महाभारत · अध्याय 12.268
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.268.1
इत्युक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमता ।
प्रोवाच वचनं धीमाञ्जाजलिर्जपतांवरः ॥ १२.२६८.१ ॥
त्या बुद्धिमान तुलाधाराने असे सांगितल्यावर, जपकर्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला बुद्धिमान जाजली हात जोडून बोलला.
12.268.2
विक्रीणतः सर्वरसान्सर्वगन्धांश्च वाणिज ।
वनस्पतीनोषधीश्च तेषां मूलफलानि च ॥ १२.२६८.२ ॥
हे वाणिजा, तू सर्व रस, सर्व सुगंध, वनस्पती, औषधी आणि त्यांची मुळे व फळे विकतोस.
12.268.3
अग्र्या सा नैष्ठिकी बुद्धिः कुतस्त्वामियमागता ।
एतदाचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते ॥ १२.२६८.३ ॥
ही श्रेष्ठ, निष्ठापूर्ण बुद्धी तुला कोठून प्राप्त झाली? हे महामते, हे सर्व मला पूर्णपणे सांग.
12.268.4
एवमुक्तस्तुलाधारो ब्राह्मणेन यशस्विना ।
उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यो धर्मार्थतत्त्ववित् ॥ १२.२६८.४ ॥
यशस्वी ब्राह्मणाने असे सांगितल्यावर, धर्म आणि अर्थाचे तत्त्व जाणणारा वैश्य तुलाधार धर्मातील सूक्ष्म गोष्टी सांगू लागला.
12.268.5
वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम् ।
सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः ॥ १२.२६८.५ ॥
हे जाजली, रहस्यासह सनातन धर्म मी जाणतो; तो सर्व भूतांचे हित करणारा, मैत्रीपूर्ण, प्राचीन असा आहे, जो लोक जाणतात.
12.268.6
अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः ।
या वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले ॥ १२.२६८.६ ॥
प्राण्यांशी द्रोह न करता, किंवा अगदी थोड्या द्रोहाने जी उपजीविका चालते, तोच परम धर्म आहे; त्याच्याद्वारे मी जगतो, हे जाजली.
12.268.7
परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैर्मयेदं शरणं कृतम् ।
अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश्चोच्चावचांस्तथा ॥ १२.२६८.७ ॥
मी तोडलेल्या लाकडांनी आणि गवताने हा आश्रय बनवला आहे. लाख, पद्मक, उंच झाडांचे लाकूड आणि विविध सुगंधी पदार्थ (मी विकतो).
12.268.8
रसांश्च तांस्तान्विप्रर्षे मद्यवर्ज्यान्बहूनहम् ।
क्रीत्वा वै प्रतिविक्रीणे परहस्तादमायया ॥ १२.२६८.८ ॥
हे विप्रश्रेष्ठा, मद्य वगळून अनेक प्रकारचे रस मी दुसऱ्याच्या हातून विकत घेऊन, कपटाशिवाय पुन्हा विकतो.
12.268.9
सर्वेषां यः सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः ।
कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले ॥ १२.२६८.९ ॥
जो नेहमी सर्वांचा मित्र असतो आणि सर्वांच्या हितात रमतो, कर्म, मन आणि वाणीने — तोच धर्म जाणतो, हे जाजली.
12.268.10
नानुरुध्ये विरुध्ये वा न द्वेष्मि न च कामये ।
समोऽहं सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले व्रतम्।
तुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले ॥ १२.२६८.१० ॥
मी कोणाची बाजू घेत नाही, विरोध करत नाही, द्वेष करत नाही, इच्छाही करत नाही. मी सर्व प्राण्यांबद्दल समान आहे; हे जाजली, माझे व्रत पाहा. हे जाजली, माझा तराजू सर्व प्राण्यांबाबत समानपणे स्थिर असतो.
12.268.11
नाहं परेषां कृत्यानि प्रशंसामि न गर्हये ।
आकाशस्येव विप्रेन्द्र पश्यँल्लोकस्य चित्रताम् ॥ १२.२६८.११ ॥
मी इतरांच्या कर्मांची स्तुती करत नाही, निंदाही करत नाही; हे विप्रेंद्रा, आकाशाप्रमाणे जगाची विविधता पाहत.
12.268.12
कृपा मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले ।
इष्टानिष्टनियुक्तस्य प्रियद्वेषौ बहिष्कृतौ ॥ १२.२६८.१२ ॥
हे जाजली, माझी कृपा सर्व प्राण्यांबद्दल समान स्थिर आहे. इष्ट-अनिष्टात गुंतलेल्या माणसाचे प्रेम आणि द्वेष माझ्यापासून दूर केले गेले आहेत.
