મહાભારત · અધ્યાય 12.281
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.281.1
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च ॥ १२.२८१.१ ॥
અહીં આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહેવાય છે — નારદ, દેવલ અને અસિતનો સંવાદ.
12.281.2
आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरम् ।
नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.२८१.२ ॥
બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ વૃદ્ધ દેવલને બેઠેલા જોઈને નારદે ભૂતોની ઉત્પત્તિ અને લય વિશે પૂછ્યું.
12.281.3
कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२८१.३ ॥
હે બ્રહ્મન્, સ્થાવર-જંગમ આ વિશ્વ ક્યાંથી સર્જાયું, પ્રલયમાં તે ક્યાં લીન થાય છે — તે આપ મને કહો.
12.281.4
येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः ।
महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः ॥ १२.२८१.४ ॥
કાળ, ભાવથી પ્રેરિત થઈને જેમાંથી ભૂતોનું સર્જન કરે છે — તે પાંચ મહાભૂત છે, એમ ભૂતચિંતકો કહે છે.
12.281.5
तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः ।
एतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद्ब्रूयादसंशयम् ॥ १२.२८१.५ ॥
તેમનાથી જ કાળ, પોતાની પ્રેરણાથી, ભૂતોનું સર્જન કરે છે. આમનાથી પર જે કંઈ કહે, તે નિઃશંક અસત્ય કહેશે.
12.281.6
विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतानचलान्ध्रुवान् ।
महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः ॥ १२.२८१.६ ॥
હે નારદ, આ પાંચને શાશ્વત, અચળ, ધ્રુવ જાણો — મહાન તેજના રાશિ, કાળ છઠ્ઠો; સ્વભાવથી જ તે એવા છે.
12.281.7
आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ ।
असिद्धिः परमेतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम् ॥ १२.२८१.७ ॥
જળ, આકાશ, પૃથ્વી, વાયુ અને અગ્નિ — આ ભૂતોથી પર પરમ સિદ્ધિ અસિદ્ધ છે; એમાં સંશય નથી.
12.281.8
नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयादसंशयम् ।
वेत्थैतानभिनिर्वृत्तान्षडेते यस्य राशयः ॥ १२.२८१.८ ॥
તર્ક કે યુક્તિથી પણ અસત્ય સંશયરહિત કહેવું નહીં; ઉત્પન્ન થયેલા આ છ રાશિઓને તું જાણે છે.
12.281.9
पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ ।
अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाव्ययौ ॥ १२.२८१.९ ॥
તે પાંચ જ છે; કાળ, ભાવ-અભાવ એ કેવળ બે; ભૂતોમાં આઠ ભૂત શાશ્વત છે, જન્મ-લયરહિત.
12.281.10
अभावभावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि ।
विनष्टोऽप्यनुतान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा ॥ १२.२८१.१० ॥
અભાવથી ભાવિત થયેલાં જ; તેમનાથી જ તે ઉત્પન્ન થાય છે; નષ્ટ થઈને પણ તેમનામાં જ પાછાં જાય છે; જીવ પાંચ પ્રકારે થાય છે.
12.281.11
तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसंभवम् ।
सूर्याच्चक्षुरसुर्वायोरद्भ्यस्तु खलु शोणितम् ॥ १२.२८१.११ ॥
તેનો દેહ પૃથ્વીમય છે; શ્રોત્ર આકાશથી ઉત્પન્ન; ચક્ષુ સૂર્યથી; પ્રાણ વાયુથી; અને રક્ત નિશ્ચયે જળથી.
12.281.12
चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वक् जिह्वेति च पञ्चमी ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः ॥ १२.२८१.१२ ॥
બે નેત્ર, નાસિકા-કર્ણ, ત્વચા અને પાંચમી જીભ — આ ઇન્દ્રિયો છે; ઇન્દ્રિયવિષયોનાં જ્ઞાન જ્ઞાનીઓ જાણે છે.
12.281.13
दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा ।
उपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु धातुषु ॥ १२.२८१.१३ ॥
જોવું, સાંભળવું, સૂંઘવું, સ્પર્શ, ચાખવું — આ તર્કથી પાંચ ધાતુઓના ગુણ જાણો.
12.281.14
रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः ।
इन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः ॥ १२.२८१.१४ ॥
રૂપ, ગંધ, રસ, સ્પર્શ અને શબ્દ — આ જ તેમના ગુણ છે; ઇન્દ્રિયો દ્વારા પાંચ રીતે તે જણાય છે.
