महाभारत · अध्याय 12.279
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.279.1
कथं भवति पापात्मा कथं धर्मं करोति वा ।
केन निर्वेदमादत्ते मोक्षं वा केन गच्छति ॥ १२.२७९.१ ॥
पापात्मा माणूस कसा होतो? अथवा धर्माचरण तो कसा करतो? कशाने तो वैराग्य स्वीकारतो, किंवा कशाने मोक्ष प्राप्त करतो?
12.279.2
विदिताः सर्वधर्मास्ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि ।
शृणु मोक्षं सनिर्वेदं पापं धर्मं च मूलतः ॥ १२.२७९.२ ॥
तुला सर्व धर्म ज्ञात आहेत; तरीही स्थितीसाठी तू विचारतोस. वैराग्यासह मोक्ष, पाप आणि धर्म त्यांच्या मूळापासून ऐक.
12.279.3
विज्ञानार्थं हि पञ्चानामिच्छापूर्वं प्रवर्तते ।
प्राप्यतां वर्तते कामो द्वेषो वा भरतर्षभ ॥ १२.२७९.३ ॥
पाच इंद्रियांच्या ज्ञानासाठी इच्छापूर्वक प्रवृत्ती होते. हे भरतर्षभा, जे मिळवायचे त्याविषयी काम किंवा द्वेष असतो.
12.279.4
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत् ।
इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च चिकीर्षति ॥ १२.२७९.४ ॥
मग त्यासाठी तो प्रयत्न करतो, मोठे कर्म आरंभतो; आवडत्या रूप आणि गंधांचा वारंवार उपभोग घेण्याची इच्छा करतो.
12.279.5
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम् ।
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम् ॥ १२.२७९.५ ॥
त्यातून राग उत्पन्न होतो, आणि त्यानंतर लगेच द्वेष. त्यातून लोभ उत्पन्न होतो, आणि त्यानंतर लगेच मोह.
12.279.6
लोभमोहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च ।
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च ॥ १२.२७९.६ ॥
लोभ आणि मोहाने अभिभूत, राग-द्वेषाने युक्त माणसाची बुद्धी धर्मात उत्पन्न होत नाही; तो ढोंगाने धर्म करतो.
12.279.7
व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते ।
व्याजेन सिद्ध्यमानेषु धर्मेषु कुरुनन्दन ॥ १२.२७९.७ ॥
फसवणुकीने माणूस धर्माचरण करतो, फसवणुकीनेच धनाची इच्छा करतो. हे कुरुनंदना, फसवणुकीनेच धर्मकार्ये सिद्ध होताना दिसतात.
12.279.8
तत्रैव कुरुते बुद्धिं ततः पापं चिकीर्षति ।
सुहृद्भिर्वार्यमाणोऽपि पण्डितैश्चापि भारत ॥ १२.२७९.८ ॥
त्यातच तो बुद्धी लावतो; मग पाप करू इच्छितो, मित्रांनी व पंडितांनीही अडवले तरी. हे भारता.
12.279.9
उत्तरं न्यायसंबद्धं ब्रवीति विधिचोदितम् ।
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागमोहजः ॥ १२.२७९.९ ॥
तो न्यायाशी जुळणारे, विधीला अनुसरणारे वाटणारे उत्तर देतो. राग व मोहापासून जन्मलेला त्रिविध अधर्म त्याच्यात वाढतो.
12.279.10
पापं चिन्तयते कर्म प्रब्रवीति करोति च ।
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दोषान्पश्यन्ति साधवः ॥ १२.२७९.१० ॥
तो पापकर्माचा विचार करतो, ते बोलतो आणि करतोही. अधर्मात प्रवृत्त झालेल्या त्याचे दोष सज्जन पाहतात.
12.279.11
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः ।
स नेह सुखमाप्नोति कुत एव परत्र वै ॥ १२.२७९.११ ॥
एकाच स्वभावाचे पापी मैत्री करतात. तो येथे सुख मिळवत नाही; परलोकात तर कुठून मिळवेल?
12.279.12
एवं भवति पापात्मा धर्मात्मानं तु मे शृणु ।
यथा कुशलधर्मा स कुशलं प्रतिपद्यते ॥ १२.२७९.१२ ॥
अशा प्रकारे तो पापात्मा होतो. आता धर्मात्म्याविषयी माझ्याकडून ऐक; शुभ धर्म असलेला माणूस कल्याण कसे मिळवतो ते.
12.279.13
कुशलेनैव धर्मेण गतिमिष्टां प्रपद्यते ।
य एतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति ॥ १२.२७९.१३ ॥
कुशल धर्माने च इष्ट गती प्राप्त होते; जो हे दोष आधीच प्रज्ञेने पाहतो.