12.268.13
इति मां त्वं विजानीहि सर्वलोकस्य जाजले ।
समं मतिमतां श्रेष्ठ समलोष्टाश्मकाञ्चनम् ॥ १२.२६८.१३ ॥
हे जाजली, अशा प्रकारे मला सर्व लोकांप्रती समान समज. हे बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठा, माझ्यासाठी मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने सारखेच आहेत.
12.268.14
यथाऽन्धबधिरोत्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदा ।
देवैरपिहितद्वाराः सोपमा पश्यतो मम ॥ १२.२६८.१४ ॥
आंधळे, बहिरे, वेडे यांच्याप्रमाणे जे सदैव केवळ श्वासोच्छ्वासातच मग्न असतात, आणि देवांनी ज्यांची दारे बंद केली आहेत, तसेच उपमान मला पाहा.
12.268.15
यथा वृद्धातुरकृशा निस्पृहा विषयान्प्रति ।
तथाऽर्थकामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा ॥ १२.२६८.१५ ॥
वृद्ध, आजारी आणि कृश लोक जसे विषयांविषयी निःस्पृह होतात, तसेच अर्थ, काम आणि भोगांविषयीची माझीही आकांक्षा नष्ट झाली आहे.
12.268.16
यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि तदा सिद्ध्यति वै द्विज ॥ १२.२६८.१६ ॥
जेव्हा हा कोणाला भीत नाही आणि त्याला कोणी भीत नाही, जेव्हा हा इच्छा करत नाही व द्वेषही करत नाही, तेव्हा हे द्विजा, तो निश्चितच सिद्ध होतो.
12.268.17
यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.२६८.१७ ॥
जेव्हा माणूस सर्व प्राण्यांप्रती कर्माने, मनाने आणि वाणीने पापी भाव ठेवत नाही, तेव्हा तो ब्रह्माला प्राप्त होतो.
12.268.18
न भूतो न भविष्योऽस्ति न च धर्मोस्ति कश्चन ।
योऽभयः सर्वभूतानां स प्राप्नोत्यभयं पदम् ॥ १२.२६८.१८ ॥
भूतकाळात वा भविष्यकाळात त्याहून श्रेष्ठ धर्म नाही; जो सर्व प्राण्यांना अभय देतो तोच अभय पदाला प्राप्त होतो.
12.268.19
यस्मादुद्विजते लोकः सर्वो मृत्युमुखादिव ।
वाक्क्रूराद्दण्डपरुषात्स प्राप्नोति महद्भयम् ॥ १२.२६८.१९ ॥
कारण सर्व जग मृत्यूच्या मुखातून असल्याप्रमाणे भयभीत होते; क्रूर वाणीने व कठोर दंडाने (इतरांना घाबरवणारा) तो महान भय प्राप्त करतो.
12.268.20
यथावद्वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम् ।
अनुवर्तामहे वृत्तमहिंस्त्राणां महात्मनाम् ॥ १२.२६८.२० ॥
योग्य रीतीने वागणाऱ्या पुत्रपौत्रवंत वृद्धांच्या आचरणाचे, तसेच अहिंसक महात्म्यांच्या आचरणाचे आम्ही अनुसरण करतो.
12.268.21
प्रनष्टः शाश्वतो धर्मः सदाचारेण मोहितः ।
तेन वैद्यस्तपस्वी वा बलवान्वा विमुह्यते ॥ १२.२६८.२१ ॥
शाश्वत धर्म सदाचाराने टिकतो; तो नष्ट झाला आणि लोक मोहित झाले, तर त्यामुळे वैद्य, तपस्वी किंवा बलवान पुरुषही गोंधळून जातात.
12.268.22
आचाराज्जाजले प्राज्ञः क्षिप्रं धर्ममवाप्नुयात् ।
एवं यः साधुभिर्दान्तश्चरेदद्रोहचेतसा ॥ १२.२६८.२२ ॥
सदाचाराने, हे जाजले, ज्ञानी माणूस लवकर धर्म प्राप्त करतो; अशा प्रकारे साधूंनी संयमित होऊन, द्रोहरहित मनाने जो वागतो (तो धर्म मिळवतो).
12.268.23
नद्यां चेह यथा काष्ठमुह्यमानं यदृच्छया ।
यदृच्छयैव काष्ठेन सन्धि गच्छेत केनचित् ॥ १२.२६८.२३ ॥
नदीत वाहत जाणारा एखादा लाकडाचा तुकडा योगायोगाने दुसऱ्या लाकडाच्या तुकड्याला जाऊन मिळतो, तसे.