12.281.15
रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैवाथ तद्गुणान् ।
इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते ॥ १२.२८१.१५ ॥
રૂપ, ગંધ, રસ, સ્પર્શ અને શબ્દ — તેમને અને તેમના ગુણોને ઇન્દ્રિયો જાણતી નથી; ક્ષેત્રજ્ઞ તેમના દ્વારા જાણે છે.
12.281.16
चित्तमिन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः ॥ १२.२८१.१६ ॥
ચિત્ત ઇન્દ્રિયસમૂહથી પર છે; તેનાથી મન પર છે; મનથી બુદ્ધિ પર છે; ક્ષેત્રજ્ઞ બુદ્ધિથી પણ પર છે.
12.281.17
पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्पृथक् ।
विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यति।
इन्द्रियैरुपसृष्टार्थान्मत्वा यस्त्वध्यवस्यति ॥ १२.२८१.१७ ॥
જીવ પ્રથમ ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોને અલગ-અલગ જાણે છે; પછી મનથી વિચારીને, પછી બુદ્ધિથી નિશ્ચય કરે છે. ઇન્દ્રિયો દ્વારા ઉપસ્થિત વિષયોને જાણીને જે નિશ્ચય કરે છે…
12.281.18
चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिस्तथाऽष्टमी ।
अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.२८१.१८ ॥
ચિત્ત, ઇન્દ્રિયસમૂહ, મન, બુદ્ધિ — આ રીતે આઠમી. અધ્યાત્મ ચિંતકો આ આઠને જ્ઞાનેન્દ્રિયો કહે છે.
12.281.19
पाणिं पादं च पायुं च मेहनं पञ्चमं मुखम् ।
इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि ॥ १२.२८१.१९ ॥
હાથ, પગ, ગુદા, જનનેન્દ્રિય અને પાંચમું મુખ — એ રીતે કહેવાયેલી કર્મેન્દ્રિયો પણ સાંભળ.
12.281.20
जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यते ।
गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ ॥ १२.२८१.२० ॥
બોલવા અને ખાવા માટે મુખને ઇન્દ્રિય કહેવાય છે; ગમનનું ઇન્દ્રિય બે પગ; કર્મનાં સાધનો બે હાથ.
12.281.21
पायूपस्थं विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी ।
विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चापि कामिके ॥ १२.२८१.२१ ॥
ગુદા અને ઉપસ્થ વિસર્જન માટેનાં બે ઇન્દ્રિયો છે, સમાન કાર્યવાળાં; મળત્યાગમાં અને કામજ નિઃસરણમાં પણ.
12.281.22
मनः षष्ठान्यथैतानि वाचा सम्यग्यथागमम् ।
ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वेषां शब्दिता मया ॥ १२.२८१.२२ ॥
મન છઠ્ઠું છે; આ બધાં મેં શાસ્ત્રાનુસાર વાણીથી યથાવત્ કહ્યાં છે — જ્ઞાન અને ચેષ્ટા ઇન્દ્રિયોના ગુણો બધા મારા વડે વર્ણવાયા છે.
12.281.23
इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमादुपरमो यदा ।
भवतीन्द्रियसंन्यासादथ स्वपिति वै नरः ॥ १२.२८१.२३ ॥
શ્રમને કારણે ઇન્દ્રિયો પોતાનાં કાર્યોથી વિરામ પામે છે ત્યારે, ઇન્દ્રિયોના સંન્યાસથી મનુષ્ય ખરેખર સૂઈ જાય છે.
12.281.24
इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽव्युपरतं यदि ।
सेवते विषयानेव तं विद्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥ १२.२८१.२४ ॥
ઇન્દ્રિયો વિરામ પામે છતાં જો મન વિરામ ન પામે અને વિષયોનું જ સેવન કરે, તો તેને સ્વપ્નદર્શન જાણવું.
12.281.25
सात्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः ।
कर्मयुक्ताः प्रशंसन्ति सात्विकान्नेतरांस्तथा ॥ १२.२८१.२५ ॥
સાત્ત્વિક ભાવો, તેમજ રાજસિક અને તામસિક ભાવો — કર્મમાં લાગેલા લોકો સાત્ત્વિકની જ પ્રશંસા કરે છે, અન્યની નહીં.
12.281.26
आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः ।
सात्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयसे स्मृतिः ॥ १२.२८१.२६ ॥
આનંદ, કર્મોની સિદ્ધિ, પ્રાપ્તિ, પરમ ગતિ — આ સાત્ત્વિકનાં ચિહ્નો છે; ભાવોનો આશ્રય લેવો, સ્મૃતિ.