12.279.14
कुशलस्तु सुखार्थाय साधूंश्चाप्युपसेवते ।
तस्य साधुसमाचारादभ्यासाच्चैव वर्धते ॥ १२.२७९.१४ ॥
कुशल माणूस सुखासाठी साधूंची सेवा करतो; साधूंच्या आचरणाने आणि अभ्यासानेच तो वाढतो.
12.279.15
प्राज्ञो धर्मे च रमते धर्मं चैवोपजीवति ।
सोऽथ धर्मादवाप्तेषु धनेषु कुरुनन्दन ॥ १२.२७९.१५ ॥
प्राज्ञ पुरुष धर्मात रमतो आणि धर्मानेच उपजीविका करतो; मग धर्माने मिळालेल्या धनात, हे कुरुनंदना.
12.279.16
तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै ।
धर्मात्मा भवति ह्येवं मित्रं च लभते शुभम् ॥ १२.२७९.१६ ॥
तो त्याचेच मूळ सिंचतो, जिथे गुण पाहतो; अशा प्रकारे धर्मात्मा होतो आणि शुभ मित्रही मिळवतो.
12.279.17
स मित्रधनलाभात्तु प्रेत्य चेह च नन्दति ।
शब्दे स्पर्शे रसे रूपे तथा गन्धे च भारत ॥ १२.२७९.१७ ॥
तो मित्र आणि धन मिळवल्याने परलोकी आणि इहलोकीही आनंदतो; हे भारता, शब्द, स्पर्श, रस, रूप आणि गंधात.
12.279.18
प्रभुत्वं लभते जन्तुर्धर्मस्यैतत्फलं विदुः ।
स तु धर्मफलं लब्ध्वा न तृष्यति युधिष्ठिर ॥ १२.२७९.१८ ॥
जीव प्रभुत्व मिळवतो; याला धर्माचे फळ असे ते जाणतात. पण तो धर्मफळ मिळवूनही, हे युधिष्ठिरा, समाधानी होत नाही.
12.279.19
धर्मे स्थितानां कौन्तेय सर्वभोगक्रियासु च ।
अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा।
प्रज्ञाचक्षुर्यदा कामे दोषमेवानुपश्यति ॥ १२.२७९.१९ ॥
हे कौन्तेया, धर्मात स्थित आणि सर्व भोगक्रियांमध्ये असमाधानी राहणारे ज्ञानचक्षूने वैराग्य स्वीकारतात. प्रज्ञाचक्षू असलेला जेव्हा कामात केवळ दोष पाहतो.
12.279.20
शब्दे स्पर्शे तथा रूपे न च भावयते मनः ।
विमुच्यते तदा कामान्न च धर्मं विमुञ्चति ॥ १२.२७९.२० ॥
शब्द, स्पर्श आणि रूप यांत मन गुंतवत नाही, तेव्हा तो कामांपासून मुक्त होतो; आणि धर्माचा त्याग करीत नाही.
12.279.21
सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् ।
ततो मोक्षाय यतते नानुपायादुपायतः ॥ १२.२७९.२१ ॥
क्षयस्वभावी जग पाहून तो सर्वत्यागासाठी प्रयत्न करतो. मग मोक्षासाठी अयोग्य उपायांनी नव्हे तर योग्य उपायांनीच प्रयत्न करतो.
12.279.22
शनैर्निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च ।
धर्मात्मा चैव भवति मोक्षं च लभते परम् ॥ १२.२७९.२२ ॥
हळूहळू वैराग्य स्वीकारतो, पापकर्म सोडतो, धर्मात्मा होतो आणि परम मोक्ष प्राप्त करतो.
12.279.23
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
पापं धर्मस्तथा मोक्षो निर्वेदश्चैव भारत ॥ १२.२७९.२३ ॥
हे तात, तू मला जे विचारलेस ते तुला सांगितले. हे भारता, पाप, धर्म, मोक्ष आणि वैराग्य हेच.
12.279.24
तस्माद्धर्मे प्रवर्तेथाः सर्वावस्थं युधिष्ठिर ।
धर्मे स्थितानां कौन्तेय सिद्धिर्भवति शाश्वती ॥ १२.२७९.२४ ॥
म्हणून, हे युधिष्ठिरा, सर्व परिस्थितीत धर्मातच प्रवृत्त हो. हे कौन्तेया, धर्मात स्थित असणाऱ्यांना शाश्वत सिद्धी प्राप्त होते.