12.268.24
तत्रापराणि दारूणि संसृज्यन्ते ततस्ततः ।
तृणकाष्ठकरीपाणि कदाचिन्न समीक्षया ॥ १२.२६८.२४ ॥
तेथे इतर लाकडे इकडे-तिकडून एकत्र येतात—गवत, काड्या, गोवऱ्या—कधीही विचाराने नव्हे.
12.268.25
यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन ।
अभयं सर्वभूतेभ्यः स प्राप्नोति सदा मुने ॥ १२.२६८.२५ ॥
कारण कोणताही प्राणी कधीही कोणत्याही प्रकारे भयभीत होत नाही, तो सदैव सर्व प्राण्यांकडून अभय प्राप्त करतो, हे मुने.
12.268.26
यस्मादुद्विजते विद्वन्सर्वलोको वृकादिव ।
क्रोशतस्तीरमासाद्य यथा सर्वे जलेचराः ॥ १२.२६८.२६ ॥
हे विद्वान, लांडग्याला पाहून जसे सर्व जग भयभीत होते, किनाऱ्यावर पोहोचून ओरडणाऱ्या सर्व जलचरांप्रमाणे.
12.268.27
एवमेवायमाचारः प्रादुर्भूतो यतस्ततः ।
सहायवान्द्रव्यवान्यः सुभगोऽथ परस्तथा ॥ १२.२६८.२७ ॥
असाच हा आचार इथून तिथून उत्पन्न झाला आहे; सहाय्यक व संपत्ती असलेला सौभाग्यवान असतो, आणि दुसराही तसाच.
12.268.28
ततस्तानेव कवयः शास्त्रेषु प्रवदन्त्युत ।
कीर्त्यर्थमल्पहृल्लेखाः पटवः कृत्स्ननिर्णयाः ॥ १२.२६८.२८ ॥
मग त्यांनाच कवी शास्त्रांत सांगतात — कीर्तीसाठी, अल्प हृदय-लेखन असलेले, कुशल, आणि पूर्ण निर्णय असलेले.
12.268.29
तपोभिर्यज्ञदानैश्च वाक्यैः प्रज्ञाश्रितैस्तथा ।
प्राप्नोत्यभयदानस्य यद्यत्फलमिहाश्नुते ॥ १२.२६८.२९ ॥
तपांनी, यज्ञ-दानांनी आणि प्रज्ञेवर आधारित वचनांनी — अभयदानाचे जे जे फळ येथे मिळते, ते तो भोगतो.
12.268.30
लोके यः सर्वभूतेभ्यो ददात्यभयदक्षिणाम् ।
स सत्ययज्ञैरीजानः प्राप्नोत्यभयदक्षिणाम् ॥ १२.२६८.३० ॥
जगात जो सर्व प्राण्यांना अभयदक्षिणा देतो, तो सत्ययज्ञांनी यजन करून अभयदक्षिणा प्राप्त करतो.
12.268.31
न भूतानामहिंसाया ज्यायान्धर्मोऽस्ति कश्चन ।
यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन।
सोऽभयं सर्वभूतेभ्यः संप्राप्नोति महामुने ॥ १२.२६८.३१ ॥
प्राण्यांची अहिंसेपेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही धर्म नाही, कारण कोणताही प्राणी कधीही कोणत्याही प्रकारे भयभीत होत नाही. तो सर्व प्राण्यांकडून अभय मिळवतो, हे महामुनी.
12.268.32
यस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ।
न स धर्ममवाप्नोति इह लोके परत्र च ॥ १२.२६८.३२ ॥
घरात शिरलेल्या सापाला जसे लोक घाबरतात, तसे जगत ज्याला घाबरते, तो इहलोकी व परलोकी धर्म मिळवत नाही.
12.268.33
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति ह्यपदस्य पदैपिणः ॥ १२.२६८.३३ ॥
सर्व भूतांचा आत्मा होऊन सर्व भूतांकडे पाहणाऱ्याच्या मार्गात, त्या पदचिन्हहीन पदाचा शोध घेणारे देवही मोहात पडतात.
12.268.34
दानं भूताभयस्याहुः सर्वदानेभ्य उत्तमम् ।
ब्रवीमि ते सत्यमिदं श्रद्धत्स्व मम जाजले ॥ १२.२६८.३४ ॥
प्राण्यांना अभय देण्याच्या दानाला सर्व दानांत श्रेष्ठ म्हणतात. हे जाजली, मी तुला हे सत्य सांगतो, यावर श्रद्धा ठेव.