12.281.27
जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावं यो वा समास्थितः ।
भावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षं गमनं द्वयोः ॥ १२.२८१.२७ ॥
પ્રાણીઓમાંના કોઈ એકમાં આ રીતે જે ભાવ સ્થિત છે, અથવા બે ભાવોનું સદા ઇચ્છિત, પ્રત્યક્ષ ગમન.
12.281.28
इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः ।
तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः ॥ १२.२८१.२८ ॥
ઇન્દ્રિયો, ભાવો અને ગુણો — આ સત્તર ગણાયાં છે; તેમાં અઢારમો દેહી છે, જે શરીરમાં છે, તે શાશ્વત છે.
12.281.29
अथवा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम् ।
संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते ॥ १२.२८१.२९ ॥
અથવા તે બધા ગુણો દેહધારીઓમાં દેહ સહિત આશ્રિત છે; તેમના વિયોગમાં તે દેહ સહિત રહેતા નથી.
12.281.30
अथवा संविभागेन शरीरं पाञ्चभौतिकम् ।
एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम्।
ऊष्मणा सह विशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः ॥ १२.२८१.३० ॥
અથવા વિભાગથી શરીર પંચમહાભૂતમય છે; એક, દસ અને આઠ ગુણ દેહધારીઓ સાથે; ઉષ્મા સાથે પ્રજાઓ, અથવા પંચમહાભૂતોનો સંઘાત.
12.281.31
महान्संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह ।
सत्यप्रभावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने ॥ १२.२८१.३१ ॥
મહાન પુરુષ આ શરીરને વાયુ સાથે ધારણ કરે છે; સત્યના પ્રભાવવાળાને આ જ દેહભેદનું નિમિત્ત છે.
12.281.32
तथैवोत्पद्यते किंचित्पञ्चत्वं गच्छते तथा ।
पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितः।
देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसंभवम् ॥ १२.२८१.३२ ॥
એ જ રીતે કંઈક ઉત્પન્ન થાય છે અને પંચત્વ પામે છે; પુણ્ય-પાપના નાશના અંતે, પુણ્ય-પાપથી પ્રેરિત થઈ સમય પર દેહમાં પ્રવેશે છે; ત્યારે આ કર્મથી ઉદ્ભવે છે.
12.281.33
हित्वाहित्वा ह्ययं प्रैति देहाद्देहं कृताश्रयः ।
कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद्वा गृहाद्गृहम् ॥ १२.२८१.३३ ॥
એક પછી એક છોડીને આ એક દેહથી બીજા દેહમાં આશ્રય લઈને જાય છે; કાળથી પ્રેરાયેલો ક્ષેત્રી, જેમ જર્જરિત ઘરથી બીજા ઘરે.
12.281.34
तं तु नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः ।
कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः ॥ १२.२८१.३४ ॥
તેના માટે પ્રાજ્ઞો શોક કરતા નથી, જેમનો નિશ્ચય દૃઢ છે; પરંતુ દીન લોકો, જેઓ સંબંધીઓના અભિમાનમાં રહે છે, શોક કરે છે.
12.281.35
न ह्ययं कस्यचित्कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यते ।
भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखकृत् ॥ १२.२८१.३५ ॥
આ કોઈનો નથી, કોઈ એનું નથી; આ સદા એકલો હોય છે, શરીરમાં સુખ-દુઃખ કરનાર.
12.281.36
नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते ।
याति देहमयं मुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम् ॥ १२.२८१.३६ ॥
આ જીવ ખરેખર જન્મતો નથી, ક્યારેય નાશ પામતો નથી; દેહ છોડીને ક્યારેક પરમ ગતિ પામે છે.
12.281.37
पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्कर्मसंक्षयात् ।
क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति ॥ १२.२८१.३७ ॥
પુણ્ય-પાપમય આ દેહને કર્મક્ષયથી ક્ષીણ કરતાં, દેહ ક્ષીણ થયેલો દેહી ફરી બ્રહ્મત્વ પામે છે.
12.281.38
पुण्यपापक्षयार्थं हि साङ्ख्यज्ञानं विधीयते ।
तत्क्षये हृदि पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम् ॥ १२.२८१.३८ ॥
પુણ્ય-પાપના ક્ષય માટે જ સાંખ્યજ્ઞાન વિહિત છે; તે ક્ષય પામે ત્યારે હૃદયમાં બ્રહ્મભાવમાં પરમ ગતિ જુએ છે.