મહાભારત · અધ્યાય 12.279
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.279.1
कथं भवति पापात्मा कथं धर्मं करोति वा ।
केन निर्वेदमादत्ते मोक्षं वा केन गच्छति ॥ १२.२७९.१ ॥
પાપાત્મા માણસ કેવી રીતે બને છે? અથવા ધર્મનું આચરણ તે કેવી રીતે કરે છે? કોનાથી તે વૈરાગ્ય ધારણ કરે છે, અથવા કોનાથી મોક્ષ પામે છે?
12.279.2
विदिताः सर्वधर्मास्ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि ।
शृणु मोक्षं सनिर्वेदं पापं धर्मं च मूलतः ॥ १२.२७९.२ ॥
તું બધા ધર્મો જાણે છે; છતાં સ્થિતિ માટે પૂછે છે. વૈરાગ્ય સહિત મોક્ષ, પાપ અને ધર્મ — તેમના મૂળથી સાંભળ.
12.279.3
विज्ञानार्थं हि पञ्चानामिच्छापूर्वं प्रवर्तते ।
प्राप्यतां वर्तते कामो द्वेषो वा भरतर्षभ ॥ १२.२७९.३ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયોના જ્ઞાન માટે ઇચ્છાપૂર્વક પ્રવૃત્તિ થાય છે. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, જે પ્રાપ્ત કરવાનું છે તેના પ્રત્યે કામ અથવા દ્વેષ રહે છે.
12.279.4
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत् ।
इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च चिकीर्षति ॥ १२.२७९.४ ॥
પછી તેના માટે તે યત્ન કરે છે, મહાન કર્મ આરંભે છે; પ્રિય રૂપ અને ગંધનો વારંવાર ઉપભોગ કરવા ઇચ્છે છે.
12.279.5
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम् ।
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम् ॥ १२.२७९.५ ॥
તેમાંથી રાગ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેના પછી તરત દ્વેષ. તેમાંથી લોભ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેના પછી તરત મોહ.
12.279.6
लोभमोहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च ।
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च ॥ १२.२७९.६ ॥
લોભ અને મોહથી અભિભૂત, રાગ-દ્વેષથી યુક્ત માણસની બુદ્ધિ ધર્મમાં જાગતી નથી; તે છળથી ધર્મ આચરે છે.
12.279.7
व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते ।
व्याजेन सिद्ध्यमानेषु धर्मेषु कुरुनन्दन ॥ १२.२७९.७ ॥
છળથી માણસ ધર્મનું આચરણ કરે છે, છળથી જ ધનની ઇચ્છા કરે છે. હે કુરુનંદન, છળથી જ ધર્મકાર્યો સિદ્ધ થતાં દેખાય છે.
12.279.8
तत्रैव कुरुते बुद्धिं ततः पापं चिकीर्षति ।
सुहृद्भिर्वार्यमाणोऽपि पण्डितैश्चापि भारत ॥ १२.२७९.८ ॥
તેમાં જ તે બુદ્ધિ લગાવે છે; પછી પાપ કરવા ઇચ્છે છે, મિત્રો અને પંડિતો રોકે તો પણ. હે ભારત.
12.279.9
उत्तरं न्यायसंबद्धं ब्रवीति विधिचोदितम् ।
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागमोहजः ॥ १२.२७९.९ ॥
તે ન્યાયને અનુરૂપ, વિધિ પ્રમાણે લાગતો ઉત્તર આપે છે. રાગ અને મોહથી જન્મેલો ત્રિવિધ અધર્મ તેનામાં વધે છે.
12.279.10
पापं चिन्तयते कर्म प्रब्रवीति करोति च ।
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दोषान्पश्यन्ति साधवः ॥ १२.२७९.१० ॥
તે પાપકર્મનો વિચાર કરે છે, તે બોલે છે અને કરે પણ છે. અધર્મમાં પ્રવૃત્ત તેના દોષો સજ્જનો જુએ છે.
12.279.11
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः ।
स नेह सुखमाप्नोति कुत एव परत्र वै ॥ १२.२७९.११ ॥
સમાન સ્વભાવના પાપીઓ મિત્રતા કરે છે. તે અહીં સુખ પામતો નથી; પરલોકમાં તો ક્યાંથી પામશે?
12.279.12
एवं भवति पापात्मा धर्मात्मानं तु मे शृणु ।
यथा कुशलधर्मा स कुशलं प्रतिपद्यते ॥ १२.२७९.१२ ॥
આ રીતે તે પાપાત્મા થાય છે. હવે ધર્માત્માની વાત મારી પાસેથી સાંભળ; શુભ ધર્મવાળો માણસ કલ્યાણ કેવી રીતે પામે છે તે.
12.279.13
कुशलेनैव धर्मेण गतिमिष्टां प्रपद्यते ।
य एतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति ॥ १२.२७९.१३ ॥
કુશળ ધર્મથી જ ઇચ્છિત ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે; જે આ દોષોને પહેલેથી પ્રજ્ઞાથી જુએ છે.