12.268.35
स एव सुभगो भूत्वा पुनर्भवति दुर्भगः ।
व्यापत्तिं कर्मणां दृष्ट्वा जुगुप्सन्ति जनाः सदा ॥ १२.२६८.३५ ॥
तोच सौभाग्यवान होऊन पुन्हा दुर्भागी होतो. कर्मांचे परिणाम पाहून लोक नेहमी त्याची निंदा करतात.
12.268.36
अकारणो हि नैवास्ति धर्मः सूक्ष्मो हि जाजले ।
भूतभव्यार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् ॥ १२.२६८.३६ ॥
हे जाजली, धर्म कारणाशिवाय नसतो; तो सूक्ष्म आहे. येथे धर्मोपदेश केवळ भूत आणि भविष्यकाळाच्या कल्याणासाठी केलेला आहे.
12.268.37
सूक्ष्मत्वान्न स विज्ञातुं शक्यते बहुनिह्नवः ।
उपलभ्यान्तरा चान्यानाचारानवबुध्यते ॥ १२.२६८.३७ ॥
ते सूक्ष्म असल्यामुळे सहज जाणता येत नाही, कारण ते लपविणारे पुष्कळ आहेत. इतरांच्या आचारांमध्ये निरीक्षण करून जो जाणतो, तोच ते समजतो.
12.268.38
ये च च्छिन्दन्ति वृषणान्ये च भिन्दन्ति नस्तकान् ।
वहन्ति महतो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च।
हत्वा सत्वानि खादन्ति तान्कथं न विगर्हसे ॥ १२.२६८.३८ ॥
जे पशूंचे अंडकोश कापतात, नाक टोचतात, मोठी ओझी वाहायला लावतात, बांधून वश करतात आणि प्राण्यांना मारून खातात — त्यांची तू का निंदा करत नाहीस?
12.268.39
मानुषा मानुपानेव दासभोगेन भुञ्जते ।
वधबन्धनिरोधेन कारयन्ति दिवानिशम् ॥ १२.२६८.३९ ॥
माणसे माणसांनाच दास बनवून त्यांच्या द्वारे सुख भोगतात; वध, बंधन आणि कैद यांद्वारे दिवसरात्र त्यांच्याकडून काम करवून घेतात.
12.268.40
आत्मनश्चापि जानाति यद्दुःखं वधबन्धने ।
पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्वं वसति दैवतम् ॥ १२.२६८.४० ॥
वध आणि बंधनात होणारे दुःख जो स्वतः जाणतो, त्याला पंचेंद्रिये असलेल्या सर्व प्राण्यांत संपूर्ण दैवत वास करते हे कळते.
12.268.41
आदित्यश्चन्द्रमा वायुर्ब्रह्मा प्राणः क्रतुर्यमः ।
तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणा ॥ १२.२६८.४१ ॥
सूर्य, चंद्र, वायू, ब्रह्मा, प्राण, यज्ञ, यम — हे सर्व जीव आहेत. यांना विकून मृतांबद्दल विचार करण्यात काय अर्थ?
12.268.42
अजोऽग्निर्वरुणो मेपः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट् ।
धेनुर्वत्सश्च सोमो वै विक्रीयैतन्न सिध्यति ॥ १२.२६८.४२ ॥
शेळी, अग्नी, वरुण, मेंढा, सूर्य, अश्व, पृथ्वी, विराट्, धेनू, वासरू आणि सोम — यांना विकूनही हे सिद्ध होत नाही.
12.268.43
का तैले का धृते ब्रह्मन्मधुन्यप्स्वोषधीषु वा ॥ १२.२६८.४३ ॥
ब्राह्मणा, तेलात, तुपात, मधात, पाण्यात किंवा औषधींत (कोणते?)
12.268.44
अदंशमशके देशे सुखसंवर्धितान्पशून् ।
तांश्च मातुः प्रियाञ्जानन्नाक्रम्य बहुधा नराः ॥ १२.२६८.४४ ॥
डास-माशांविरहित देशात सुखाने वाढवलेल्या पशूंना, ते मातेला प्रिय आहेत हे जाणूनही, माणसे नाना प्रकारे छळतात.
12.268.45
बहुदंशाकुलान्देशान्नयन्ति बहुकर्दमान् ।
वाहसंपीडिता धुर्याः सीदन्त्यविधिना परे ॥ १२.२६८.४५ ॥
डासांनी भरलेल्या, चिखलाने भरलेल्या देशांत ते (पशूंना) नेतात; जोखडाने पीडित झालेली भारवाहू जनावरे, इतरही, अविधीने खाली कोसळतात.
