषु तान्गुणानुपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.१९ ॥
ਰਜਸ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.253.20
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् ।
प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्वं तदुपधारयेत् ॥ १२.२५३.२० ॥
ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਦਿਸੇ, ਉਸਨੂੰ ਸਤ੍ਵ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.253.21
यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् ॥ १२.२५३.२१ ॥
ਪਰ ਜੋ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਸਰਗਰਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ — ਉਹ ਰਜਸ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.253.22
यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम् ॥ १२.२५३.२२ ॥
ਪਰ ਜੋ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ — ਉਸਨੂੰ ਤਮਸ ਸਮਝੋ।
12.253.23
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता ।
अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तन्ते सात्विका गुणाः ॥ १२.२५३.२३ ॥
ਹਰਖ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਆਨੰਦ, ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਵੱਸਥ ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ — ਅਚਾਨਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ — ਇਹ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਗੁਣ ਹਨ।
12.253.24
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२.२५३.२४ ॥
ਹੰਕਾਰ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਖਿਮਾ — ਇਹ ਰਜਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.253.25
तथा मोहः प्रमादश्च निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥ १२.२५३.२५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਤੰਦਰਾ ਜਾਗਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।