12.279.14
कुशलस्तु सुखार्थाय साधूंश्चाप्युपसेवते ।
तस्य साधुसमाचारादभ्यासाच्चैव वर्धते ॥ १२.२७९.१४ ॥
કુશળ માણસ સુખ માટે સાધુઓની સેવા કરે છે; સાધુઓના આચરણ અને અભ્યાસથી જ તે વધે છે.
12.279.15
प्राज्ञो धर्मे च रमते धर्मं चैवोपजीवति ।
सोऽथ धर्मादवाप्तेषु धनेषु कुरुनन्दन ॥ १२.२७९.१५ ॥
પ્રાજ્ઞ માણસ ધર્મમાં રમે છે અને ધર્મથી જ જીવે છે; પછી ધર્મથી મળેલા ધનમાં, હે કુરુનંદન.
12.279.16
तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै ।
धर्मात्मा भवति ह्येवं मित्रं च लभते शुभम् ॥ १२.२७९.१६ ॥
તે તેના જ મૂળને સીંચે છે, જ્યાં ગુણ જુએ છે; આ રીતે ધર્માત્મા બને છે અને શુભ મિત્ર પણ મેળવે છે.
12.279.17
स मित्रधनलाभात्तु प्रेत्य चेह च नन्दति ।
शब्दे स्पर्शे रसे रूपे तथा गन्धे च भारत ॥ १२.२७९.१७ ॥
તે મિત્ર અને ધનની પ્રાપ્તિથી પરલોકમાં અને આ લોકમાં પણ આનંદે છે; હે ભારત, શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, રૂપ અને ગંધમાં પણ.
12.279.18
प्रभुत्वं लभते जन्तुर्धर्मस्यैतत्फलं विदुः ।
स तु धर्मफलं लब्ध्वा न तृष्यति युधिष्ठिर ॥ १२.२७९.१८ ॥
જીવ પ્રભુત્વ પ્રાપ્ત કરે છે; આને ધર્મનું ફળ તેઓ જાણે છે. પરંતુ તે ધર્મફળ મેળવીને પણ, હે યુધિષ્ઠિર, તૃપ્ત થતો નથી.
12.279.19
धर्मे स्थितानां कौन्तेय सर्वभोगक्रियासु च ।
अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा।
प्रज्ञाचक्षुर्यदा कामे दोषमेवानुपश्यति ॥ १२.२७९.१९ ॥
હે કૌન્તેય, ધર્મમાં સ્થિત અને સર્વ ભોગક્રિયાઓમાં અતૃપ્ત રહેનાર જ્ઞાનચક્ષુથી વૈરાગ્ય ગ્રહણ કરે છે. પ્રજ્ઞાચક્ષુ ધરાવનાર કામમાં માત્ર દોષ જુએ ત્યારે.
12.279.20
शब्दे स्पर्शे तथा रूपे न च भावयते मनः ।
विमुच्यते तदा कामान्न च धर्मं विमुञ्चति ॥ १२.२७९.२० ॥
શબ્દ, સ્પર્શ અને રૂપમાં મનને ન લગાડનાર ત્યારે કામોથી મુક્ત થાય છે; અને ધર્મનો ત્યાગ કરતો નથી.
12.279.21
सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् ।
ततो मोक्षाय यतते नानुपायादुपायतः ॥ १२.२७९.२१ ॥
ક્ષયસ્વભાવી લોકને જોઈને તે સર્વત્યાગ માટે પ્રયત્ન કરે છે. પછી મોક્ષ માટે અયોગ્ય ઉપાયોથી નહીં, પણ યોગ્ય ઉપાયોથી પ્રયત્ન કરે છે.
12.279.22
शनैर्निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च ।
धर्मात्मा चैव भवति मोक्षं च लभते परम् ॥ १२.२७९.२२ ॥
ધીમે ધીમે વૈરાગ્ય ગ્રહણ કરે છે, પાપકર્મ છોડે છે, ધર્માત્મા બને છે અને પરમ મોક્ષ પામે છે.
12.279.23
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
पापं धर्मस्तथा मोक्षो निर्वेदश्चैव भारत ॥ १२.२७९.२३ ॥
હે તાત, તું મને જે પૂછે છે તે તને કહ્યું. હે ભારત, પાપ, ધર્મ, મોક્ષ અને વૈરાગ્ય એ જ છે.
12.279.24
तस्माद्धर्मे प्रवर्तेथाः सर्वावस्थं युधिष्ठिर ।
धर्मे स्थितानां कौन्तेय सिद्धिर्भवति शाश्वती ॥ १२.२७९.२४ ॥
તેથી, હે યુધિષ્ઠિર, સર્વ અવસ્થાઓમાં તું ધર્મમાં જ પ્રવૃત્ત થજે. હે કૌન્તેય, ધર્મમાં સ્થિત લોકોને શાશ્વત સિદ્ધિ મળે છે.