12.268.46
न मन्ये भ्रूणहत्याऽपि विशिष्टा तेन कर्मणा ।
कृपिं साध्विति मन्यन्ते सा च वृत्तिः सुदारुणा ॥ १२.२६८.४६ ॥
त्या कर्मामुळे भ्रूणहत्याही त्याहून अधिक आहे असे मला वाटत नाही; तरीही लोक नांगरणीला चांगले मानतात, आणि ती उपजीविका अत्यंत क्रूर आहे.
12.268.47
भूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठैरयोमुखैः ।
तथैवानडुहो युक्तान्क्षुत्तृष्णाश्रमकर्शितान् ॥ १२.२६८.४७ ॥
लोखंडी टोकाच्या काठ्यांनी तो जमिनीला आणि जमिनीवर निजणाऱ्या प्राण्यांना मारतो; तसेच भूक, तहान व श्रमाने कृश झालेल्या जुंपलेल्या बैलांनाही.
12.268.48
अध्न्या इति गवां नाम क एता हन्तुमर्हति ।
महच्चकाराकुशलं वृथा यो गां निहन्ति ह ॥ १२.२६८.४८ ॥
'अध्न्या' हे गाईंचे नाव आहे; यांना मारण्यास कोण योग्य आहे? जो व्यर्थ गाईला मारतो, तो मोठे अकुशल कर्म करतो.
12.268.49
ऋपयो यतयो ह्येतन्नहुपे प्रत्यवेदयन् ।
गां मातरं चाप्यवधीर्वृपभं च प्रजापतिम्।
अकार्यं नहुपाकापींर्लप्स्यामस्त्वत्कृते व्यथाम् ॥ १२.२६८.४९ ॥
ऋषी आणि यती यांनी नहुषाला हे सांगितले: तू गाय, माता आणि प्रजापती वृषभ यांचा वध केलास. हे अकार्य आहे; तुझ्यामुळे आम्हाला दुःख भोगावे लागेल.
12.268.50
शतं चैकं च रोगाणां सर्वभूतेष्वपातयन् ।
ऋपयस्ते महाभागाः प्रशस्तास्ते च जाजले ॥ १२.२६८.५० ॥
हे जाजले! त्या महाभाग्यवान ऋषींनी सर्व प्राण्यांवर एकशे एक रोग पाडले; ते प्रशंसनीय आहेत.
12.268.51
भ्रृणहं नहुषं त्वाहुर्न तं भोक्ष्यामहे वयम् ।
इत्युक्त्वा ते महात्मानः सर्वे तत्त्वार्थदर्शिनः।
ऋषयो यतयः शान्तास्तपसा प्रत्येषधयन् ॥ १२.२६८.५१ ॥
"तुला भ्रूणहत्या करणारा नहुष म्हणतात; आम्ही त्याचे अन्न घेणार नाही" असे बोलून, तत्त्वार्थ जाणणाऱ्या त्या महात्मा, शांत ऋषींनी आणि यतींनी तपाने त्याला दूर पळवून लावले.
12.268.52
ईदृशानशिवान्घोरानाचारानिह जाजले ।
केवलाचरितत्वात्तु निपुणो नावबुध्यसे ॥ १२.२६८.५२ ॥
हे जाजले! येथे अशा अशुभ, भयंकर आचारांना तू केवळ आपल्या एकाकी आचरणामुळे ओळखत नाहीस, तू निपुण असलास तरी.
12.268.53
कारणाद्धर्ममन्विच्छन्न लोकं विरसं चरेत् ॥ १२.२६८.५३ ॥
कारणामुळे धर्माचा शोध घेणाऱ्याने जगाला नीरस करून जगू नये.
12.268.54
यो हन्याद्यश्च मां स्तौति तत्रापि शृणु जाजले ।
समौ तावपि मे स्थातां न हि मे स्तः प्रियाप्रिये।
एतदीदृशकं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः ॥ १२.२६८.५४ ॥
जो मला मारतो आणि जो माझी स्तुती करतो — त्यांच्याविषयीही ऐक, हे जाजले: ते दोघेही माझ्यासाठी समान असोत; माझ्यासाठी प्रिय किंवा अप्रिय कोणी नाही. अशा धर्माची विद्वान प्रशंसा करतात.
12.268.55
उपपत्त्या हि संपन्नो यतिभिश्चैव सेव्यते ।
सततं धर्मशीलैश्च निपुणेनोपलक्षितः ॥ १२.२६८.५५ ॥
उपपत्ती (विवेकपूर्ण बोध) यांनी जे संपन्न आहे; यतींकडून ते सेविले जाते. धर्मशील लोकांकडून सतत ते पाळले जाते; निपुण माणसाकडून ते ओळखले जाते.